Τα βιβλία αυτά είναι μια προσωπική επιλογή από την χρονιά που μας πέρασε. Κάποια κυκλοφόρησαν στο τέλος του 2024, στην ουσία όμως διαβάστηκαν το 2025. Έτσι κι αλλιώς, το επίδικο στα βιβλία δεν είναι η ημερομηνία έκδοσής τους αλλά η ποιότητα του περιεχόμενου τους. Και αυτά είναι τα βιβλία που ξεχώρισα από την εγχώρια παραγωγή - ανάμεσα σε άλλα, εξίσου καλά αναγνώσματα.
Ευτυχές το νέο έτος με ωραία βιβλία!
Δημοσθένης Κούρτοβικ, Ο ήχος της σιωπής της, εκδ. Εστία, σελ. 304
Όταν η μητέρα του αφηγητή φεύγει από τη ζωή, αφήνει πίσω όχι μόνο το σώμα της αλλά και μιαν εκκρεμότητα: τη μνήμη. Σκαλίζοντας τη ζωή της μάνας, αποκαλύπτει ταυτόχρονα τη μήτρα μέσα στην οποία διαμορφώθηκε ο ίδιος. Κατά κάποιο τρόπο, η νεκρή πλέον μητέρα άρχισε να «σαλεύει» μέσα στον κόσμο του γιου της. Είναι σαν να ξαναζούν τη σχέση τους από την αρχή ή σαν μια προσπάθεια να τακτοποιήσουν κάποιες εκκρεμότητες; Ταυτόχρονα με τη ζωή της μητέρας του, ανασυστήνεται όλος εκείνος ο γύρω κόσμος και όλα τα πρόσωπα που μαζί με τις ατομικές τους ιστορίες διηγούνται και την ιστορία της χώρας. Από τη «μητρογνωσία» περνάμε στην πατριδογνωσία. Η μάνα βιώνεται σαν πατρίδα και η πατρίδα ως μάνα. Αυτή η παράξενη σύζευξη στη συνείδηση του αφηγητή εμπλουτίζει σαφώς το περιεχόμενο της ταυτότητάς του. Εδώ ο Κούρτοβικ φαίνεται να ψυχοπιάνεται σοβαρά με τις αρχαϊκές ρίζες της ύπαρξής του: τη συγγένεια του αίματος, τον τόπο, την πατρίδα, τον τρόπο που επεξεργάζεται ο ίδιος τα υλικά της καταγωγής του, το πρόσωπό του.
Ανδρέας Πανταζόπουλος, Ο Ντοστογιέφσκι και το πολιτικό κακό – Ο Μεγάλος Ιεροεξεταστής, ο εγωισμός και το αυτεξούσιο, εκδ. Επίκεντρο, σελ. 136
Το βιβλίο είναι ένα σύντομο αλλά πυκνό δοκίμιο που επιχειρεί να απογυμνώσει την πολιτική σκέψη του Ντοστογιέφσκι από τις φιλολογικές αναπαραστάσεις και να την επανεισαγάγει στον δημόσιο διάλογο ως εργαλείο κατανόησης της σημερινής κρίσης αντιπροσώπευσης, του λαϊκισμού, της υποταγής και -κυρίως- της επιθυμίας για υποταγή. Ο Πανταζόπουλος εντοπίζει ένα σχήμα εξουσίας που δεν στηρίζεται μόνο στον αυταρχισμό, αλλά σε κάτι βαθύτερο: στη συναίνεση των υποτελών, στην ανάγκη τους να απαλλαγούν από το βάρος της ελευθερίας.
Ο άξονας της ανάλυσής του είναι το περίφημο επεισόδιο του Μεγάλου Ιεροεξεταστή από τους Αδελφούς Καραμαζώφ. Ο Ντοστογιέφσκι συλλαμβάνει πρώτος τη ριζική αντίφαση του σύγχρονου ανθρώπου: ενώ διεκδικεί την ελευθερία, στην πραγματικότητα τη φοβάται. Όπως δηλώνει με απόλυτη καθαρότητα ο Ιεροεξεταστής: «Δεν υπάρχει για τον άνθρωπο πιο βασανιστικό πράγμα από το να βρει κάποιον να του δώσει γρήγορα την ελευθερία του».
Θανάσης Γιοχάλας - Ζωή Βαΐου, Οδός Πανεπιστημίου (19ος–21ος αι.) – Ιστορία και ιστορίες, εκδ. Εστία, σελ. 816
Ένας ογκώδης τόμος μνήμης και συγκίνησης που χρησιμοποιεί έναν δρόμο για να μιλήσει για μια πόλη, ένα βιβλίο που αντιμετωπίζει την Πανεπιστημίου ως ιστορικό άξονα πάνω στον οποίο εγγράφονται οι μεταμορφώσεις της Αθήνας, οι φιλοδοξίες της, οι αποτυχίες της και, κυρίως, οι αντιφάσεις της. Η Πανεπιστημίου αντιμετωπίζεται ως ένα συνεχές στρώμα χρόνων, χρήσεων, ιδεολογιών και κοινωνικών προσδοκιών. Από τη χάραξή της ως Λεωφόρου, σύμβολο εκσυγχρονισμού και ευρωπαϊκού προσανατολισμού, έως τη σημερινή της κατάσταση, συμπυκνώνονται πάνω της οι αμφιθυμίες της σύγχρονης Αθήνας απέναντι στο παρελθόν και το μέλλον της. Πρόκειται για ένα κείμενο του οποίου η ανάγνωση δεν ολοκληρώνεται με την τελευταία σελίδα, αλλά συνεχίζεται κάθε φορά που επιστρέφεις σε αυτό. Κάθε νέα ανάγνωση φωτίζει διαφορετικά σημεία, ανοίγει νέες συνδέσεις, επανατοποθετεί τον αναγνώστη μέσα στην πόλη. Είναι ένα βιβλίο που μπορείς να διαβάζεις διαρκώς, γιατί αλλάζει μαζί με το βλέμμα σου και με την ίδια την Αθήνα.
Ηλίας Κανέλλης, Κι αυτοί είναι η Ελλάδα, εκδ. The Books’ Journal, σελ. 336
Η ελληνική κρίση ξεκίνησε ως οικονομική – και αυτή ήταν, εν μέρει, η αρχή του παραμυθιού. Στην πραγματικότητα, υπήρξε (και εξακολουθεί να είναι) μια κρίση αξιών, ευθύνης και πολιτικής συγκρότησης. Δεκαπέντε χρόνια μετά, η Ελλάδα παραμένει μια χώρα χωρίς βηματισμό, χωρίς αφήγημα, με μια κοινωνία κουρασμένη, διχασμένη και ηθικά παρηκμασμένη.
Στην καρδιά αυτής της καθοδικής σπείρας στέκει η περίοδος της διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ – ενός κόμματος που εκμεταλλεύτηκε το θυμικό του πληγωμένου λαού και εισήγαγε στον δημόσιο λόγο έναν επικίνδυνο συνδυασμό κυνισμού και ανικανότητας αφήνοντας πίσω του την πιο σκοτεινή κληρονομιά ενός ηθικολογικού λαϊκισμού που διέλυσε κάθε έννοια αξιοκρατίας και σοβαρότητας, όπου η χώρα άγγιξε μια σιωπηλή, σχεδόν μη αντιστρέψιμη, πολιτισμική παρακμή.
Στο «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα», ο Κανέλλης, μέσα από μια σειρά συνεντεύξεων που δόθηκαν όλες στο διάστημα του νέου αιώνα, φέρνει στο προσκήνιο μιαν άλλη Ελλάδα, σκεπτόμενη, μετρημένη, δημιουργική που επιμένει και λειτουργεί σαν ένα αντίδοτο στην παρακμή, χωρίς υπερβολές, με καθαρό λόγο, και πάνω απ’ όλα, με την πίστη ότι ακόμη υπάρχουν άνθρωποι που αξίζει να μιλούν.
Γιώργος Ρακκάς, Υπερτουρισμός, Ανέμελος καπιταλισμός και κοινωνική κρίση της πόλης, εκδ. Πατάκη, σελ. 208
Το βιβλίο του Γιώργου Ρακκά «Υπερτουρισμός» είναι μια προσεκτική και καλοζυγισμένη προσπάθεια να διαγνωστεί ένα φαινόμενο που επηρεάζει βαθιά τη ζωή μας, αλλάζει τον μέσα κι έξω κόσμο μας, συχνά χωρίς να το καταλαβαίνουμε.
Το βιβλίο περιγράφει έναν ανέμελο, καλειδοσκοπικό καπιταλισμό της εμπειρίας. Το παλιό αφήγημα του «προορισμού» γίνεται branding, και το σπίτι σου, αν είσαι από τους τυχερούς, Airbnb. Οι δήμαρχοι γίνονται διαχειριστές πλατφορμών και οι γείτονες περιστασιακοί χρήστες. Ο συγγραφέας συνδέει εύστοχα τον υπερτουρισμό με τη νεοφιλελεύθερη απορρύθμιση: χαμηλού κόστους πτήσεις, φτηνά Αirbnb, ψηφιακές πλατφόρμες, επισφάλεια για τους εργαζομένους, ανάδυση μιας νέας αστικής τάξης που επιβιώνει από την ενοικίαση εμπειριών. Στις πόλεις αυτές, δεν κατοικεί κανείς πια, παρά μόνο οι πάροχοι και οι καταναλωτές της συγκίνησης.
Νίκη Γκίζη, Οι εξόριστοι του Κιέβου, εκδ. Γκοβόστη, σελ. 272
Το μυθιστόρημα της Νίκης Γκίζη «Οι εξόριστοι του Κιέβου» είναι μια λογοτεχνική πυξίδα για να προσανατολιστεί ο σύγχρονος αναγνώστης μέσα στην ιστορική δίνη που λέγεται ρωσο-ουκρανικός πόλεμος. Με τόλμη και σπάνια αφηγηματική ευρηματικότητα, η συγγραφέας συνδυάζει τον μαγικό ρεαλισμό με την ιστορική επικαιρότητα, δημιουργώντας ένα πολυεπίπεδο έργο που ακουμπά ταυτόχρονα στην ιστορία, στον μύθο, στη γεωπολιτική και στην ανθρώπινη ψυχή. Το βιβλίο ανασυνθέτει το χρονικό της γέννησης της Ρωσίας, της αποκοπής της Ουκρανίας και της ιστορικής πορείας μέχρι τη βίαιη επανεκκίνηση των συγκρούσεων το 2022. Η Ιστορία λειτουργεί σαν ένα ζωντανό σώμα, μια ύλη που συγχέεται με τον μύθο. Έτσι ο βασιλιάς Κοσέι, αλληγορικό πορτραίτο του Πούτιν, και η Ρουσάλκα, η νεαρή Ουκρανή γυναίκα με μυθικές διαστάσεις, είναι απλώς χαρακτήρες που συγκρούονται, προσωποποιήσεις της καταστολής και της επιβίωσης αντίστοιχα.
Η πλοκή του μυθιστορήματος διατρέχει ένα τεράστιο γεωγραφικό και ψυχικό τοπίο από τη Σιβηρία έως την Κριμαία, από τις υπόγειες σήραγγες της Μόσχας έως το μυθικό Φιδονήσι και οι ήρωες της Γκίζη κινούνται σε έναν κόσμο που ταλαντεύεται μεταξύ παραμυθιού και φρίκης. Οι πολυάριθμοι δευτερεύοντες χαρακτήρες -στρατιώτες, μητέρες, πρόσφυγες, γιατροί, αφανείς αντιήρωες- σχηματίζουν ένα παλίμψηστο ζωής σε συνθήκες βαρβαρότητας.
Γιώργος Γεωργής, Για την Ελένη Από τον Όμηρο στον Σεφέρη και Επέκεινα, εκδ. Καστανιώτης, σελ. 432
Το βιβλίο καταπιάνεται με την εμβληματική μορφή της Ελένης, μιας γυναίκας η οποία από τον Όμηρο ως τον Σεφέρη και από τον Σεφέρη έως την απώτατη αιωνιότητα αποτελούσε και θα αποτελεί το αρχέτυπο της ελληνικής αντίληψης για την ανυπέρβλητη ομορφιά που συμβολίζει το όνομά της διαχρονικά από την εποχή των μύθων έως σήμερα. Ένα όνομα που διατρέχει την ελληνική Ιστορία μέσα από μια σειρά απίθανων εκδοχών έτσι που να αποτελεί παράλληλα την πιο ελκυστική εκδοχή της διαχρονικότητας του ελληνισμού. Ο συγγραφέας έρχεται αντιμέτωπος με το θρυλικό όνομα «Ελένη» που ήδη από την εποχή των μύθων νοηματοδοτεί έως σήμερα την γυναικεία ομορφιά και τον διλημματικό της χαρακτήρα ανάμεσα στην αθωότητα και την ενοχή.
Πρόκειται για ένα πρόσωπο που κινείται με άνεση ανάμεσα στον μύθο και την πραγματικότητα. Δεν λείπει από την ελληνιστική και λατινική γραμματεία αλλά και από την βυζαντινή παράδοση. Η μορφή της, με ότι αυτή σημαίνει, απογειώνεται στους νεώτερους χρόνους καθώς ενσωματώνεται πλέον στις εκλεκτότερες σελίδες την παγκόσμιας λογοτεχνίας, στις εικαστικές τέχνες και γίνεται ο σταθερός φάρος έμπνευσης. Η Ελένη εξακολουθεί να εκπέμπει μιαν άσβεστη μνημειώδη γοητεία και παραμένει πάντα η αφορμή για μια νέα εκδοχή αναπλάθοντας ξανά και ξανά τον μύθο της!
Διονύσης Σαββόπουλος, Γιατί τα χρόνια τρέχουν χύμα, Εκδ. Πατάκη, σελ. 336
Στο βιβλίο αυτό, ο Σαββόπουλος παύει να είναι το είδωλο μιας γενιάς και γίνεται ο αφηγητής της προσωπικής του αμηχανίας μπροστά στον χρόνο. Εισάγει έναν διάλογο ανάμεσα σε δύο προσωπεία, τον «Σάββο» και τον «εαυτό», και μέσα από αυτόν τον «διχασμό» ξανασυστήνεται, όχι ως μύθος ή «έξυπνος τροβαδούρος», αλλά ως άνθρωπος που αναμετριέται με το είδωλό του.
Ο «Σάββο» είναι το προσωπείο, ο ρόλος που κατασκεύασε για να χωρέσει τη ζωή του στη σκηνή, όμως εδώ ο ρόλος αναλαμβάνει να αφηγηθεί τη γένεση του ίδιου του δημιουργού του. Πρόκειται για μια τολμηρή κίνηση με την οποία ο ήρωας υποδύεται τον συγγραφέα.
Η φράση του «Τώρα ο ρόλος θα μιλήσει για τον δημιουργό του. Ένα παιχνίδι είναι. Ένα κόλπο», δηλώνει μια βαθιά ειρωνεία, όπου ακόμη κι όταν «ομολογεί», ο Σαββόπουλος παραμένει στο μεταίχμιο τέχνης και ζωής, ποίησης και σκηνής. Η εξομολόγηση είναι ταυτόχρονα και εφεύρεση.
Ο λόγος του βιβλίου διαθέτει το ιδίωμα της καθημερινότητας, αλλά εμπεριέχει μιαν υποδόρια μουσικότητα, εκείνη που πάντα χαρακτήριζε τον Σαββόπουλο: τη μεταμόρφωση του πεζού σε ρυθμό. Οι φράσεις του, ακόμη και στις πιο γυμνές τους μορφές, έχουν μελωδία, μοιάζουν να κουβαλούν τα ίχνη ενός άγραφου τραγουδιού.
Α-Ι. Δ. Μεταξάς, Το αθέατο εγχειρίδιο, Διπλωματική σκέψη και πράξη του Ιωάννη Καποδίστρια (1815 – 1826), Πρόλογος: Ν. Ε. Καραπιδάκης, εκδ. Εστία, σελ. 274
Μια στοχαστική και μεθοδικά αρθρωμένη μελέτη, η οποία φιλοδοξεί να φωτίσει την άγνωστη πνευματική υποδομή της διεθνούς δράσης του Καποδίστρια την κρίσιμη περίοδο πριν από την κάθοδό του στην Ελλάδα. Ο συγγραφέας διατυπώνει την πρόταση ότι πίσω από τις επιλογές και τις παρεμβάσεις του Καποδίστρια διακρίνεται ένα είδος «αθέατου εγχειριδίου», μια εσωτερική μεθοδολογία σκέψης και πράξης, που διαμόρφωσε με συνέπεια και βαθύ φιλοσοφικό στοχασμό.
Η δομή του βιβλίου αντανακλά αυτήν την συστηματικότητα, οργανωμένη σε πέντε θεματικές ενότητες. Αρχικά, διερευνώνται οι φιλοσοφικές και ιδεολογικές βάσεις της πολιτικής του σκέψης, εκεί όπου συνυφαίνονται χριστιανικός ανθρωπισμός, κράτος δικαίου και μετα-ναπολεόντειες αρχές πολιτικής ισορροπίας. Στη συνέχεια, αναλύονται οι γεωπολιτικές και γεωπολιτισμικές εντάξεις του Καποδίστρια – η παρουσία του στην υπηρεσία της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, η θέση του στο συνέδριο της Βιέννης και η κατανόηση της Ευρώπης ως πεδίου ισορροπίας, αλλά και ως ηθικού εργαστηρίου.
Χαράλαμπος Παπασωτηρίου, Αμερικανική υψηλή στρατηγική 18ος-21ος αιώνας, εκδ. Πατάκη, σελ. 488
Στο ογκώδες και επιστημονικά θεμελιωμένο έργο του, ο Χαράλαμπος Παπασωτηρίου επιχειρεί μια από τις πιο φιλόδοξες και ολοκληρωμένες απόπειρες ερμηνείας της μακράς διαδρομής της αμερικανικής υψηλής στρατηγικής. Το εγχείρημα καλύπτει περισσότερους από δύο αιώνες διεθνούς ιστορίας και είναι εννοιολογικά σύνθετο, καθώς συνδέει τη στρατηγική σκέψη με τη φιλοσοφία της ισχύος, τη δημοκρατική ιδεολογία, τη γεωπολιτική ηθική και τη συγκρότηση της παγκόσμιας τάξης.
Η μελέτη ξεκινά από τις απαρχές της αμερικανικής Δημοκρατίας, όταν το δόγμα της απομόνωσης και ο ουασινγκτονικός ρεαλισμός διαμόρφωσαν την αρχική στρατηγική στάση απέναντι στην Ευρώπη των αυτοκρατοριών. Καθώς το αμερικανικό κράτος ωριμάζει και επεκτείνεται ηπειρωτικά, ο συγγραφέας αναδεικνύει πώς η στρατηγική μεταλλάσσεται και εν τέλει αποκολλάται από την ουδετερότητα για να αποκτήσει παγκόσμια εμβέλεια. Η είσοδος στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η δημιουργία των Δεκατεσσάρων Σημείων του Ουίλσον, η άνοδος του Ρούσβελτ, το στρατηγικό δίπολο του Ψυχρού Πολέμου, όλες αυτές οι φάσεις αναλύονται ως γεγονότα και κρίσιμα σταυροδρόμια στρατηγικής αναπροσαρμογής.
Σε καιρούς όπου η στρατηγική σκέψη δείχνει να έχει υποχωρήσει, ο Παπασωτηρίου μας υπενθυμίζει ότι οι αυτοκρατορίες δεν καταρρέουν από έλλειψη όπλων, αλλά από έλλειψη οράματος και συνέχειας. Το βιβλίο αυτό προσφέρει και τα δύο: ιστορική συνείδηση και στρατηγική διαύγεια. Πρόκειται για ένα πολιτικό υπόμνημα που εστιάζει στην αξία της στοχαστικής διοίκησης σε μιαν εποχή παγκόσμιων ασυμμετριών. Ο στοχασμός αυτός αφορά άμεσα και τον ευρωπαϊκό χώρο και ειδικά την Ελλάδα, η οποία έχει βιώσει την αμερικανική στρατηγική παρουσία άλλοτε ως προστασία, άλλοτε ως παρέμβαση και άλλοτε ως αδιαφορία.
