Στην ταινία «Ο Πιανίστας» (2002) του Ρομάν Πολάνσκι, ο εξαντλημένος Πολωνοεβραίος μουσικός Βλάντισλαβ Σπίλμαν (τον υποδύεται ο Έιντριεν Μπρόντι) βρίσκεται κρυμμένος σε ένα σπίτι στη Βαρσοβία όπου ανακαλύπτει ένα πιάνο, σκύβει επάνω στα πλήκτρα του και ερμηνεύει κομμάτι του Σοπέν. Ο Γερμανός αξιωματικός Βιλμ Χόζενφελτ (ερμηνεύει ο Tόμας Κρέτσμαν) συγκινείται από την ερμηνεία του και τον βοηθά να επιβιώσει ενώ ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος συνεχίζεται ακάθεκτος.
Η σκηνή αυτή δεν αφήνει έκπληκτο κανέναν ευσυγκίνητο, απαντά στη βαθιά ανθρώπινη ανάγκη για αγαλλίαση την οποία – μεταξύ άλλων – προσφέρει η μουσική. Μπορεί η μελωδία της να μην υπερτερεί, σε ένταση, του ήχου ή πιο σωστά, του θορύβου των επιθέσεων σε περίοδο πολέμου, όπως υπερέχει σε απόκριση και διαχρονική ισχύ.
Πόλεμοι γίνονταν και γίνονται και ο κρότος των κάθε φορά επιθέσεων είναι περιορισμένος, η έκταση της μελωδίας της μουσικής δεν περιορίζεται. Είναι μάλιστα αναγκαία για τον καθένα η μουσική προκειμένου να απαλυνθεί το τραύμα του πολέμου· συνθέτες το έχουν αποτυπώσει, έχουν αποτυπώσει επίσης την απώλεια και την αναγέννηση που επίκειται με το πέρας του πολέμου.
Η Καμεράτα Ορχήστρα των Φίλων της Μουσικής παρουσιάζει ένα πρόγραμμα βαθιά επίκαιρο που διερευνά το τραύμα του πολέμου και το θαύμα της αναγέννησης μέσα από τη συνομιλία των δύο μεγάλων συνθετών Στράους και Σοστακόβιτς οι οποίοι βίωσαν τις συμφορές του αιώνα τους.
Η συναυλία θα δοθεί το Σάββατο 14 Μαρτίου (20:30) στην Αίθουσα «Χρήστος Λαμπράκης» του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, το δε πρόγραμμα περιλαμβάνει δύο ύστερα αριστουργήματα του 20ού αιώνα όπου η μουσική γίνεται φορέας μνήμης και στοχασμού. Διευθύνει ο Μάρκελλος Χρυσικόπουλος, συμμετέχουν η υψίφωνος Μυρτώ Παπαθανασίου και ο βαθύφωνος Σρέτεν Μανοΐλοβιτς.
Για την ιστορία, ο Ρίχαρντ Στράους ολοκλήρωσε τις «Μεταμορφώσεις» την άνοιξη του 1945, βλέποντας την πολιτιστική «καρδιά» της Γερμανίας να αφανίζεται στα ερείπια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Το έργο «ξετυλίγεται» σαν ένα αδιάκοπο ποτάμι ήχου για 23 σόλο έγχορδα, με την κάθε φωνή να συμμετέχει σε μια συλλογική ελεγεία. Η επίδραση της ιδέας της «μεταμόρφωσης» του Γκαίτε είναι καθοριστική: η θλίψη δεν παγιώνεται, αλλά κυλά, μετασχηματίζεται, διεκδικεί – έστω και αμυδρά – την ελπίδα.
Στο τέλος ακούγεται το πένθιμο εμβατήριο της «Ηρωικής» του Μπετόβεν. Πάνω από τις νότες αυτές, ο Στράους γράφει στη χειρόγραφη παρτιτούρα «In memoriam», ως αποχαιρετισμό σε έναν κόσμο που χάθηκε για πάντα.
Ακριβώς εικοσιτέσσερα χρόνια αργότερα, το 1969, ο Ντμίτρι Σοστακόβιτς συνθέτει τη Συμφωνία αρ. 14 – ένα από τα πιο προσωπικά και τολμηρά έργα του. Ο Σοβιετικός μουσουργός προσεγγίζει το θάνατο χωρίς εξωραϊσμούς, χωρίς ψεύτικες παρηγοριές. Την αφιερώνει στον φίλο του Μπέντζαμιν Μπρίττεν, αναγνωρίζοντας την κοινή τους ευαισθησία για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια απέναντι στη βία και την αυθαίρετη εξουσία.
Βασισμένη σε ποιήματα των Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, Γκυγιώμ Απολλιναίρ, Βίλχελμ Κύχελμπεκερ και Ράινερ Μαρία Ρίλκε, η Συμφωνία μιλά για την ευάλωτη φύση του ανθρώπου και τη λεπτή γραμμή ανάμεσα στην απελπισία και την εξέγερση της ψυχής.
Το πρόγραμμα συνδυάζει τη γερμανική παράδοση του Στράους με τη σοβιετική αισθητική του Σοστακόβιτς, δύο διαφορετικές μουσικές γλώσσες που συγκλίνουν στην ίδια βαθιά ανθρωπιστική ανησυχία: πώς η τέχνη μπορεί να μετασχηματίσει τον πόνο σε νόημα, πώς η μνήμη γίνεται αντίσταση απέναντι στη λήθη.
Σάββατο 14 Μαρτίου στις 20:30, Αίθουσα «Χρήστος Λαμπράκης» στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Οι τιμές των εισιτηρίων κυμαίνονται μεταξύ 10 και 55 ευρώ. Πληροφορίες - εισιτήρια στα 210 7282333 και www.megaron.gr
Πηγή κεντρικής φωτ.: Shutterstock
