Μετά τον θάνατο του Νικολάου Γύζη (1901), το σύνολο του έργου του περιήλθε στη σύζυγό του, Άρτεμη. Εκείνη επέτρεψε την καταγραφή και την πρώτη παρουσίασή του, αρχικά στο Μόναχο και κατόπιν στην Αθήνα, όμως η μοίρα της κληρονομιάς υπήρξε περιπετειώδης. Τα σχέδια σφραγίστηκαν και αξιολογήθηκαν μόλις το 1923, ενώ το 1928, περίπου 375 έργα εκτέθηκαν στην Εθνική Πινακοθήκη, σε μια έκθεση που συνοδεύτηκε κι από πωλήσεις, ανοίγοντας τον δρόμο για περαιτέρω διασπορά του έργου.
Ώσπου ο πόλεμος σάρωσε την κληρονομιά του Τηνιακού δασκάλου. Μεγάλο μέρος της καταστράφηκε στους βομβαρδισμούς του Μονάχου: τα έργα που είχαν περιέλθει στις κόρες του, Ιφιγένεια και Μαργαρίτα, χάθηκαν ολοσχερώς, ενώ και τμήμα όσων ανήκαν στον γιο του, Τηλέμαχο, καταστράφηκαν. Άλλα είχαν ήδη πουληθεί, κυρίως στον Ευριπίδη Κουτλίδη, μέσω του οποίου κατέληξαν αργότερα στην Εθνική μας Πινακοθήκη. Μόνον η κόρη του, Πηνελόπη Γύζη, φρόντισε να μεταφέρει κάποια εκτός Μονάχου κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, σώζοντας ένα κρίσιμο τμήμα του οικογενειακού αποθέματος.
Από αυτήν ακριβώς τη δεξαμενή προέρχεται η αφιερωματική δημοπρασία του γερμανικού οίκου Neumeister, που πραγματοποιείται στο Μόναχο στις 25 Φεβρουαρίου 2026. Πρόκειται για σπάνια επανεμφάνιση έργων του Γύζη στο περιβάλλον όπου γεννήθηκαν, με πολλά από αυτά να παρουσιάζονται για πρώτη φορά έπειτα από περισσότερο από έναν αιώνα.
Η δημοπρασία δεν φιλοδοξεί να αναμετρηθεί με τα εμβληματικά, μουσειακά έργα του καλλιτέχνη, αλλά φωτίζει τον δημιουργό από «μέσα»: από σχέδια, σπουδές, ιδιωτικές εικόνες, ζωγραφικές «σημειώσεις» της ματιάς και της μνήμης. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει το πορτρέτο του πατέρα του καλλιτέχνη, Ονούφριου Γύζη, αλλά και σπουδές με ελληνικά θέματα, μορφές με ενδυμασίες, θρησκευτικά και συμβολικά μοτίβα της ώριμης περιόδου. Πλάι στα ζωγραφικά και γλυπτά έργα, παρουσιάζεται μεγάλος αριθμός σχεδίων – το εργαστήριο του καλλιτέχνη σε χαρτί – από ταξίδια, τοπία, καθημερινές παρατηρήσεις.
Έργα του Νικολάου Γύζη
Για τούτο η σημασία της δημοπρασίας υπερβαίνει το συλλεκτικό ενδιαφέρον. Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, ο ιστορικός τέχνης Κωνσταντίνος Διδασκάλου κατέγραψε και τεκμηρίωσε συστηματικά το σύνολο της κληρονομιάς που είχε διασωθεί στο Μόναχο, εκτιμώντας ότι περιλάμβανε περισσότερα από 1.000 σχέδια, δεκάδες ελαιογραφίες, γλυπτά και ανάγλυφα. Μέρος αυτού του υλικού παρουσιάστηκε το 1999 στη Θεσσαλονίκη και κατόπιν στην Αθήνα, σε επετειακή έκθεση για τα 100 χρόνια από τον θάνατο του Γύζη. Η σημερινή δημοπρασία έρχεται ως ένας ακόμη κρίκος σε αυτή τη μακρά αλυσίδα δημόσιας επανεμφάνισης.
Ο Γύζης μάς έρχεται εκ νέου από το Μόναχο ως εθνικό σύμβολο, αλλά κυρίως ως εργαστήριο εν εξελίξει: ένα σύνολο χειρονομιών και εικόνων που γλίτωσαν από τον πόλεμο και φανερώνουν τον δημιουργό στο σήμερα. Θα ξεχώριζα – και μακάρι να βρει τη θέση του σε κάποιο από τα μουσεία μας – μια από τις ύστερες μελέτες του που δείχνει καθαρά τη μετατόπισή του από την αφήγηση στη δομή. Το θέμα για το εμβληματικό έργο «Ιδού, ο Νυμφίος έρχεται» οργανώνεται με όρους χρωματικού άξονα. Πρόκειται για τη ραχοκοκαλιά της ζωγραφικής σύλληψης του δημιουργού· ένα έργο που, με αυτή τη μορφή, θα μπορούσε να ιδωθεί ως εισαγωγή στη σύγχρονη τέχνη.
Γύζης Νικόλαος (1842 - 1901), «Ιδού ο Νυμφίος έρχεται» (1899-1900) Λάδι σε μουσαμά, 200x200 εκ. Πηγή φωτ.: Εθνική Πινακοθήκη
Περιηγηθείτε ψηφιακά τον κατάλογο εδώ.
