Η ένταση ΗΠΑ - Ιράν επιστρέφει στο «κόκκινο», με την Ουάσιγκτον να ανεβάζει κατακόρυφα το στρατιωτικό της αποτύπωμα στον Περσικό Κόλπο και την Τεχεράνη να εκπέμπει σήματα αυξημένης κινητοποίησης. Την ίδια ώρα, οι ισορροπίες στη Μέση Ανατολή παραμένουν εξαιρετικά εύθραυστες: από το ρίσκο μιας κλιμάκωσης που θα συμπαρασύρει τις αραβικές χώρες του Κόλπου και το Ισραήλ, μέχρι την κρίσιμη στάση της Ρωσίας και της Κίνας σε διπλωματικό και πρακτικό επίπεδο. Ποιος είναι ο πραγματικός στόχος της Ουάσιγκτον, πόσο κοντά βρισκόμαστε σε μια «μεγάλη επίθεση» και τι θα σήμαινε ένα χτύπημα περιορισμένης διάρκειας για τις αγορές, τα Στενά του Ορμούζ και τη σταθερότητα της περιοχής;
Στη συνέντευξή του στο Liberal, ο καθηγητής Διεθνούς Στρατηγικής και Ασφάλειας, Μάριος Ευθυμιόπουλος, χαρτογραφεί τα πιθανά σενάρια στρατιωτικής επιχείρησης, εξηγεί γιατί ο Λευκός Οίκος κινείται πλέον σε λογική τελεσιγράφων και αναλύει το δύσκολο «στοίχημα» της επόμενης μέρας στο Ιράν.
Παράλληλα, εστιάζει στον ρόλο της Τουρκίας του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ως δρώντα που επιχειρεί να κεφαλαιοποιήσει τις ανακατατάξεις, διεκδικώντας ρυθμιστική θέση στη μεταβαλλόμενη αρχιτεκτονική ασφάλειας της περιοχής.
Συνέντευξη στον Χρήστο Θ. Παναγόπουλο
Τι θα συνιστούσε μια «μεγάλη επίθεση» των ΗΠΑ στο Ιράν; Μιλάμε για περιορισμένο κύμα πληγμάτων ή για μια ευρείας κλίμακας εκστρατεία πολλών ημερών και με πολλαπλούς στόχους;
Εκτιμώ πως θα είναι κάτι ενδιάμεσο. Κατά την άποψή μου, θα έχει σίγουρα συγκεκριμένους στόχους και θα έχει ως κύριο σκοπό την αποτροπή ενδεχόμενων επιθέσεων από την πλευρά του Ιράν. Θα περιλαμβάνει δε χτυπήματα σε βασικές υποδομές της χώρας, οι οποίες σχετίζονται με την ενέργεια - ελπίζω όχι το νερό. Οι Αμερικανοί θα επιδιώξουν να καταστρέψουν βασικές υποδομές του Ιράν, για να υπάρξει, ουσιαστικά, μια νέα κοινωνική εξέγερση και μια νέα γενίκευση των ταραχών στους δρόμους, όπως έγινε και το προηγούμενο διάστημα.
Ειδικότερα, στο στόχαστρο αναμένεται να βρεθούν κυβερνητικά κτίρια, προφανώς μυστικών υπηρεσιών, όπως επίσης και τηλεπικοινωνιακά κέντρα, αλλά και στρατιωτικά αεροδρόμια, λιμάνια και αποθήκες, καθώς και άλλα πυρηνικά ή στρατιωτικά κέντρα, τα οποία η Τεχεράνη επιχειρεί σταδιακά να ενεργοποιήσει και να εξοπλίσει εκ νέου.
Από εκεί και πέρα, η άποψή μου είναι ότι, επειδή υπάρχει ήδη μεγάλη κινητικότητα των αμερικανικών δυνάμεων, οι Ιρανοί δείχνουν να γνωρίζουν τι πρόκειται να συμβεί και ως εκ τούτου υπάρχει μεγάλη κινητικότητα. Εύχομαι και ελπίζω να μη σκέφτονται οι Ιρανοί να κινηθούν σε επίπεδα, όπου υπάρχει άμαχος πληθυσμός.
Η λογική ενός αμερικανικού χτυπήματος στο Ιράν θα είναι να ξεκινήσει Παρασκευή και να έχει τελειώσει μέχρι την Κυριακή. Αυτός είναι ο πρωταρχικός στόχος, ώστε οι αγορές να εκκινήσουν τις συναλλαγές τους τη Δευτέρα και να μη βρεθούν αντιμέτωπες με μια μεγάλη αναταραχή. Από εκεί και πέρα, όμως, σε περίπτωση που θα προκριθεί μια ενδιάμεση λύση, λογικά η όλη επιχείρηση θα διαρκέσει μία εβδομάδα.
Τι επιδιώκει ο Τραμπ με μια τόσο μεγάλη αρμάδα στον Περσικό Κόλπο; Διαβάσαμε τα τρία προαπαιτούμενα που έθεσε ο πρόεδρος των ΗΠΑ έναντι της Τεχεράνης. Κατά την άποψή σας, υπάρχει ακόμη «χώρος» για μια συμφωνία ή έχουμε περάσει σε λογική τελεσιγράφων;
Η βασική επιδίωξη του Τραμπ παραμένει η ανατροπή του καθεστώτος των μουλάδων. Είχα πει και σε πρόσφατη τηλεοπτική μου συνέντευξη ότι οι ΗΠΑ από εδώ και πέρα θα δίνουν τελεσίγραφα. Και ο τρόπος με τον οποίο το έκανε την Τετάρτη, ήταν σα να έστελνε ένα απολύτως σαφές τελεσίγραφο στους Ιράν ότι ο χρόνος τελειώνει.
Ωστόσο, είναι φανερό ότι το θεοκρατικό καθεστώς δεν θα φύγει. Συνεπώς, είναι μονόδρομος ο τρόπος αντίδρασης των Αμερικανών, για τον οποίο πιστεύω ότι θα βρει σθεναρές αντιδράσεις και από τις αραβικές χώρες. Οι τελευταίες, αν και επιθυμούν ομοίως την αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν, φοβούνται την επόμενη μέρα, ιδίως την περίπτωση του «ανοίγματος» μιας αγοράς 100 εκατομμυρίων, που θα τροφοδοτηθεί με πάρα πολλές επενδύσεις, υπό την προϋπόθεση της εγκαθίδρυσης μιας νέας κυβέρνησης, σταθερά προσανατολισμένη στα δυτικά ιδεώδη και πρότυπα.
Επομένως, για να απαντήσω στο ερώτημά σας, προφανώς έχουμε περάσει σε μια λογική τετελεσμένων, γιατί η Ουάσινγκτον επιδιώκει την αλλαγή του status quo στο Ιράν. Ωστόσο, για να γίνει μια τέτοια αλλαγή, υπάρχουν τρία βασικά στοιχεία, που οφείλουμε να εξετάσουμε και οδηγούν σε μια δημοκρατική μετάβαση της χώρας αυτής. Το πρώτο είναι να υπάρξει αλλαγή εκ των έσω. Δηλαδή, να ζητήσει την πολιτική αλλαγή ο ίδιος ο λαός. Ήδη αυτό είναι κάτι που ο λαός το ζητάει, γι' αυτό και υπήρξε γενικευμένη εξέγερση των πολιτών σε ολόκληρη τη χώρα και γι' αυτό το θεοκρατικό καθεστώς επέβαλε black out στο Internet.
Το δεύτερο έχει να κάνει με το γεγονός ότι μαζί με τον κόσμο επέρχεται και αλλαγή του καθεστώτος. Αυτό πρέπει να γίνει, ώστε να μην ξεφύγουν τα πράγματα και να μην μπει στο Ιράν σε μια περιπέτεια, όπως συνέβη και στο Ιράκ και ξεσπάσει ένας εμφύλιος πόλεμος που θα οδηγήσει σε άλλα, πολύ σοβαρότερα ζητήματα. Και σας το λέω αυτό, γιατί το Ιράν είναι μια πάρα πολύ μεγάλη χώρα, η οποία θα απορροφήσει την αστάθεια αυτή, προκαλώντας στη συνέχεια και η ίδια με τη σειρά της ακόμη μεγαλύτερη αστάθεια σε άλλες γειτονικές χώρες, σε περίπτωση που ξεφύγουν τα πράγματα.
Άρα, οι ΗΠΑ επιθυμούν ένα καινούργιο καθεστώς, το οποίο θα είναι προσωρινό και θα οδηγήσει το Ιράν σε εκλογές, κάτι που είχε πει πρόσφατα και ο ίδιος ο Τραμπ. Επίσης, υπάρχει το ζήτημα της ελευθερίας των ΜΜΕ και αυτό είναι κάτι εξόχως σημαντικό ως βασική αρχή μιας δημοκρατίας - αν μπορούμε, βέβαια, να πούμε ότι θα έχουμε δημοκρατία στο Ιράν.
Και, βεβαίως, το τρίτο - και κατά την άποψή μου δυσμενέστερο - στοιχείο είναι το ενδεχόμενο μιας αιματοχυσίας. Αυτό είναι κάτι που όλες οι πλευρές προσπαθούν να αποφύγουν, θέτοντας συγκεκριμένους στόχους, έτσι ώστε να υπάρξει το μικρότερο δυνατό κόστος και τη λιγότερη δυνατή καταστροφή. Ωστόσο, δεν ξέρω εάν κάτι τέτοιο είναι εφικτό, σε μια τέτοια περίπτωση.
Με βάση τα παραπάνω, πιστεύω ότι ο μοναδικός δρόμος προς μια δημοκρατική μετάβαση για το Ιράν θα είναι να γίνει κάτι εκ των έσω.
Τι σημαίνει, αφενός για το Ισραήλ, αφετέρου για τις αραβικές χώρες του Κόλπου μια αμερικανική επίθεση εναντίον του Ιράν;
Θα απαντήσω, ξεκινώντας από το γεγονός ότι τις αραβικές χώρες έχουν μια παλιά ιστορία με το Ιράν, η οποία έχει να κάνει με το εξής: Όσον αφορά, τουλάχιστον, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, πριν πέσει ο Σάχης Παχλαβί, είχαν καταλάβει τα τρία νησιά Αμπού Μούσα (σ.σ. νησιά με υψηλή γεωπολιτική και αμυντική σημασία), τα οποία βρίσκονται στον Περσικό Κόλπο
Το Αμπού Μούσα και άλλα νησιά στο Ιράν και το Τουράν σε χάρτη του Άντολφ Στίλερ (Πηγή: Wikipedia / Creative Commons)
Τα νησιά αυτά παραμένουν μια ανοιχτή πληγή ανάμεσα στο Ιράν και τα ΗΑΕ, η οποία πρέπει να κλείσει. Το δεύτερο στοιχείο είναι ότι υπάρχουν μεικτές οικογένειες, σουνιτικές και σιιτικές, οι οποίες ζουν μεταξύ των αραβικών χωρών, όπως είναι στο Μπαχρέιν, στο Κατάρ, στα ΗΑΕ κ.ο.κ. Και υπάρχει, επίσης, και η κατανόηση σε σχέση με το θρησκευτικό κομμάτι και με τους Σαουδάραβες, αλλά και το εμπορικό, στο οποίο εμπλέκονται γενικώς όλες αυτές οι χώρες του Περσικού Κόλπου. Οι τελευταίες, λοιπόν, επιθυμούν τη σταθερότητα του Ιράν και όχι τον φόβο. Δεν θα τους ενδιέφερε, απαραιτήτως, μια αλλαγή του υπάρχοντος καθεστώτος στο Ιράν, υπό την προϋπόθεση όμως ότι αυτό το καθεστώς θα επιδίωκε τη διατήρηση των γεωπολιτικών ισορροπιών στην ευρύτερη περιοχή. Ωστόσο, οι αραβικές χώρες, μετά και την εμπλοκή του Ιράν στα τεκταινόμενα στην Υεμένη από το 2015 και μετά, έχουν πάψει να θεωρούν το Ιράν ως δύναμη εμπιστοσύνης.
Υπό το πρίσμα αυτό, λοιπόν, οι αραβικές χώρες επιθυμούν, ως επί το πλείστον, την αλλαγή του θεοκρατικού καθεστώτος στο Ιράν. Οι πολιτικές που εφήρμοσε το ιρανικό καθεστώς επηρέασε κατά πολύ την πραγματικότητα στο εμπορικό κομμάτι. Δηλαδή, σκεφτείτε ότι κάθε τόσο η Τεχεράνη απειλεί, με τις πράξεις της, την ελεύθερη ναυσιπλοΐα και έχει κλείσει ουκ ολίγες φορές τα Στενά του Ορμούζ. Αυτό, όπως αντιλαμβάνεστε, είναι κάτι που δεν μπορεί να επιτρέψει το εμπορικό ισοζύγιο ανάπτυξης των αραβικών κρατών.
Σε ό,τι αφορά το Ισραήλ, τα πράγματα εδώ είναι πολύ πιο ξεκάθαρα σε σχέση με το Ιράν. Το Ισραήλ, εδώ και 30 χρόνια κατηγορεί ότι το Ιράν βρίσκεται πίσω από όλα τα δεινά που σοβούν και ταλανίζουν τη Μέση Ανατολή και δεν πρόκειται να αλλάξει τη στάση του ως προς αυτό. Ιδίως, αν σκεφτείτε το γεγονός ότι το Ιράν επιτέθηκε εναντίον του Ισραήλ, με τον τρόπο που το έκανε και στο βαθμό που το έκανε, η άποψη μου είναι πως ό,τι και να γίνει, το Ισραήλ δεν πρόκειται να σταματήσει. Θα το πράξει μόνον εάν δει να εγκαθιδρύεται ένα νέο καθεστώς στο Ιράν, ίσως με επικεφαλής τον Παχλαβί, το οποίο θα διάκειται πιο φιλικά απέναντί του/
Τι ρόλο διαδραματίζει η Τουρκία ως «ενδιάμεσος» ή ως αποτρεπτικός παράγοντας; Είδαμε δημόσιες παραινέσεις για επίλυση των διαφορών βήμα - βήμα. Πόσο ουσιαστικές είναι;
Η Τουρκία για μένα έχει πολύ ξεκάθαρο ρόλο πάνω σε αυτό, αλλά θα προσπαθήσω να το αναλύσω όσο γίνεται πιο σύντομα και πιο απλά.
Υπάρχει μία συμμαχία: Ρωσία, Ιράν, Τουρκία. Παράλληλα, υπάρχει και ένα εμπορικό ισοζύγιο μεταξύ του Ιράν και της Τουρκίας. Το Ιράν, τα τελευταία 25 χρόνια, έχει επιβάλει σε στρατιωτικό, εμπορικό επίπεδο αλλά και στο επίπεδο των εξοπλισμών (εξοπλίζοντας παραστρατιωτικές ομάδες, τρομοκρατικές οργανώσει με όπλα, drones, χρήματα και ανθρώπινο δυναμικό) τη δημιουργία κρατών - δορυφόρων, οι οποίο είχαν απομείνει από την περίοδο της Σοβιετικής Ένωσης και εντεύθεν. Με την πτώση των Σοβιετικών, οι Ιρανοί αναπτερώθηκαν και χρησιμοποιούσαν όλους αυτούς τους δορυφόρους, ώστε να φέρουν ανακατατάξεις, οι οποίες να δημιουργούν θετικές συνθήκες για το Ιράν. Τα τελευταία χρόνια και ειδικότερα την τελευταία δεκαετία, η Τουρκία άσκησε μια πολιτική για την «ανοικοδόμησή» της, για να επιδεικνύει μια σπουδαιότητα και έναν δεσπόζοντας ρόλο ως δύναμη - ρυθμιστής στη Μέση Ανατολή, στην Αφρική αλλά και στον Περσικό Κόλπο, εκμεταλλευόμενη την οποιαδήποτε δυνατή ευκαιρία.
Αν ανατρέξουμε στην πρόσφατη Ιστορία και δούμε, για παράδειγμα, τι έκανε η Τουρκία, όταν μπήκε στο Κατάρ, τη στιγμή που η Ντόχα είχε μπλοκαριστεί από το σύνολο των αραβικών χωρών, τότε μπορούμε να δούμε, πολύ ξεκάθαρα, ότι η Τουρκία επιδιώκει διαρκώς να επεμβαίνει σε ζητήματα, τα οποία για την ίδια φαίνεται να ακουμπούν στα δικά της εθνικά συμφέροντα. Το ίδιο ακριβώς είχε κάνει και στην περίπτωση της Σομαλίας, αλλά και σε περιπτώσεις διαπραγμάτευσης, όπως για παράδειγμα στην περίπτωση της Ουκρανίας ή της Μέσης Ανατολής.
Επομένως, στην περίπτωση που το καθεστώς του Ιράν πέσει, τότε η Τουρκία θα κοιτάξει να αδράξει την ευκαιρία, για να απορροφήσει τη θέση του Ιράν και θα επιχειρήσει να αναδειχθεί ως ένας από τους κυριότερους παίκτες και ως πυλώνας σταθερότητας στην περιοχή ή ακόμη και να ελέγξει την πιθανότητα να υπάρξουν πολλές παραστρατιωτικές οργανώσεις, οι οποίες θα διάκεινται εχθρικά απέναντι στα συμφέροντα της Δύσης. Κάτι τέτοιο, όμως, δεν πρόκειται σε καμία περίπτωση να γίνει πιστευτό, ούτε από το Ισραήλ ούτε από την Ελλάδα, αλλά ούτε και από την Κύπρο. Κι αυτό, γιατί η Τουρκία είναι μία χώρα που ψάχνει, αυτή τη στιγμή, παραστρατιωτικές οργανώσεις, ώστε να διεξάγουν επιχειρήσεις για λογαριασμό της. Το έκανε με τους Λίβυους στο Αζερμπαϊτζάν, το έκαναν στο Λίβανο αλλά και στη Συρία, όπως επίσης και στην Αφρική, εκπαιδεύοντας Σομαλούς. Το ίδιο έκαναν και στην περίπτωση της Παλαιστίνης, όπου με πρόσχημα το θέμα των Παλαιστινίων, υποστήριξαν ανοικτά τους τρομοκράτες της Χαμάς.
Συνεπώς, όλους αυτούς του δορυφόρους του Ιράν, η Τουρκία θα προσπαθήσει να τους θέσει υπό τη σκέπη της και να τους απορροφήσει, προσπαθώντας να διατηρήσει ένα ισοζύγιο οικονομικό και στρατιωτικό, ώστε σε δεύτερο χρόνο να έρθει στην ΕΕ και τις ΗΠΑ και να «πουλήσει» το αφήγημα «μπορείτε να μιλάτε μαζί μας, γιατί εμείς μπορούμε να επιλύουμε τα όποια ζητήματα μαζί σας».
Πού τοποθετούνται Ρωσία και Κίνα και τι μπορούν να κάνουν πρακτικά; Μιλάμε για διπλωματικό φρένο στον ΟΗΕ ή για «αντιστάθμισμα» προς την Τεχεράνη;
Τόσο η Ρωσία όσο και η Κίνα μπορούν να κάνουν πολλά με την Τεχεράνη, γιατί το Ιράν είναι γι' αυτές ένας πάγιος εμπορικός και στρατιωτικός εταίρος τους. Η Κίνα το κάνει ήδη, έχοντας αποστείλει πολλές φορές στρατιωτικό εξοπλισμό, όπως το έχει πράξει και η Ρωσία. Όμως το Πεκίνο έχει ένα πολύ πιο σημαντικό εμπορικό ισοζύγιο με την Τεχεράνη. Σας θυμίζω τις μυστικές συζητήσεις που γίνονταν την περίοδο 2016-2019 για την ανάπτυξη του Belt and Road Initiative, με διάφορες κινεζικές επενδύσεις επί ιρανικού εδάφους, όπως και την παρουσία, για πρώτη φορά, 5.000 Κινέζων στρατιωτών σε λιμάνι του Ιράν, στον Περσικό Κόλπο. Ωστόσο, τα παραπάνω δεν επιτεύχθηκαν λόγω της οικονομικής κατάστασης, αλλά και των συγκυριών στο Ιράν.
Από την άλλη πλευρά, η Ρωσία εξακολουθεί να διατηρεί πολύ καλές σχέσεις με το Ιράν. Η Μόσχα αναγνωρίζει το πολιτικό βάθος του Ιράν, κάτι το οποίο το ίδιο το καθεστώς του Ιράν δεν το κάνει. Ωστόσο, οι ίδιοι οι Ρώσοι επιδιώκουν να έχουν από κοντά τους Ιρανούς, λόγω και τη συμμαχίας που έχουν. Άλλωστε, η συμμαχία αυτή είναι πάρα πολύ σημαντική για τους Ρώσους γιατί τους ανοίγει παράθυρο, όχι μόνο στον Περσικό αλλά και στον Ινδικό Κόλπο. Όλα αυτά τα πράγματα, όμως, αλλάζουν, γιατί στην παρούσα φάση οι ΗΠΑ επιχειρούν να περικυκλώσουν όλες αυτές τις περιοχές, ακριβώς επειδή θέλουν να προωθήσουν τα δικά τους συμφέροντα. Οι Ρώσοι, από την άλλη πλευρά, έχουν και στρατηγικές σχέσεις με τις αραβικές χώρες, όπως έχουν και στρατηγική σχέση με το Ισραήλ.
Άρα, λοιπόν, είμαι της άποψης ότι η Ρωσία θα βγει και θα πει να αποφύγουν τις συγκρούσεις ΗΠΑ και Ιράν, να τα βρούνε διπλωματικά, ενώ και η Κίνα αναμένεται να ακολουθήσει την ίδια, ακριβώς, τακτική, γιατί οι πολιτικές και των δύο είναι η διατήρηση της σταθερότητας στην περιοχή. Τα πράγματα είναι πολύ δύσκολα και όλες οι μεγάλες δυνάμεις φοβούνται την αποσταθεροποίηση, πλέον όχι μόνο στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής αλλά και σε όλο το κομμάτι που εκτείνεται στη νοτιοδυτική πλευρά της Ασίας.
* Ο Μάριος Παναγιώτης Ευθυμιόπουλος είναι επικεφαλής του Strategy International, Καθηγητής Διεθνούς Ασφάλειας και Στρατηγικής στο Τμήμα Πολιτικής και Διπλωματίας στο Πανεπιστήμιο Vytautas Magnus, στο Κάουνας της Λιθουανίας.
