Η ιστορία δεν τελειώνει – και αυτό είναι το πρόβλημα
Τάνια Μαλιάρτσουκ, Η ιστορία συνεχίζεται, κάνουμε διάλειμμα για μιαν ανάσα, μτφρ. Έλενα Σταγκουράκη, εκδ. Εστία,σελ.136
Το βιβλίο της Τάνια Μαλιάρτσουκ μας δίνει ένα πολύ απλό μάθημα ιστορίας με το «ζωντανό» παράδειγμα, της ουκρανικής τραγωδίας. Αυτά τα σύντομα κείμενα που απαρτίζουν τον τόμο, διαβάζονται σαν μια πολιτική μαρτυρία για τη λειτουργία της Ιστορίας όταν αυτή μένει αναφομοίωτη και ανεπεξέργαστη. Δείχνουν πώς τα γεγονότα που δεν αντιμετωπίζονται, μετατρέπονται σε επαναλαμβανόμενη βία και πώς οι κοινωνίες που επενδύουν στη λήθη, καταλήγουν να πληρώνουν μεγαλύτερο κόστος από εκείνες που αναγκάζονται να θυμούνται και να αναμετρώνται με το παρελθόν τους.
Το βιβλίο εντάσσει τον πόλεμο στην Ουκρανία σε μιαν ιστορική συνέχεια ευρωπαϊκών αυταπατών απέναντι στον αυταρχισμό. Δείχνει πώς καθεστώτα που οικοδομούνται πάνω στη βία και την περιφρόνηση των δημοκρατικών αρχών δεν μεταβάλλονται μέσω παραχωρήσεων, ούτε αποδυναμώνονται με τη λογική του κατευνασμού. Η εμπειρία του 20ού αιώνα, από τα ολοκληρωτικά καθεστώτα της Ανατολικής Ευρώπης έως τις σύγχρονες αναθεωρητικές δυνάμεις, λειτουργεί εδώ ως επαναλαμβανόμενο μοτίβο. Η πολιτική που αποφεύγει τη σύγκρουση με την πραγματικότητα, επιστρέφει με μεγαλύτερη ένταση.
Τα σύντομα δοκίμια που συγκροτούν τον τόμο, κινούνται μεθοδικά ανάμεσα στο προσωπικό και το ιστορικό χωρίς να τα συγχέουν. Η οικογενειακή μνήμη, οι προπάπποι, οι λιμοί, οι εκτοπίσεις, οι διαδοχικές κατοχές λειτουργούν ως τεκμήρια. Τεκμήρια μιας χώρας που δεν της επετράπη ποτέ να αποκτήσει γραμμική ιστορική συνέχεια και ενός λαού που έμαθε να ζει μέσα σε διακοπές, παύσεις και βίαιες επανεκκινήσεις.
Η Ουκρανία που αναδύεται από τα κείμενα της Μαλιάρτσουκ είναι ένας τόπο υπό καθεστώς διαρκούς ιστορικής και υπαρξιακής αμφισβήτησης και απειλής. Η συγγραφέας αποφεύγει συνειδητά τις μεγάλες αφηγήσεις περί ηρωισμού ή εθνικής ανάτασης. Το μεγάλο πλεονέκτημα αυτών των σύντομων κειμένων είναι ότι καταγράφουν μηχανισμούς επιβίωσης.
Χαρακτηριστικό είναι το δοκίμιο «Μόνο θάνατος, μόνο γέλιο». Εκεί το γέλιο εμφανίζεται ως μηχανισμός αντοχής σε συνθήκες διαρκούς απώλειας. Δεν λειτουργεί ως εκτόνωση ή υπέρβαση του τραύματος, αλλά ως τρόπος συνέχισης της καθημερινής ζωής όταν το πένθος γίνεται μόνιμο. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, στοιχεία της κοινότητας που άλλοτε είχαν συμβολικό ή συλλογικό ρόλο, απορροφώνται από τη βία και επαναχρησιμοποιούνται με πρακτικό, καταστροφικό σκοπό. Η εμπειρία της επιβίωσης μετατρέπει ακόμη και τα πιο οικεία υλικά σε μέρος ενός κόσμου που έχει αναγκαστεί να προσαρμοστεί στον πόλεμο.
Η πολιτική σημασία αυτής της επιλογής είναι καθοριστική. Η Μαλιάρτσουκ αποφεύγει τα απλουστευτικά σχήματα ηθικής αντιπαράθεσης «καλών» και «κακών», επειδή γνωρίζει, από ιστορική εμπειρία, ότι η βία δεν παράγει σταθερές ή καθαρές ταυτότητες. Τα καθεστώτα και τα σύμβολα εξουσίας μεταβάλλονται, όμως οι συνέπειες παραμένουν ίδιες και συσσωρεύονται πάνω στους ίδιους ανθρώπους, ανεξάρτητα από το ποιος βρίσκεται κάθε φορά στην εξουσία.
Στο δοκίμιο «Πίσω στο σπίτι στην εμπόλεμη ζώνη», ο πόλεμος παρουσιάζεται ως καθημερινή συνθήκη απογυμνωμένος από κάθε ηρωικό περίβλημα. Η εμπειρία του αποτυπώνεται μέσα από ειδοποιήσεις συναγερμού, εφαρμογές που δείχνουν πού πέφτουν πύραυλοι, προσευχές ανθρώπων που έχασαν την πίστη τους αλλά συνεχίζουν να προσεύχονται. Όλοι ζουν σε μια συνθήκη μόνιμης αβεβαιότητας. Ο πόλεμος επεκτείνεται τον χώρο των συγκρούσεων, διαμορφώνοντας μια διαρκή ψυχική εγρήγορση που ακολουθεί όσους έχουν συνδεθεί μαζί του, ακόμη και όταν βρίσκονται μακριά από τη χώρα.
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει και η συνομιλία του βιβλίου με την ευρωπαϊκή αυτοαντίληψη. Η αναφορά στο Ο Κόσμος του Χθες του Στέφαν Τσβάιχ υπερβαίνει τη φιλολογική αναφορά, και λειτουργεί ως ιστορική προειδοποίηση. Υπενθυμίζει ότι, όπως και στις αρχές του 20ού αιώνα, η Ευρώπη τείνει να θεωρεί την Ιστορία κάτι ολοκληρωμένο και ασφαλές. Η ουκρανική εμπειρία δείχνει το αντίθετο: ότι η Ιστορία μπορεί να επιστρέψει αιφνίδια και να διακόψει βίαια την αίσθηση κανονικότητας πάνω στην οποία στηρίζεται η ευρωπαϊκή βεβαιότητα.
Το βιβλίο αποφεύγει τον εύκολο αντιρωσισμό χωρίς να αμβλύνει την ευθύνη. Η Ρωσία παρουσιάζεται ως ιστορικός μηχανισμός εξουσίας, όχι ως συλλογικός χαρακτήρας ή συλλογικό ηθικό υποκείμενο. Προσεγγίζεται ως ιστορικά διαμορφωμένος μηχανισμός εξουσίας, θεμελιωμένος στην άσκηση βίας, με αυτοκρατορική ψυχοσύνθεση και με τον ολοκληρωτισμό ως επαναλαμβανόμενο διοικητικό πρότυπο. Πρόκειται για έναν μηχανισμό που συγκροτείται μέσα από αντιφατικά στοιχεία: την προβολή ισχύος και, ταυτόχρονα, ένα επίμονο αίσθημα κατωτερότητας απέναντι στην Ευρώπη, το οποίο συχνά μετασχηματίζεται σε επιθετικότητα και αξίωση επιβολής.
Το Η Ιστορία συνεχίζεται, κάνουμε διάλειμμα για μιαν ανάσα συγκροτείται ως πολιτικό βιβλίο που επιμένει στο δικαίωμα της μνήμης απέναντι στη βολή της λήθης. Το βιβλίο της Μαλιάρτσουκ υπογραμμίζει με σημασία ότι η στάση αρχής της ουδετερότητας ως αντιπαράθεση στη βία, είναι μια μορφή συνενοχής που συμβάλλει στη διαιώνισή της.
Σε μιαν Ευρώπη που συζητά αν «κουράστηκε» από τον πόλεμο, το βιβλίο αυτό λειτουργεί ως προειδοποίηση: η κόπωση ως πολιτικό επιχείρημα είναι πολυτέλεια όσων δεν βομβαρδίζονται...
Ο Ξενοφών Α. Μπρουντζάκης είναι συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας
