Την πρώτη Κυριακή του 2026, τα μουσεία και οι αρχαιολογικοί χώροι της χώρας ανοίγουν τις πόρτες τους χωρίς εισιτήριο. Είναι από αυτές τις μέρες που η βόλτα στην πόλη ή και λίγο έξω από αυτήν παίρνει έναν πρόσθετο λόγο: πού αξίζει να πάει κανείς, χωρίς να νιώσει ότι απλώς «εκμεταλλεύεται» μια ευκαιρία. Μια αφορμή για να ξαναδούμε μόνιμες συλλογές, αλλά και εκθέσεις που βρίσκονται σε εξέλιξη και συχνά προσπερνάμε.
Με αφορμή το νέο, εντυπωσιακό μουσείο στο Κάιρο, αξίζει να ξεκινήσει κανείς από το δικό μας «σίγουρο χαρτί», το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Με τόσους θησαυρούς, συνήθως δεν στεκόμαστε στην περίφημη συλλογή του, με αντικείμενα που καλύπτουν μεγάλες περιόδους του αιγυπτιακού πολιτισμού – από γλυπτά και στήλες έως σαρκοφάγους, περιβλήματα μουμιών, πορτρέτα Φαγιούμ και κοσμήματα. Προσωπικά, βρίσκω ενδιαφέρον στις προθήκες που έχουν στηθεί με έμφαση στην καθημερινή ζωή, όχι μόνο στη «μεγάλη» ιστορία.
Κεντρικό ρόλο είχε ο Ιωάννης Δημητρίου, λόγιος και συλλέκτης εγκατεστημένος στην Αίγυπτο, ο οποίος το 1880 δώρισε στο ελληνικό κράτος περισσότερα από 8.000 αιγυπτιακά αντικείμενα συγκροτώντας τη βάση της συλλογής. Σημαντικές ήταν επίσης οι δωρεές του Αλέξανδρου Ρουσόπουλου, καθώς και του Κωνσταντίνου Ζοσιμά, μέλους της γνωστής οικογένειας των ευεργετών. Η αιγυπτιακή συλλογή του μουσείου δεν είναι μοναχά προϊόν ανασκαφής, αλλά καθρέφτης των δεσμών του νεότερου ελληνισμού με την Αίγυπτο, ένα ισχυρό αποτύπωμα της παρουσίας της εύρωστης ελληνικής παροικίας στη Νειλοχώρα.
Άγαλμα υπηρέτριας από τη Συλλογή Αιγυπτιακών Αρχαιοτήτων του Εθνικού και Αρχαιολογικού Μουσείου Αθηνών. Δωρεά Ιωάννη Δημητρίου
Στην Εθνική Πινακοθήκη - Μουσείο Αλέξανδρου Σούτσου, η πρώτη Κυριακή του χρόνου αποκτά κι έναν σαφή επετειακό τόνο, καθώς το έτος που αφήσαμε συμπληρώθηκαν εξήντα χρόνια από τον θάνατο του Φώτη Κόντογλου. Ανάμεσα στα έργα που αξίζει να αναζητήσει κανείς, ξεχωρίζει η μεταφερμένη τοιχογραφία από την οικία Κόντογλου στην Κυπριάδου, ένα σπάνιο τεκμήριο όπου η ζωγραφική συναντά τον ιδιωτικό χώρο και λειτουργεί ως δήλωση ταυτότητας. Εκεί ο Αϊβαλιώτης συγκροτεί τη δική του πνευματική οικογένεια, αναγνωρίζοντας μορφές που θεωρούσε συγγενικές στο ήθος και στην τέχνη: ανάμεσά τους τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο ως φορέα μιας ασυμβίβαστης ελληνικότητας, αλλά και βυζαντινούς ζωγράφους όπως τον Πανσέληνο και τον Θεοφάνη.
Η τοιχογραφία αυτή, περισσότερο, ίσως, από οποιοδήποτε άλλο έργο στην Πινακοθήκη δείχνει τη σχέση μαθητείας, καθώς στη δημιουργία της τον βοήθησαν ο Γιάννης Τσαρούχης και ο Νίκος Εγγονόπουλος, σε μια σύνθεση όπου η μετάδοση της εμπειρίας και η κοινή εργασία λειτουργούσαν ως ουσιώδες μέρος της καλλιτεχνικής πράξης.
Tοιχογραφία από την οικία Κόντογλου στην Κυπριάδου
Λίγο έξω από την Αθήνα, η πρώτη Κυριακή του χρόνου μπορεί να γίνει αφορμή και για εκδρομή. Στη Βραυρώνα πηγαίνεις χωρίς μεγάλες προσδοκίες και αυτό λειτουργεί υπέρ του χώρου. Το ιερό της Αρτέμιδος δεν εντυπωσιάζει με την πρώτη ματιά. Όμως σε κρατά και σε γοητεύει, γιατί σε υποχρεώνει να κινηθείς και να συνδέσεις τα κατάλοιπα με το τοπίο. Και όταν περάσεις στο μουσείο, το βλέμμα πέφτει σχεδόν αμέσως στα μικρά αγαλματίδια των κοριτσιών – τις «άρκτους» – αφιερώματα μιας τελετουργίας μετάβασης, όπου η παιδική ηλικία έδινε τη θέση της σε κάτι καινούργιο.
Γλυπτά χαμηλής έντασης, αλλά ταιριαστές στην αρχή του χρόνου: υπενθυμίσεις αλλαγής, όχι μέσα από μεγάλες αφηγήσεις, αλλά μέσα από μικρές, ανθρώπινες χειρονομίες μεγάλης τέχνης.
Η πομπή των μικρών άρκτων στο Μουσείο της Βραυρώνας
Παρόμοια, θα πρότεινα και το Αμφιαράειο στον Ωρωπό, έναν χώρο που δεν έχει τη φήμη άλλων μνημείων, αλλά έχει χαρακτήρα. Εκεί η αρχαιότητα προβάλλει στα σημερινά μάτια ως υπόμνηση μιας άλλης σχέσης με τον χρόνο και τη φροντίδα του σώματος και του νου.
Άποψη από το Αμφιαράειο Ωρωπού
Η δωρεάν είσοδος της πρώτης Κυριακής δεν ισχύει για το Μουσείο Ακρόπολης ούτε για το ΕΜΣΤ – Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, τα οποία λειτουργούν με κανονικό εισιτήριο.
Κεντρική φωτ.: Ξύλινο ταφικό ομοίωμα εργαστηρίου παρασκευής μπύρας. Από τη Συλλογή Αιγυπτιακών Αρχαιοτήτων του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου.
