Ο χρόνος ως ευθύνη
Σενέκας, Περί της συντομίας του Βίου, μτφρ. Γιούλη Τσίρου, εκδ. Οξυ, σελ. 80
Διαβάζοντας τον τίτλο Περί της συντομίας του Βίου χωρίς το όνομα του συγγραφέα, ο νους του σύγχρονου αναγνώστη θα οδηγείτο εύκολα στην υπόθεση ότι πρόκειται για ένα εγχειρίδιο ατομικής αυτοβελτίωσης, από εκείνα που υπόσχονται καλύτερη διαχείριση του χρόνου και της καθημερινότητας, ή έστω για ένα παρηγορητικό φιλοσοφικό ανάγνωσμα. Πρόκειται, άλλωστε, για τη μοίρα πολλών κλασικών κειμένων που, μέσα από τη σύγχρονη ανακύκλωσή τους, απογυμνώνονται από τη σκληρότητα και την απαιτητικότητά τους και παρουσιάζονται ως ήπιες συνταγές εσωτερικής ισορροπίας. Είναι ένα κείμενο αυστηρό, σχεδόν ανηλεές, που δεν απευθύνεται στον άνθρωπο ως θύμα των περιστάσεων, αλλά ως υπεύθυνο διαχειριστή της ίδιας του της ζωής. Ο Σενέκας δεν επιδιώκει να μας καθησυχάσει. Επιδιώκει να μας εκθέσει.
Ο πυρήνας του έργου είναι σαφής. Ο Σενέκας, πολιτικός, ρήτορας, δραματουργός και στωικός φιλόσοφος, εστιάζει στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τη διάρκεια της ζωής. Αυτό που επισημαίνει εξαρχής, αφορά τον τρόπο με τον οποίο σπαταλούμε τον χρόνο μας. Ο Σενέκας αρνείται ότι ο χρόνος είναι αφηρημένη ροή ή φιλοσοφικό πρόβλημα. Αντίθετα, τον αντιμετωπίζει ως υλικό ηθικής ευθύνης, όπως τα χρήματα, όπως η εξουσία, όπως η ίδια η ψυχή. Όποιος δεν γνωρίζει πού πηγαίνει ο χρόνος του, έχει ήδη παραιτηθεί από την ελευθερία του.
Αυτό που καθιστά το κείμενο διαχρονικά «ενοχλητικό» είναι η επιμονή του στη συγκεκριμένη στάση ζωής. Ο Σενέκας στρέφει το βλέμμα του σε αναγνωρίσιμες ανθρώπινες συμπεριφορές και επισημαίνει την εκχώρηση του χρόνου στα πάθη ως πράξη παραίτησης από τον ίδιο τον εαυτό. Ο Σενέκας κατονομάζει τύπους όπως τον φιλόδοξο που ζει για την κρίση των άλλων, τον πλούσιο που πνίγεται στη διαχείριση της περιουσίας του, τον ηδονιστή που μετατρέπει και την απόλαυση σε αγγαρεία, τον λόγιο που χάνεται σε άχρηστες λεπτομέρειες, τον πολιτικό που δεν έχει ποτέ χρόνο για τον εαυτό του.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η έννοια του otium, του ελεύθερου χρόνου, όπως τη χειρίζεται ο Σενέκας. Πρόκειται για χρόνο που ανήκει στον εαυτό και οργανώνει τη ζωή από μέσα προς τα έξω. Είναι ο χρόνος της σκέψης, της μνήμης και της εσωτερικής τάξης, εκεί όπου η εμπειρία αποκτά συνοχή και η πράξη μέτρο. Η ζωή του σοφού είναι συγκροτημένη και προσανατολισμένη και γι’ αυτό είναι πλήρης, ακόμη κι αν είναι σύντομη σε έτη.
Το κείμενο αποκτά ιδιαίτερο βάρος όταν διαβάζεται υπό το φως της ίδιας της ζωής του Σενέκα, ενός ρωμαίου φιλοσόφου, ενεργού στην ιστορία της εποχής του, ανθρώπου της εξουσίας, της αυλής, των συμβιβασμών και των αντιφάσεων. Το γεγονός ότι ο ίδιος γνωρίζει από μέσα τον κόσμο που επικρίνει, δίνει στο έργο μια ξεχωριστή ένταση κι αυτό γιατί η είναι η επίγνωση ορίου.
Ιδιαίτερα σύγχρονη είναι η διάκριση που κάνει ανάμεσα στο «να είσαι πολύν καιρό ζωντανός» και στο «να έχεις ζήσει». Ο χρόνος που χάνεται στη διάσπαση, στην αναμονή, στην αναβολή, δεν καταγράφεται ως ζωή. Ο άνθρωπος που ζει συνεχώς για το αύριο, που μεταθέτει την ουσία σε ένα μελλοντικό στάδιο, έχει ήδη ακυρώσει το παρόν του.
Το δοκίμιο «Για το Σύντομον του Βίου» προτείνει την καθαρότητα ως στάση ζωής. Καλεί τον αναγνώστη σε έναν απολογισμό του χρόνου του, πρακτικό και συγκεκριμένο. Τον οδηγεί να εξετάσει πού κατευθύνεται ο χρόνος του, σε ποιον ανήκει και τι απομένει όταν αποσπαστούν οι υποχρεώσεις που υιοθετήθηκαν άκριτα. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, η ζωή αποκτά μέτρο, προσανατολισμό και ευθύνη.
Στη σύγχρονη εποχή, όπου ο χρόνος σπανίζει για όλους και η ταχύτητα, μαζί με τις διαρκείς ευκολίες, αναδιαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο βιώνεται η καθημερινότητα, το κείμενο του Σενέκα αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Η συνεχής επιτάχυνση και η αίσθηση μόνιμης έλλειψης χρόνου αλλοιώνουν την αντίληψη της ζωής και θολώνουν τα όριά της. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η σκέψη του Σενέκα φωτίζει τη διάκριση ανάμεσα στη ζωή και στην αδιάκοπη κινητικότητά της, μια διάκριση που παραμένει ενεργή και ουσιαστική, παρά τη χρονική απόσταση που μας χωρίζει από αυτήν.
*Ο Ξενοφών Α. Μπρουντζάκης είναι συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας
