Η Γροιλανδία έχει βρεθεί στο προσκήνιο της διεθνούς επικαιρότητας τόσο λόγω της γεωστρατηγικής της θέσης όσο και εξαιτίας του ενδιαφέροντος που έχει εκδηλώσει ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ για την απόκτησή της. Την ίδια στιγμή, το γεγονός ότι η συντριπτική έκτασή της καλύπτεται από πάγο την τοποθετεί στον πυρήνα της κλιματικής αλλαγής, καθιστώντας ιδιαίτερα σύνθετα και αβέβαια τα σχέδια εκμετάλλευσης του ορυκτού της πλούτου.
Συγκεκριμένα, το παγοκάλυμμα της Γροιλανδίας είναι ένας τεράστιος όγκος πάγου ξηράς, με άμεση σημασία για την παγκόσμια στάθμη της θάλασσας. Νεότερα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι κάτω από αυτό δεν υπάρχει παντού συμπαγής βραχώδης βάση, αλλά εκτεταμένα στρώματα μαλακών υλικών, όπως άμμος και χαλαρά ιζήματα. Όταν υπάρχει νερό στη βάση του πάγου, τα υλικά αυτά λειτουργούν σαν «λιπαντικό», επιτρέποντας στον πάγο να κινείται ταχύτερα προς τη θάλασσα.
Ο φυσικός-μετεωρολόγος, Σταύρος Ντάφης, εξηγεί στο Liberal.gr και τη Ρέα Βέσση την ιδιαίτερη γεωλογική δομή κάτω από τη Γροιλανδία, πώς μπορεί να επιταχύνει την άνοδο της στάθμης της θάλασσας και γιατί, παρά την τήξη των πάγων, τα σενάρια εκμετάλλευσης του φυσικού της πλούτου παραμένουν τεχνικά, περιβαλλοντικά και πολιτικά σύνθετα.
Συνέντευξη στη Ρέα Βέσση
Κύριε Ντάφη, μπορείτε να μας εξηγήσετε τη γεωλογική δομή κάτω από το παγοκαλυμμα της Γροιλανδίας; Τι είναι το παγοκάλυμμα της Γροιλανδίας και γιατί έχει τόσο μεγάλη σημασία;
Το παγοκάλυμμα της Γροιλανδίας είναι μια τεράστια, σχεδόν «ήπειρος» πάγου που καλύπτει τη συντριπτική έκταση του νησιού. Δεν μιλάμε για θαλάσσιο πάγο ή εποχικό πάγο, αλλά για πάγο ξηράς, πάχους έως και χιλιομέτρων, που αποθηκεύει νερό σε στερεή μορφή. Αυτό έχει άμεση σημασία για τη στάθμη της θάλασσας: αν λιώσει και καταλήξει στον ωκεανό, ανεβάζει τη μέση παγκόσμια στάθμη. Το πλήρες «ισοδύναμο» της Γροιλανδίας αντιστοιχεί σε τάξη μεγέθους ~7 μέτρα παγκόσμιας ανόδου στάθμης της θάλασσας, γι’ αυτό και αντιμετωπίζεται ως κρίσιμο στοιχείο του κλιματικού συστήματος.
Σύμφωνα με την πρόσφατη επιστημονική επιθεώρηση του Geology αναφορικά με τη Γροιλανδία, κάτω από το παγοκάλυμμά της δεν υπάρχει ένα ενιαίο, συμπαγές «δάπεδο». Σε ορισμένα σημεία ο πάγος ακουμπά πάνω σε σκληρό βράχο, όμως σε μεγάλες περιοχές πατά σε στρώματα μαλακών υλικών, όπως άμμο και χαλαρό χώμα, που έχουν δημιουργηθεί και μετακινηθεί από τον ίδιο τον πάγο με την πάροδο χιλιάδων ετών. Τα νεότερα δεδομένα δείχνουν ότι αυτά τα μαλακά στρώματα είναι πολύ πιο εκτεταμένα απ’ όσο πιστεύαμε.
Αυτό έχει σημασία γιατί, όταν υπάρχει νερό στη βάση του πάγου, τα υλικά αυτά λειτουργούν σαν «λιπαντικό»: ο πάγος δεν μένει σταθερός, αλλά μπορεί να γλιστρά και να κινείται πιο εύκολα. Με απλά λόγια, είναι άλλο πράγμα να στηρίζεται ο πάγος πάνω σε σκληρό βράχο και άλλο να «κάθεται» πάνω σε μαλακό, λασπώδες έδαφος, κάτι που τον κάνει πιο ασταθή.
Μπορεί αυτή η κατάσταση που έχει δημιουργηθεί να επιταχύνει την άνοδο της στάθμης της θάλασσα; Γιατί η Γροιλανδία θεωρείται κομβική για την παγκόσμια στάθμη των υδάτων σε σχέση με άλλες παγοκαλύψεις;
Ένα μαλακό υπόβαθρο παγετώνα επιταχύνει τη μεταφορά μάζας από το εσωτερικό της Γροιλανδίας προς τη θάλασσα. Έτσι, για την ίδια ατμοσφαιρική/ωκεάνια θέρμανση, ένα «μαλακό» υπόβαθρο μπορεί να οδηγήσει σε μεγαλύτερες ταχύτητες ροής και σε ταχύτερη απώλεια πάγου απ’ ό,τι ένα σκληρό, τραχύ βραχώδες υπόβαθρο, όπως για παράδειγμα στις Άλπεις και τα Ιμαλάια.
Η Γροιλανδία είναι κομβική για τρεις λόγους. Πρώτον, έχει μεγάλο δυναμικό συμβολής στη στάθμη της θάλασσας. Δεύτερον, λόγω «Αρκτικής ενίσχυσης», θερμαίνεται ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο και επηρεάζεται έντονα από επιφανειακή τήξη, αλλαγές ανακλαστικότητας (σκοτείνιασμα πάγου από νερό/ρύπους/φύκη). Τρίτον, έχει πολλούς παγετώνες που εκβάλλουν σε φιόρδ και αλληλεπιδρούν με θερμότερα νερά, άρα το «σύστημα απορροής» της μάζας πάγου προς τον ωκεανό είναι ιδιαίτερα «δυναμικό».
Αν η παγοκάλυψη της Γροιλανδίας περνούσε ένα κρίσιμο όριο τήξης, ποιες θα ήταν οι παγκόσμιες συνέπειες;
Οι παγκόσμιες συνέπειες, αν μιλάμε για προοδευτική μεγάλης κλίμακας απώλεια μάζας, είναι κυρίως η άνοδος της στάθμης της θάλασσας, που μεταφράζεται σε μόνιμη μετατόπιση ακτογραμμών, υφαλμύρωση υδροφορέων, και τεράστιο κόστος προσαρμογής/μετεγκαταστάσεων, και (β) κλιματικές επιδράσεις μέσω γλυκού νερού στον Βόρειο Ατλαντικό, που μπορεί να επηρεάσει την ωκεάνια κυκλοφορία και άρα μοτίβα καιρού/κλίματος στην Ευρώπη και πέρα από αυτήν.
Η τήξη των πάγων διευκολύνει την πρόσβαση σε ορυκτούς πόρους ή δημιουργεί περισσότερα τεχνικά και περιβαλλοντικά προβλήματα;
Και τα δύο, αλλά πρακτικά τα προβλήματα τείνουν να είναι υποτιμημένα στη δημόσια συζήτηση. Ναι, η υποχώρηση πάγου και παγετώνων μπορεί να αποκαλύψει βραχώδεις εξάρσεις, να επιμηκύνει την «επιχειρησιακή» περίοδο σε ορισμένες περιοχές και να διευκολύνει γεωλογική χαρτογράφηση/δειγματοληψία. Επίσης, η μείωση θαλάσσιου πάγου μπορεί να αυξήσει τη ναυσιπλοΐα σε κάποιες διαδρομές.
Όμως, η ίδια κλιματική αλλαγή που «ανοίγει» πρόσβαση δημιουργεί ένα πιο ασταθές περιβάλλον για έργα μεγάλης κλίμακας: απόψυξη μόνιμα παγωμένων εδαφών (permafrost) που αποσταθεροποιεί θεμελιώσεις και δρόμους, μεγαλύτερη συχνότητα κατολισθήσεων, μεταβαλλόμενος θαλάσσιος πάγος που δυσκολεύει «σταθερό» σχεδιασμό λιμενικών/ναυτιλιακών επιχειρήσεων, και φυσικά υψηλός περιβαλλοντικός κίνδυνος σε ένα οικοσύστημα όπου ατυχήματα/ρύπανση είναι δύσκολο να αντιμετωπιστούν και οι κοινωνίες εξαρτώνται από αλιεία και τοπικούς πόρους.
Με δεδομένη την κλιματική αλλαγή και την τήξη των πάγων, πόσο ρεαλιστικά είναι σήμερα τα σενάρια εκμετάλλευσης του φυσικού πλούτου της Γροιλανδίας και ποια είναι τα βασικά εμπόδια που εξακολουθούν να υπάρχουν;
Η Γροιλανδία διαθέτει σημαντικό υπόγειο πλούτο, όπως σπάνιες γαίες και άλλα μέταλλα που θεωρούνται κρίσιμα για τις σύγχρονες τεχνολογίες. Το γεγονός, όμως, ότι οι πάγοι λιώνουν δεν σημαίνει αυτόματα ότι η εκμετάλλευσή τους γίνεται εύκολη ή άμεση. Στην πράξη, μια σταθερή εκμετάλλευση πρώτων υλών είναι μια μακρά και δαπανηρή διαδικασία, με μεγάλες αβεβαιότητες και έντονες κοινωνικές και πολιτικές ευαισθησίες.
Ένα πρώτο και πολύ απλό εμπόδιο είναι ότι πρόκειται για μια απομονωμένη περιοχή με ελάχιστες υποδομές. Δρόμοι, λιμάνια, ενέργεια και μεταφορές πρέπει σε μεγάλο βαθμό να δημιουργηθούν από την αρχή, σε ένα ιδιαίτερα δύσκολο φυσικό περιβάλλον, με υψηλό κόστος και τεχνικές δυσκολίες. Παράλληλα, ο μικρός πληθυσμός σημαίνει ότι απαιτείται εισαγωγή εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού από το εξωτερικό.
Ένα δεύτερο, εξίσου κρίσιμο ζήτημα, είναι η κοινωνική αποδοχή. Οι τοπικές κοινωνίες και οι αρχές της Γροιλανδίας έχουν δείξει ότι δεν αντιμετωπίζουν την εξόρυξη ως «αυτονόητη λύση», ιδιαίτερα όταν συνδέεται με περιβαλλοντικούς κινδύνους, όπως τοξικά ή ραδιενεργά απόβλητα. Η εμπειρία από συγκεκριμένα έργα έχει δείξει ότι ακόμη και μεγάλα επενδυτικά σχέδια μπορούν να παγώσουν ή να ακυρωθούν αν δεν υπάρχει εμπιστοσύνη ότι τα οφέλη υπερτερούν των κινδύνων.
Τέλος, υπάρχει και η διεθνής διάσταση. Η Γροιλανδία βρίσκεται στο επίκεντρο γεωπολιτικών ανταγωνισμών, καθώς ο φυσικός της πλούτος ενδιαφέρει μεγάλες δυνάμεις. Αυτό κάνει τις επενδύσεις πιο περίπλοκες και λιγότερο προβλέψιμες, αφού επηρεάζονται όχι μόνο από την οικονομία, αλλά και από στρατηγικές και πολιτικές ισορροπίες.
Όσον αφορά ειδικά τα ορυκτά καύσιμα, τα περιθώρια είναι ακόμη πιο στενά. Η ίδια η Γροιλανδία έχει επιλέξει να περιορίσει ή να αποκλείσει νέες έρευνες για πετρέλαιο και φυσικό αέριο, τόσο για λόγους κλίματος όσο και επειδή θεωρούνται οικονομικά ριψοκίνδυνες. Με άλλα λόγια, το ερώτημα της εκμετάλλευσης δεν είναι μόνο τεχνικό, αλλά βαθιά πολιτικό και στρατηγικό.
* Ο Σταύρος Ντάφης είναι Φυσικός-Μετεωρολόγος Ph.D., επιστημονικός συνεργάτης Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών/meteo.gr και συνιδρυτής του Climatebook.gr.
