Ως ποιήματα γίνονται δεκτά και τα έργα των μεγάλων εικαστικών δημιουργών καθώς εκείνο στο οποίο επιδίδονται είναι να ποιούν, να πλάθουν ψυχή τε και σώματι όσα κυοφορούνται εντός τους. Ενίοτε βρίσκουν διέξοδο στης νύχτας τη σιγαλιά, οπότε και ο χρόνος κυλά διαφορετικά. Τότε που μέρος των ανθρώπων παραδίδεται στην αγκαλιά του Μορφέα, ο άγρυπνος δημιουργός καταγράφει τα πεπραγμένα και μη της ανθρωπότητας, εμποτισμένα με το δικό του στοιχείο.
Το στοιχείο αυτό είναι η γραφή του, η ματιά του που τον ξεχωρίζει από τους υπολοίπους. Ή δε, θελκτικότητα της νύχτας, έγκειται στη μη πλήρη αποκρυπτογράφησή της, παροτρύνοντας, κάθε φορά, εκάστοτε δημιουργό, να προσπαθήσει να ανακαλύψει ακόμα μία σπιθαμή της.
Η προσπάθεια αποκρυπτογράφησης της νύχτας θα μπορούσε να παραλληλιστεί με εκείνη της ανθρωπότητας, μα η προσπάθεια αυτή δεν είναι συχνά καρποφόρα. Εκείνο το οποίο απομένει είναι οι στοχασμοί, οι ανησυχίες – αμφότερα, γεννήματα όσων αναζητούν την ουσία μην διστάζοντας να σκύψουν στα βαθιά, αφήνοντας πίσω τους την επιφάνεια. Υπό αυτόν τον συλλογισμό, οι μορφές τέχνης – ζωγραφική, ποίηση, γλυπτική, στιχουργική – με τις οποίες καταπιάστηκε ο Νίκος Χουλιαράς (Ιωάννινα, 1940 - Αθήνα, 2015), έχουν στο επίκεντρό τους την ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης.
Νίκος Χουλιαράς, Χωρίς τίτλο (1987), ακρυλικό σε χαρτόνι, 34x44 εκ.
Δούλευε στην ηρεμία και τη συγκέντρωση της νύχτας αποτυπώνοντας στα έργα του επίσης τη νύχτα, που αν μη τι άλλο υπάγεται στον χρόνο που περνά και σταδιακά σκαλίζει τη μορφή μας. Αποτύπωνε έναν άυλο και φαντασιακό χώρο με σκιές και χρώματα ως επί το πλείστον σκούρα και μελαγχολικά.
Ομοίως σκουρόχρωμες οι φιγούρες στα έργα του, άλλοτε ανά ζεύγη ή περισσότερες, άλλοτε μόνες, σαν να τονίζει αφενός την παντοδυναμία του μαζί, αφετέρου τη μοναχική κατάσταση που επιβάλλεται κατά την ενδοσκόπηση και τη στιγμή της δημιουργικής δραστηριότητας. Η τελευταία, όπως απαντάται – μεταξύ άλλων – στο ζωγραφικό του έργο «Ο κανόνας της νύχτας 15ης Οκτωβρίου» (1986).
Στη μορφή που απεικονίζεται δεν είναι διακριτό το σημείο του κεφαλιού από το ύψος των ματιών και πάνω. Στο σημείο το οποίο δεν βλέπουμε καταλαμβάνει ανατομικά τον κύριο χώρο ο ανθρώπινος εγκέφαλος. Συνάδει με τη λογική η οποία δεν έχει καίριο ρόλο κατά τη δημιουργική διαδικασία. Σε αυτήν, τον κύριο λόγο έχει η καρδιά του δημιουργού, στα αριστερά του σώματός του όπου και στρέφει το βλέμμα της η μορφή.
Νίκος Χουλιαράς, «Ο κανόνας της νύχτας 15ης Οκτωβρίου» (1986), ακρυλικό σε χαρτόνι, 22x27 εκ.
Η μακριά, λεπτεπίλεπτη πένα (;) την οποία κρατά, μας παραπέμπει στην ποιητική του δραστηριότητα και στο πώς αυτή την ενσωματώνει στη ζωγραφική του. «Ο Γιαννιώτης δεν κινήθηκε απλώς ανάμεσα σε διαφορετικά εκφραστικά πεδία· επιχείρησε κάτι πιο ριζικό: να εγγράψει ποίηση και ζωγραφική μέσα στο ίδιο σώμα, σαν να πρόκειται για δύο μορφές της ίδιας, ενιαίας χειρονομίας. Η εικόνα δεν έρχεται μετά το κείμενο· ούτε και το κείμενο μετά την εικόνα.
»Οι δύο εκφράσεις του λειτουργούν παράλληλα, σχεδόν συγχρονισμένα, σαν να σχεδιάζονται με το ίδιο χέρι, την ίδια στιγμή», όπως αναφέρει, μεταξύ άλλων, για τον Νίκο Χουλιαρά, ο ιστορικός Τέχνης, Γιώργος Μυλωνάς, στο επιμελητικό του σημείωμα για την έκθεση «Άηχοι διάλογοι. Νίκος Χουλιαράς, Ζωγραφική – Γιώργος Χουλιαράς, Γλυπτική» η οποία παρουσιάζεται στην Πινακοθήκη Αβέρωφ, στο Μέτσοβο.
Όπως προκύπτει από τον τίτλο της έκθεσης, σε αυτήν, εκτός από 60 ζωγραφικά έργα, αρχειακό και άλλο υλικό του Νίκου Χουλιαρά, παρουσιάζονται, επίσης, περίπου 10-12 γλυπτικές εγκαταστάσεις μεγάλου μεγέθους και μερικά μικρογλυπτά του Γιώργου Χουλιαρά (1947, Ιωάννινα).
Λήψη της έκθεσης «Άηχοι διάλογοι. Νίκος Χουλιαράς, Ζωγραφική – Γιώργος Χουλιαράς, Γλυπτική» @Νεκταρία Μαραγιάννη
«Πρόκειται για δύο σπουδαίους καλλιτέχνες με κοινές οικογενειακές και πολιτισμικές καταβολές, παράλληλες πορείες και ισχυρό δια βίου αδελφικό δεσμό. Παρότι αποκλίνουν καλλιτεχνικά, ένα κοινό ρεύμα μοιάζει να υφέρπει στο έργο τους υποδηλώνοντας έναν άηχο διάλογο ανάμεσά τους. Έναν διάλογο που εκτυλίσσεται ανεξαρτήτως της φυσικής τους παρουσίας.
»Αποδίδοντας το ρεύμα αυτό σε ένα βαθύτερο βιωματικό και πνευματικό συντονισμό παρά σε μια άμεση αλληλεπίδραση μεταξύ τους, η έκθεση αφορμάται από το κοινό πολιτισμικό, γενεαλογικό και συγκινησιακό υπόστρωμα της σχέσης τους για να φωτίσει με την επιλογή των έργων έναν κοινό, ενδεχομένως, τόπο: έναν εσωτερικό χώρο σύγκλισης που υπερβαίνει τις αισθητικές τους αποκλίσεις», όπως αναφέρει, μεταξύ άλλων, στο σημείωμά της για την έκθεση, η συνεπιμελήτριά της και ιστορικός τέχνης, Μαρία Σφενδουράκη.
Ανάμεσα σε άλλα, κατά την περιήγησή μας στα ζωγραφικά του Νίκου Χουλιαρά, ανιχνεύουμε τα Ιωάννινα, τα οποία τον συγκινούσαν βαθιά, σε στοιχεία όπως οι όγκοι βουνών, η στασιμότητα της λίμνης Παμβώτιδα, η ομίχλη. Τα ίδια βουνά, σήμερα, αγκαλιάζουν νοητά τα γλυπτά του Γιώργου Χουλιαρά τα οποία παρουσιάζονται στον αύλειο χώρο της Πινακοθήκης.
Γλυπτά του Γιώργου Χουλιαρά στο αίθριο της Πινακοθήκης Αβέρωφ
Ας μην λησμονούμε ότι κάθε τόπος έχει τις δικές του αφηγήσεις σε κάθε χρόνο. Ο Νίκος Χουλιαράς γεννήθηκε στις αρχές του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο αδερφός του προς το τέλος του Εμφυλίου. Αμφότεροι σε καιρούς ανάστατους, ο ένας στην αρχή και ο άλλος στο τέλος. Η τραχύτητα των καιρών τους όπως και γεγονότων που ακολούθησαν, διακρίνονται στο έργο τους με μικρότερα ή μεγαλύτερα ψήγματα, και αποτελούν ποιήματα του τότε.
Τα διαβάζουμε σήμερα, στους δικούς μας αλλόκοτους καιρούς – της πνευματικής ένδειας και της επιφάνειας, της υποδαύλισης της μνήμης. Η απόδοση της ανθρώπινης μορφής και της φύσης στα ζωγραφικά και γλυπτικά ποιήματα των αδερφών Χουλιαρά μας καλεί σε περαιτέρω αναστοχασμό για την αλήθεια της μορφής σήμερα και τη μη φυσική αλλοίωσή της. Η ματιά μας δεν παύει να αποτελεί το αποτύπωμά μας στον κόσμο, αρκεί να μπορεί να δει και να διακρίνει, και όχι απλώς να κοιτά.
Νίκος Χουλιαράς, Το αίνιγμα της νύχτας (1994), ακρυλικό σε χαρτόνι, 40x43 εκ.
Όπως είχαμε αναφέρει στο σημείωμά μας Οι αδερφοί Χουλιαρά «επιστρέφουν» στον τόπο καταγωγής τους, η έκθεση «Άηχοι διάλογοι. Νίκος Χουλιαράς, Ζωγραφική – Γιώργος Χουλιαράς, Γλυπτική» ολοκληρώνεται στις 12 Ιανουαρίου 2026. Φέρει την επιμέλεια των ιστορικών Τέχνης Γιώργου Μυλωνά και Μαρίας Σφενδουράκη, κείμενα των οποίων περιλαμβάνοντα σε συνοδευτικό δίγλωσσο κατάλογο.
Η έκθεση πραγματοποιείται με την οικονομική υποστήριξη και την αιγίδα του υπουργείου Πολιτισμού. Χορηγοί: Ίδρυμα Βαρώνου Μιχαήλ Τοσίτσα, Οινοποιείο Αβέρωφ Α.Ε. και Συνεταιριστική Τράπεζα Ηπείρου.
Η Πινακοθήκη Αβέρωφ, στο Μέτσοβο, λειτουργεί καθημερινά (10:00-16:00) πλην της Τρίτης. Οι χώροι της Πινακοθήκης είναι πλήρως προσβάσιμοι σε άτομα με κινητικές δυσκολίες χάρη σε δωρεά του Ιδρύματος Σταύρου Νιάρχου (ΙΣΝ).
Κεντρική φωτ.: Νίκος Χουλιαράς, Χωρίς τίτλο (1996), ακρυλικό σε χαρτόνι, 49x77 εκ.
