Η ανθρώπινη κλίμακα της Ιστορίας
Νίκου Αμανίτη, Ο αγνοούμενος του Ματαρόα, εκδ. Μεταίχμιο, σελ. 672
Ο αγνοούμενος του Ματαρόα που κυκλοφόρησε πρόσφατα, είναι ένα μυθιστόρημα-πρόκληση για τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη μνήμη, την ιστορία και την προσωπική ταυτότητα. Από το πρώτο ως το τελευταίο κεφάλαιο, το έργο καλεί τον αναγνώστη να επανεξετάσει τι σημαίνει να ζεις σε εποχές που «η πραγματικότητα δοκιμάζεται από την αφήγηση» και αντίστροφα.
Ο Αμανίτης δομεί το μυθιστόρημά του γύρω από ένα εξαιρετικά πρωτότυπο λογοτεχνικό εύρημα: ένα ρολό χαρτί 27 μέτρων, που υποτίθεται ότι λειτουργεί ταυτόχρονα ως ημερολόγιο Κατοχής και ως μακρόχρονο, ερωτικό γράμμα του ζωγράφου Νίκου Μπαλόγιαννη προς μια Γαλλίδα αγαπημένη του που έχει σιωπήσει από την αρχή του πολέμου...
Αυτή η αφηγηματική επιλογή είναι εντυπωσιακή και ουσιαστική. Η υλική διάσταση του κειμένου, ένα κυριολεκτικό «ρολό» που ξεδιπλώνει ιστορία και συναίσθημα, θέτει την αφήγηση εκτός των συμβατικών πλαισίων μυθιστορηματικής γραφής. Η αφήγηση γίνεται ανθρώπινος χρόνος, τεντωμένος, τραυματισμένος, πληγωμένος, που υπερβαίνει την αλληλουχία των γεγονότων. Το ίδιο το βιβλίο μοιάζει να οδηγεί τον αναγνώστη στις μυστήριες εκείνες πτυχώσεις της ιστορίας όπου παρελθόν, παρόν και εσωτερικός μονόλογος επικαλύπτονται.
Η μορφή αυτή της αφήγησης λειτουργεί ως πρωτότυπη τεχνική επιλογή η οποία ωστόσο υπηρετεί τον κεντρικό άξονα του βιβλίου, δηλαδή την επίγνωση ότι η γραπτή ιστορία, όσο πλήρης κι αν φαίνεται, δεν μπορεί να αποδώσει ολόκληρες τις ζωές που τη συγκρότησαν πάρα μόνο ίχνη τους, αποσπάσματα, σιωπές.
Σε αντίθεση με μια συμβατική αναπαράσταση της Κατοχής και του Εμφυλίου, με άλλα λόγια μια γραμμική, τεκμηριωμένη αναδρομή γεγονότων, ο Αμανίτης προτιμά μιαν άμεση, βιωμένη εμπειρία. Το βιβλίο διεισδύει στην εποχή, την βιώνει μέσα από μυρωδιές, κώδικες σιωπής, θραύσματα συνομιλιών, τη νοσταλγία για έναν κόσμο που μόλις άρχισε να σβήνει.
Η αφήγηση περνά από το επίπεδο των πολιτικών και στρατιωτικών γεγονότων και εισχωρεί βαθιά στον ψυχισμό ανθρώπων που ζουν μέσα στον φόβο, την αβεβαιότητα και την απώλεια. Με τα μάτια του Μπαλόγιαννη, η Κατοχή και οι επακόλουθες διεργασίες της ελληνικής κοινωνίας, από εξωτερικό σκηνικό μετατρέπονται σε έδαφος εσωτερικής μεταμόρφωσης, που θρυμματίζει και ανασυνθέτει κάθε ταυτότητα.
Το αποτέλεσμα είναι ένα έργο που μοιάζει περισσότερο με «ζωντανό αρχείο» εμπειριών παρά με ιστορικό ντοκουμέντο. Συνελόντι ειπείν, γράφει την εποχή ενώ την διαβάζεις.
Ο τίτλος του βιβλίου, Ο αγνοούμενος του Ματαρόα, λειτουργεί με πολλαπλούς συμβολισμούς. Από τη μια, υπάρχει ο Μπαλόγιαννης ως φυσική απουσία: ένας άνθρωπος που ταξιδεύει με το ιστορικό πλοίο Ματαρόα και εξαφανίζεται από την ελληνική πολιτιστική μνήμη. Από την άλλη, η «αγνοούμενη» είναι μια μεταφορά για ό,τι χάνεται όταν ένα άτομο αποκολλάται από την ιστορία του: πρόσωπα, καταστάσεις, σχέσεις.
Σε αυτό το σημείο, το μυθιστόρημα αγγίζει ένα από τα πιο ενδιαφέροντά του θέματα, τη σύσταση και τη θραύση της συλλογικής μνήμης. Ο Μπαλόγιαννης είναι περισσότερο ένα φάντασμα της ιστορίας παρά ένας ολοκληρωμένος χαρακτήρας, και αυτό δεν είναι τυχαίο. Ο ίδιος, όπως και άλλοι ήρωες του βιβλίου, μοιάζει να στοιχειώνει την αφήγηση και όχι να την υπαγορεύει.
Ο Αμανίτης χειρίζεται τη γλώσσα με μια διττή ευαισθησία: από τη μια καταφέρνει να είναι πυκνός αποφεύγοντας όμως τη στεγνή αποτύπωση γεγονότων. Από την άλλη, δεν πέφτει σε ακαδημαϊκή αφηγηματολογία ούτε σε επιτηδευμένη αισθητικολογία. Η αφήγηση αναδύεται από τον ίδιο τον χρόνο και την εμπειρία των χαρακτήρων.
Οι εικόνες που δημιουργούνται είναι συναισθηματικές εγγραφές. Το Παρίσι του ’39, η Αθήνα της Κατοχής, το Σαν Φρανσίσκο των μεταπολεμικών δεκαετιών, όλα αυτά τα τοπία επανέρχονται ως φορείς νοήματος, εντάσσοντας την ατομική μοίρα στην ευρύτερη ανθρώπινη εμπειρία.
Ίσως το πιο ουσιαστικό στοιχείο του βιβλίου είναι η μετατόπιση του ιστορικού βάρους στις ανθρώπινες σχέσεις. Ο έρωτας, η απόσταση και η νοσταλγία αποτελούν τους μηχανισμούς κίνησης της αφήγησης. Η ερωτική σχέση του Μπαλόγιαννη με τη Μουν λειτουργεί ως πεδίο διερεύνησης τού τι σημαίνει να αγαπάς όταν η ιστορία διαλύει κάθε σταθερότητα.
Ο αγνοούμενος του Ματαρόα δεν εξαντλείται στην ανάγνωση, αλλά συνεχίζει να δρα στις παύσεις και στις σιωπές, εκεί όπου η ιστορία συναντά την προσωπική μνήμη. Αν ένα συνολικό συμπέρασμα μπορεί να εξαχθεί, είναι ότι η ιστορία κυρίως βιώνεται. Και το βιβλίο του Αμανίτη κατοικεί με ακρίβεια σε εκείνο το εύθραυστο όριο όπου μνήμη, φαντασία και ανθρώπινη εμπειρία συγκροτούνται αδιαχώριστα.
*Ο Ξενοφών Α. Μπρουντζάκης είναι συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας
