Οι λέξεις «Roma 1944» επάνω σε μία φωτογραφία από τη φασιστική Ιταλία καλωσορίζουν το κοινό στην πρεμιέρα (27/11) της όπερας «Τόσκα» στην Εθνική Λυρική Σκηνή, προτού ξεκινήσει η αφήγηση. Παράλληλα με μουσική υπόκρουση εκείνης της περιόδου, στη φωτογραφία παρεμβάλλονται τα ονόματα συντελεστών της όπερας, με τον ίδιο τρόπο σαν να επρόκειτο για τους τίτλους αρχής μίας ταινίας. Κι αν η «Τόσκα» που παρακολουθήσαμε δεν ήταν ακριβώς ταινία, παραπέμπει σε εκείνες του ιταλικού νεορεαλισμού και συγκλίνει σε φιλμ νουάρ χάριν της ασπρόμαυρης αισθητικής της παραγωγής και των υποβλητικών φωτισμών για τις ανάγκες του ιστορικού χρόνου: η υπόθεση μεταφέρεται σε μια Ρώμη παρωδία «Ανοχύρωτης Πόλης», τον Φεβρουάριο του 1944.
Σαφώς, η «Τόσκα» του Πουτσίνι δεν γράφθηκε για αυτό το χρονικό πλαίσιο· τοποθετείται χρονικά τον Ιούνιο του 1800, κατά τη διάρκεια της εισβολής του Ναπολέοντα στην Ιταλία. Επρόκειτο για ταραγμένη εποχή, όπως και η φασιστική Ιταλία στην οποία ο Νίκος Σ. Πετρόπουλος μεταφέρει την «Τόσκα» πρώτη φορά το 2007 για την ΕΛΣ (σημερινό θέατρο «Ολύμπια»), υπογράφοντας τη σκηνοθεσία, τα σκηνικά και το κοστούμια. Δεκαοχτώ χρόνια μετά την πρεμιέρα της, η «Τόσκα» αυτή ανεβαίνει για εννέα παραστάσεις στην ΕΛΣ, στο πλαίσιο αφιερώματός της στον Ν. Σ. Πετρόπουλο, με τον Ίωνα Κεσούλη να υπογράφει την αναβίωση της σκηνοθεσίας.
Πρόδηλο είναι ότι δεν μπορούν να μεταφερθούν όλα τα έργα σε διαφορετικό ιστορικό χρόνο, για να γίνει μετάθεση πρέπει να το επιτρέπει το ίδιο το έργο. Στην προκειμένη μετάθεση δεν επηρεάζονται η δράση και οι συγκρούσεις που πραγματεύεται το έργο του Πουτσίνι, με αναλλοίωτα τα στοιχεία της βίας, του σαδισμού και της επιβολής εξουσίας. Έτσι, στη φασιστική Ρώμη, «γεμάτη πρόσφυγες, κατασκόπους, διπλούς πράκτορες, πληροφοριοδότες, συνεργάτες Γερμανών, δωσίλογους, βασανιστές, φυγάδες, μέσα στον πάταγο των συμμαχικών βομβαρδισμών, στη συνεχή μετακίνηση των γερμανικών στρατευμάτων και στον γενικό πανικό, η ''Τόσκα'' βρίσκει έναν ιδανικό ιστό για να μας οδηγήσει σε ένα ρεαλιστικό ιστορικό δράμα του 20ού αιώνα» (Ν. Πετρόπουλος).
Από την πρεμιέρα της όπερας «Τόσκα» στην ΕΛΣ, στις 27/11/2025. Πηγή φωτ.: Facebook/ Greek National Opera – Εθνική Λυρική Σκηνή
Ντίβα της όπερας η Φλόρια Τόσκα (Αλεξάντρα Κούρζακ) και ερωτευμένη με τον σύντροφό της, Μάριο Καβαραντόσσι (Μαρσέλο Πουέντε), αναμετριέται με τον βαρόνο Σκάρπια (Δημήτρης Πλατανιάς) που κατέχει απόλυτη εξουσία και ηδονίζεται με τον πόνο των θυμάτων του, προκειμένου να μην οδηγηθεί ο Καβαραντόσσι στον θάνατο. Παρότι η Τόσκα θεωρεί ότι έχει το πάνω χέρι, από τις παγίδες του Σκάρπια δεν ηδύνατο να ξεφύγει κανείς. Ας μην λησμονούμε, ότι εξ όσων ξεδιπλώνονται στα οπερατικά έργα είναι το απόγειο του συναισθήματος των χαρακτήρων και η έκβαση επιθυμιών, τις περισσότερες φορές ματαιωμένων. Συνεπώς, εκεί όπου η ψυχή των κεντρικών προσώπων έχει φτάσει το ζενίθ, αυτομάτως κατρακυλά στο ναδίρ και η θλίψη μηδενίζει την όποια χαρά.
Σχετικά με την αφήγηση, στο εν λόγω έργο του Πουτσίνι το πλήθος διαλόγων και ο γρήγορος βηματισμός δεν επαναπαύουν το κοινό αλλά το καθιστούν σε διαρκή εσωτερική εγρήγορση, ειδεμή όταν κάθε πράξη ολοκληρώνεται σε στιγμές όπου η πλοκή κορυφώνεται.
Άξια αναφοράς είναι τα εμβληματικά σκηνικά που δημιουργούν σε καθέναν τους δικούς του συνειρμούς. Η πρώτη πράξη εκτυλίσσεται στον ναό του Αγίου Ανδρέα του Κάμπου και εντός του ο Καβαραντόσσι υπόσχεται να βοηθήσει τον πατριώτη που δραπέτευσε από τη φυλακή και εξυμνεί τον έρωτά του προς την Τόσκα. Είναι σαν ο χώρος να τονίζει την ιερότητα της φιλίας και της ερωτικής αγάπης, ενώ τα αντικείμενα που συνθέτουν τη σκηνική αφήγηση (κεριά, καβαλέτο, γλυπτά, πίνακας, κολώνες) έχουν άνωθεν κατεύθυνση, υπογραμμίζοντας την ανύψωση της ψυχής και παράλληλα προσδίδουν υποβλητικότητα.
Από την πρεμιέρα της όπερας «Τόσκα» στην ΕΛΣ, στις 27/11/2025. Πηγή φωτ.: Facebook/ Greek National Opera – Εθνική Λυρική Σκηνή
Στο Μέγαρο Φαρνέζε, το κέντρο επιχειρήσεων του καθεστώτος όπου εκτυλίσσεται η δεύτερη πράξη, τα αντικείμενα είναι πολλά και διάσπαρτα αντικατοπτρίζοντας τις πολλές σκέψεις και την εσωτερική αναταραχή Τόσκας και Σκάρπια, καθώς ο εκβιασμός της πρωταγωνίστριας από τον Σκάρπια και η σκηνή κατά την οποία η Τόσκα τον δολοφονεί, αποκτούν διαστάσεις θρίλερ.
Τα πρόσωπα της εξουσίας και οι μέθοδοί της έχουν επίσης κυρίαρχο ρόλο και αποδίδονται και αυτά σκηνογραφικά. Ανακαλώ τη στιγμή του οπερατικού έργου κατά την οποία, στην ίδια ευθεία, βρίσκονταν μία μεγάλων διαστάσεων φωτογραφία μέλους της φασιστικής ιταλικής οργάνωσης, ακριβώς από κάτω διακρινόταν γλυπτό με υψωμένο χέρι Ρωμαίου που είχε εξουσία, έπειτα ο χάρτης της Ρώμης και μπροστά από αυτόν ο Σκάρπια.
Τουναντίον με τις πρώτες δύο πράξεις, ο χώρος στην τρίτη πράξη κατά την οποία γίνεται η εκτέλεση, είναι σχεδόν άδειος καθότι αντικατοπτρίζει το κενό συναισθημάτων στον ψυχισμό του Καβαραντόσσι. Διακρίνονται δύο καρέκλες και ένα τραπέζι επάνω στο οποίο υπάρχει ένα ραδιόφωνο, ενώ το σκηνικό στο πίσω μέρος της σκηνής παραπέμπει σε κτίρια μπρουταλιστικού αρχιτεκτονικού κινήματος. Τέτοιος (brutal) και ο χαρακτήρας του Σκάρπια ο οποίος χρησιμοποιείται ως ψυχαναλυτικό παράδειγμα κακοήθους διαστροφής. Χαρακτηριστικές οι φράσεις του «αυτό που ποθώ το κυνηγάω, το γλεντάω και το παρατάω» και «εσύ (σ.σ. στην Τόσκα) μου ζητάς μια ζωή εγώ μία στιγμή».
Από την πρεμιέρα της όπερας «Τόσκα» στην ΕΛΣ, στις 27/11/2025. Πηγή φωτ.: Facebook/ Greek National Opera – Εθνική Λυρική Σκηνή
«Το έργο είναι ο Σκάρπια, γιατί έχει πολλές πτυχές. Επίσης, είναι καταπληκτικό ότι είναι το μόνο πραγματικό πρόσωπο. Υπήρξε ο Σικελός βαρόνος Σκάρπια, τον οποίο περιγράφουν ως έναν άνδρα με μεγάλη γοητεία, βαθύτατα θρησκευόμενο και βαθύτατα σαδιστή», σημειώνει ο Νίκος Σ. Πετρόπουλος. Στο πρόσωπο του Σκάρπια αντικατοπτρίζεται η δράση της εξουσίας στον ολοκληρωτισμό, και οι καιροί που διανύουμε ενέχουν τη βία σε κάθε της μορφή.
Η προσέγγιση του Πετρόπουλου δεν χάνει την ισχύ και τη διαχρονικότητά της, καθώς η βία είναι αυτή με την οποία αναμετριέται ο άνθρωπος προκειμένου να καθυποτάξει την αδάμαστη φύση του ως άγριου θηρίου. Υπό αυτή την άποψη, η Τόσκα δεν εναντιώνεται μόνο στον Σκάρπια, αλλά σε ένα ολόκληρο καθεστώς το οποίο, ωστόσο, βρίσκει τη δικλίδα και ανατρέπει, κατέχοντας ξανά τα ηνία.
Από την πρεμιέρα της όπερας «Τόσκα» στην ΕΛΣ, στις 27/11/2025. Πηγή φωτ.: Facebook/ Greek National Opera – Εθνική Λυρική Σκηνή
Για την ιστορία, η «Τόσκα» παρουσιάστηκε από πρώτη φορά από την Εθνική Λυρική Σκηνή, τον Αύγουστο του 1942 στο Θερινό θέατρο της πλατείας Κλαυθμώνος, με πρωταγωνίστρια τη Μαρία Καλογεροπούλου (μετέπειτα Κάλλας), η οποία μόλις στα δεκαεννιά της χρόνια έκανε το επαγγελματικό της ντεμπούτο με αυτόν τον πρωταγωνιστικό ρόλο.
Όσο για την «Τόσκα» που παρακολουθήσαμε και παρουσιάζεται έως τον Ιανουάριο 2026, είναι μία από τις δύο αναβιώσεις εμβληματικών παραγωγών της ΕΛΣ που ανεβαίνουν στο πλαίσιο του αφιερώματός της, κατά την καλλιτεχνική περίοδο 2025/26, στον σκηνοθέτη, σκηνογράφο και ενδυματολόγο Νίκο Σ. Πετρόπουλο – έναν πολύπλευρο καλλιτέχνη της όπερας, ο οποίος συνεργάζεται με την ΕΛΣ τις τελευταίες πέντε δεκαετίες. Η άλλη παραγωγή είναι η «Τραβιάτα», η οποία τον περασμένο Σεπτέμβριο ταξίδεψε στην Κίνα και τον Ιούλιο του 2026 θα παρουσιαστεί στην Αίθουσα «Σταύρος Νιάρχος».
Την Ορχήστρα της ΕΛΣ στις παραστάσεις στην «Τόσκα» διευθύνει ο Ιταλός αρχιμουσικός Πάολο Καρινιάνι. Στον ρόλο του τίτλου, στο πολυαναμενόμενο ντεμπούτο της στην ΕΛΣ η διεθνής σταρ της όπερας, η σοπράνο Αλεξάντρα Κούρζακ (27, 30/11 & 2, 7/12/2025), καθώς και η αγαπημένη του ελληνικού κοινού, υψίφωνος της ΕΛΣ, Τσέλια Κοστέα (20, 23, 27/12/2025 / 4, 7, 9/1/2026). Τον ρόλο του Μάριο Καβαραντόσσι ερμηνεύει ο διεθνώς καταξιωμένος Αργεντίνος τενόρος Μαρσέλο Πουέντε (27, 30/11 & 2, 20, 23, 27/12/2025 / 4, 7, 9/1/2026), ενώ, για μία μοναδική παράσταση στις 7 Δεκεμβρίου ντεμπουτάρει στην ΕΛΣ με τον ρόλο του Μάριο Καβαραντόσσι ο σούπερ σταρ της όπερας Ρομπέρτο Αλάνια.
Από την πρεμιέρα της όπερας «Τόσκα» στην ΕΛΣ, στις 27/11/2025. Πηγή φωτ.: Facebook/ Greek National Opera – Εθνική Λυρική Σκηνή
Τον ρόλο του Σκάρπια ερμηνεύουν οι διεθνείς Έλληνες βαρύτονοι Δημήτρης Πλατανιάς (27, 30/11 & 2, 7/12/2025 / 7, 9/1/2026) καιΤάσης Χριστογιαννόπουλος (20, 23, 27/12/2025 / 4/1/2026). Το καστ συμπληρώνουν καταξιωμένοι και ανερχόμενοι μονωδοί της ΕΛΣ, όπως οι Πέτρος Μαγουλάς, Γιάννης Γιαννίσης, Γιώργος Παπαδημητρίου, Πέννυ Ρίζου και Γιάννης Καλύβας. Τη Χορωδία της ΕΛΣ έχει προετοιμάσει ο Αγαθάγγελος Γεωργακάτος και την Παιδική Χορωδία της ΕΛΣ η Κωνσταντίνα Πιτσιάκου. Τους φωτισμούς σχεδίασε ο Χρήστος Τζιόγκας.
Τόσκα - Τζάκομο Πουτσίνι, Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος Εθνικής Λυρικής Σκηνής – ΚΠΙΣΝ (Λεωφ. Συγγρού 364). Επόμενες παραστάσεις: 2, 7, 20, 23, 27 Δεκεμβρίου 2025 / 4, 7, 9 Ιανουαρίου 2026. Ώρα έναρξης: 19:30 (Κυριακή: 18:30)
Η Εθνική Λυρική Σκηνή επιχορηγείται από το υπουργείο Πολιτισμού. Χορηγός αφιερώματος στον Νίκο Σ. Πετρόπουλο η Τράπεζα Πειραιώς. Μέγας Δωρητής ΕΛΣ: Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ)
Κεντρική φωτ.: Από την πρεμιέρα της όπερας «Τόσκα» στην ΕΛΣ, στις 27/11/2025. Πηγή φωτ.: Facebook/ Greek National Opera – Εθνική Λυρική Σκηνή
