Διαρθρωμένη σε αρχή, μέση και τέλος, με αυτή τη σειρά, η αριστοτελική ποιητική, ως μέθοδος αφήγησης, παρέχει μία τρόπον τινά άνεση στο κοινό κατά την παρακολούθηση ενός κινηματογραφικού κειμένου – μίας ταινίας. Τουναντίον με τη διατάραξη, την ανατροπή αυτού του τρόπου αφήγησης, θέτοντας σε εγρήγορση νου και ψυχή και προκαλώντας αβεβαιότητα για την έκβαση του έργου έως ότου αυτό φτάσει στο τέλος του το οποίο ενίοτε τυγχάνει να είναι ανοιχτό.
Η ανατροπή αυτή εκλαμβάνεται και ως μία δήλωση ότι επίκειται να γίνει μία αλλαγή. Αυτή η αναγκαιότητα εντοπίζεται στον τίτλο της 9ης Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης, «όλα πρέπει να αλλάξουν. Ριζοσπαστική Νοημοσύνη. Σαλονίκη 9», που διοργανώνει και υλοποιεί ο Μητροπολιτικός Οργανισμός Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης (MOMus).
Η εναρκτήρια γιορτή της, η έκθεση με τίτλο «Ανατροπή (η επιστημονική φαντασία σαν αλλαγή)» αποτέλεσε – όπως είχαμε αναφέρει – την εικαστική εκφορά του διαλόγου ανάμεσα στην κεντρική θεματική της Μπιενάλε και της θεματικής του plot twist ως ανατροπής στο 66ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης (31/10-09/11), εταίρου της έκθεσης η οποία διαρκεί έως τις 16 Νοεμβρίου στο MOMus-Πειραματικό Κέντρο Τέχνων και φέρει την επιμέλεια της ανεξάρτητης επιμελήτριας και ιστορικού τέχνης, Νάντιας Αργυροπούλου, σε συνεργασία με τον καλλιτεχνικό διευθυντή του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, Ορέστη Ανδρεαδάκη.
Αμφότεροι οι φορείς, υπογραμμίζουν – τόσο με την προκειμένη έκθεση όσο και με όσα λοιπά διοργανώνουν – την αδήριτη ανάγκη ύπαρξης της τέχνης στην οποία αποτυπώνεται μία κάθε φορά διαφορετική ματιά, όπως και τον ρόλο με τον οποίο καρπώνεται – μεταξύ άλλων – ένα έργο τέχνης: να διασαλεύει όσα θεωρούσαμε βέβαια, οδηγώντας μας νοητά κάπου όπου δεν περιμέναμε να βρεθούμε. Επιστρέφοντας, έπειτα, στην ρευστή και αβέβαιη πραγματικότητα του ερωτήματος περί της ύπαρξης που τυγχάνει να μένει αναπάντητο, σε έναν κόσμο αποτελούμενο από πολλούς, μικρούς, κόσμους.
«Συρραφή κόσμων»
Γι' αυτό και μία έκθεση θα μπορούσε να εκληφθεί ως συρραφή κόσμων. Εν προκειμένω, στην «Ανατροπή (η επιστημονική φαντασία σαν αλλαγή)» το κοινό «ταξιδεύει» στους χωροχρόνους που δημιουργούν οι Ben Rivers, Errands και Κώστας Σφήκας. Μέσα από τα έργα τους ανατρέπεται η θεώρηση και συνάμα τονίζεται πόσο μη καθορισμένος είναι ο κόσμος μας και πώς όλα μπορούν να ανατραπούν ανά πάσα στιγμή.
«Η έννοια της ανατροπής, όπως ελλοχεύει στην επιστημονική φαντασία σαν προαίσθημα, ανοιχτότητα και δυνατότητα και παρουσιάζεται και στην έκθεση αυτή, προλογικό τμήμα της Μπιενάλε 9, γίνεται αντιληπτή ως επαναστατική διορατικότητα και θρυαλλίδα αλλαγής. Δεν είναι φυγή αλλά ανάγκη, συντονισμός με έναν κόσμο πολλών κόσμων, εμπράγματη φαντασία, ριζοσπαστικός φουτουρισμός, καθώς ξαναφτιάχνει τον χρόνο (τις εμπλοκές τού ήδη με το όχι ακόμη) με νήμα τη δομική κατανόηση της ανελευθερίας και τη μαχητικά ευφρόσυνη ανατροπή των αδιεξόδων της», αναφέρει – μεταξύ άλλων, στο σημείωμά της η Νάντια Αργυροπούλου, τονίζοντας ότι η «''ριζοσπαστική νοημοσύνη''αμφισβητεί ό,τι παγιώνεται ως πρέπον και προτεινόμενο, συντονιζόμενη στην πιθανότητα του κοινωνικού αλλιώς, σε αυτό που διαφεύγουμε και μας διαφεύγει».
Λήψη μέρους της έκθεσης «Ανατροπή (η επιστημονική φαντασία σαν αλλαγή)» που αφορά στον Κώστα Σφήκα. Πηγή φωτ.: Facebook/ MOMus - Πειραματικό Κέντρο Τεχνών / Experimental Center for the Arts
Κατά την περιήγησή μας στην έκθεση, καθόμαστε σε μαξιλάρια στο πάτωμα για να παρακολουθήσουμε πραγματικούς (Ιαπωνία, Τουβαλού, Λανθαρότε, Αριζόνα, Μέντιπ Χιλς, Σόμερσετ) και κατασκευασμένους τόπους και χρόνους στο τρίπτυχο του Βρετανού καλλιτέχνη Ben Rivers, «Urthworks» (Slow Action, 2010, Urth, 2016, Look Then Below, 2019), όπου η εναλλάξ χρήση φιλμ 16mm και τεχνολογίας digital imaging υπογραμμίζει πως η περιβαλλοντική καταστροφή βιώνεται αλλά μπορεί να είναι και απρόβλεπτη καθώς έχει το δικό της σενάριο για το μέλλον.
Λήψη του χώρου όπου προβάλλονται τα βίντεο του Ben Rivers. Πηγή φωτ.: Facebook/ MOMus - Πειραματικό Κέντρο Τεχνών / Experimental Center for the Arts
Το έργο των Errands «U.F.O. Lost in HEAVEN (2025) – The Journey of a Forgotten Future», μια ανάθεση της Μπιενάλε 9 στην ομάδα, με αιχμή το οραματικό έργο του αρχιτέκτονα Νικόλαου Ξάστερου είναι εξίσου ενδιαφέρον, υπαγόμενο στο δυναμικό πεδίο της επιστημονικής φαντασίας, σαν ανάμνηση από το μέλλον. Με αρχειακό υλικό (φωτογραφίες, βίντεο) αναφέρονται στο εγκαταλελειμμένο «σπίτι-ούφο» που είχαν βρει σε παραλιακή περιοχή του Λουτρακίου, το αγόρασαν για 1 ευρώ και το μετέφεραν, κομμάτι-κομμάτι, στην παραλία του Φλοίσβου από όπου μία μέρα εξαφανίστηκε, παραμένοντας άγνωστο το πού βρίσκεται.
Το εν λόγω σπίτι είναι ένα από τα λίγα σωζόμενα παραδείγματα της φουτουριστικής προκατασκευασμένης κατοικίας από fiberglass που σχεδίασε ο Νικόλαος Ξάστερος τη δεκαετία του 1970. Η δε, εξαφάνισή του, προσδίδει ένα νέο επίπεδο μυστηρίου και σημασίας στο ίδιο το έργο, αλλά και στην ευρύτερη ιστορία της προκατασκευής, της κινητικότητας και της αποτυχίας του ονείρου για μαζική, φορητή κατοίκηση.
Βιντεοπροβολή που αφορά στα «σπίτια-ufo», στο MOMus-Πειραματικό Κέντρο Τεχνών. Φωτ.: Νεκταρία Μαραγιάννη
Όσο για τις ταινίες του Κώστα Σφήκα (1927-2009), αποτελούν ένα άλμα στο βάθος της Ιστορίας και σε νέους καιρούς, ανατέμνουν τη σκηνογραφική αντίληψη του κόσμου, τα δεσμά της αφηγηματικής τελετουργίας, τις κάθε λογής κατασκευές συμπεριλαμβανομένης αυτής της «κινούμενης εικόνας», της αναπαράστασης του χρόνου. Όπως στην ταινία «Ο Αινιγματικός κύριος Ιούλιος Βερν – Αλληγορία ΙΙ» (1993, 120’), όπου μέσα συνθήκες του 19ου και του 20ου αιώνα η νεωτερικότητα ανατέλλει αλληγορικά σαν ένας αστερισμός διαπραγματεύσεων από εγκλεισμούς, καταβύθιση και ανάδυση ως τελική έφοδο στον ουρανό.
Λήψη μέρους της έκθεσης «Ανατροπή (η επιστημονική φαντασία σαν αλλαγή)» που αφορά στον Κώστα Σφήκα. Φωτ.: Νεκταρία Μαραγιάννη
Αν μη τι άλλο, η έκθεση υπόσχεται μία διαφορετική καταβύθιση, δίνοντας μία γεύση τι θα ακολουθήσει στη μεγάλη διοργάνωση της 9ης Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης, «όλα πρέπει να αλλάξουν. Ριζοσπαστική Νοημοσύνη. Σαλονίκη 9», το διάστημα μεταξύ Μαΐου και Ιουλίου 2026.
«Ανατροπή (η επιστημονική φαντασία σαν αλλαγή)» έως τις 16 Νοεμβρίου στο MOMus–Πειραματικό Κέντρο Τεχνών Αποθήκη Β1, Λιμάνι Θεσσαλονίκης
Κεντρική φωτ: Λήψη της «Ανατροπή (η επιστημονική φαντασία σαν αλλαγή)» όπου δίνεται χώρος στην αρχιτεκτονική πρακτική του Νικόλαου Ξάστερου. Φωτ.: Νεκταρία Μαραγιάννη
