Το έτος 1900, έκανε στάση στο νησί των Αντικυθήρων ένα σπογγαλιευτικό σκάφος που γύριζε από την Τυνησία. Είχε προκληθεί μια σφοδρή καταιγίδα και το πλήρωμα είχε αποφασίσει να σταματήσει, προκειμένου να προστατευθεί. Όσο βρίσκονταν εκεί, οι σφουγγαράδες καταδύονταν στο σημείο. Ένας από αυτούς, ο Ηλίας Σταδιάτης, όταν έφτασε σε βάθος 45 μέτρων, αντίκρισε ένα περίεργο θέαμα. Ένα ναυάγιο.
Όταν αναδύθηκε, το περιέγραψε στον καπετάνιο, τον Δημήτριο Κοντό, ο οποίος έσπευσε να καταδυθεί και ο ίδιος για να το δει με τα μάτια του. Όταν ανέβηκε ξανά στην επιφάνεια, κρατούσε ένα χέρι αγάλματος από μπρούντζο.
Εκείνη την στιγμή, ήταν η στιγμή γέννησης της υποβρύχιας αρχαιολογίας και η αρχή μιας έρευνας, της οποίας τα ευρήματα θα εξέπλητταν τον κόσμο. Το Ναυάγιο, έχει προσφέρει θαυμαστά αρχαία έργα τέχνης και τον πασίγνωστο και μυστηριώδη Μηχανισμό των Αντικυθήρων.
Το 2025, συμπληρώθηκαν 125 χρόνια από την ανακάλυψη του Ναυαγίου. Περισσότερα για την τελευταία περίοδο των υποβρύχιων ανασκαφών μαθαίνουμε από την υπεύθυνη αρχαιολόγο, την κυρία Αγγελική Γ. Σίμωσι, η οποία μίλησε στο Liberal και την Ίλια Πορίκη.
Συνέντευξη στην Ίλια Πορίκη
Πόσο διήρκεσε η φετινή ανασκαφική έρευνα στο Ναυάγιο των Αντικυθήρων;
Η φετινή ανασκαφική έρευνα στο Ναυάγιο των Αντικυθήρων διήρκεσε έναν μήνα. Διήρκεσε από τα μέσα Μαΐου μέχρι τα μέσα Ιουνίου. Είναι η μόνη περίοδος που είναι κατάλληλη για να γίνεται έρευνα στην περιοχή, λόγω των ισχυρών ανέμων και λόγω της θαλασσοταραχής.
Αναφέρεται ότι βρέθηκαν και ανελκύστηκαν ξύλινα τμήματα του κύτους του πλοίου, τα οποία χρονολογούνται περίπου στα 235 π.Χ., δηλαδή στην Ελληνιστική περίοδο. Σε τι συμπεράσματα οδηγούν αυτές οι νέες πληροφορίες για το Ναυάγιο;
Ναι, εδώ έχει συμβεί το εξής. Υπάρχει μία σύγχυση στο θέμα. Το πλοίο ναυάγησε τον 1ο αιώνα π.Χ., περίπου δηλαδή το 70 π.Χ., αλλά δεν έχει ναυπηγηθεί εκείνη την εποχή. Έχει ναυπηγηθεί πολύ νωρίτερα. Τώρα το 230 π.Χ., είναι μια προσεγγιστική χρονολογία. Δεν έχουν γίνει δενδροχρονολογήσεις για να ξέρουμε ακριβώς την ακριβή χρονολογία ναυπήγησής του και αυτό είναι το ζητούμενο τώρα. Τώρα, λοιπόν, τι συμβαίνει; Αυτό το κομμάτι ξύλου, το οποίο έχει ανελκυστεί, έχει διαφορετικές διαστάσεις. Είναι πιο λεπτό σε πάχος. Τα μαδέρια (τα κομμάτια ξύλων από τον σκελετό πλοίου) είναι πιο λεπτά από τα ξύλα που είχε ανελκύσει ο Κουστώ (Γάλλος αξιωματικός, που το 1976 ανέλαβε να ανελκύσει περισσότερα ευρήματα από το Ναυάγιο). Αυτό, μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι προέρχεται από πιο ψηλό τμήμα του πλοίου ή ότι προέρχεται από ένα δεύτερο σκάφος, συνοδό. Το σίγουρο είναι, ότι είναι άλλο κομμάτι από αυτά που είχαν βρεθεί μέχρι στιγμής, από άλλη πλευρά, αν είναι από το ίδιο πλοίο. Αυτό είναι πολύ σημαντικό, γιατί έχει βγει όλο μαζί. Δεν έχουν βγει μόνο τα μαδέρια, έχουν βγει και οι νομείς του πλοίου (οι νομείς είναι οι εγκάρσιοι δοκοί του σκελετού του πλοίου), οι νομείς του σκαριού. Έτσι, μας επιβεβαιώνει την τεχνική της ναυπήγησης εκείνη την εποχή. Πρώτα τοποθετούνταν τα μαδέρια και μετά οι νομείς, οι οποίοι δένονταν πάνω σε αυτά. Αυτό συμβαίνει από τον 4ο αιώνα π.Χ. μέχρι τα πρώιμα ρωμαϊκά χρόνια. Μετά αλλάζει τελείως η τεχνική της ναυπήγησης.
Υπάρχει μια κοινώς αποδεκτή υπόθεση μέχρι στιγμής για το είδος του πλοίου με βάση τα μέχρι τώρα ευρήματα; Ήταν πολεμικό, εμπορικό, επιβατικό;
Το πλοίο δεν ήταν πολεμικό. Το πλοίο ήταν εμπορικό, αλλά είναι αυτή η κατηγορία, τα λιθαγωγά πλοία. Κατά την ταπεινή μου γνώμη, αυτά τα πλοία δεν μετέφεραν πολλούς αμφορείς όπως τα σιταγωγά πλοία (πλοία σχεδιασμένα για την μεταφορά μεγάλων ποσοτήτων σιταριού). Οι αμφορείς ήταν ελάχιστοι, ίσα ίσα για να καλύπτουν τις ανάγκες του πληρώματος και των επιβατών. Το βασικό είναι, ότι δεν μπορούσε να έχει και αμφορείς και όλα τα γλυπτά τα οποία μετέφερε. Άρα, είναι λιθαγωγό, δηλαδή μετέφερε μάρμαρο ή χάλκινα αντικείμενα. Είναι, λοιπόν, ένα λιθαγωγό πλοίο. Συγκεκριμένα, μία «ολκάς», η οποία έχει μήκος περίπου από 30 μέχρι 40 μέτρα maximum, έχει 10 μέτρα πλάτος και μπορούσε να μεταφέρει περίπου 300-350 τόνους φορτίο.
Μπορείτε να μου πείτε περισσότερα για την υπόθεση ύπαρξης δεύτερου πλοίου; Αν όντως υπήρχε, γνωρίζουμε σε ποιο από τα δύο βρισκόταν ο Μηχανισμός;
Εγώ πιστεύω ότι τα κομμάτια του πλοίου που ανελκύστηκαν, προέρχονται από το ίδιο πλοίο, γιατί το συνοδό πλοίο δεν θα ήταν ακριβώς δίπλα στο κυρίως πλοίο. Θα ήταν λίγο πιο μακριά ή πιο πίσω από αυτό. Βέβαια δεν ξέρω τι ρόλο έχει παίξει η θάλασσα σε αυτό, αν έχει μετακινήσει ή μπλέξει τα κομμάτια. Υπάρχουν πιθανότητες να υπήρχε και δεύτερο πλοίο. Υπάρχουν εικονογραφήσεις που δείχνουν το πρώτο πλοίο και από πίσω να έρχεται ένα συνοδευτικό. Ένα άλλο πλοίο, που βρίσκεται 200 μέτρα πιο πέρα από το κυρίως ναυάγιο, μάλλον ήταν το συνοδό, γιατί είχε το ίδιο φορτίο αμφορέων. Τώρα, αν πράγματι υπήρχε δεύτερο πλοίο ή ήταν αυτό που βρίσκεται λίγο μακρύτερα, ο Μηχανισμός σίγουρα θα βρισκόταν στο κυρίως πλοίο.
Tα διάφορα ευρήματα που έχουν βρεθεί ανά τα χρόνια ποικίλλουν. Για τι φορτίο μιλάμε;
Πρώτα απ’ όλα, πολλά μαρμάρινα και χάλκινα αγάλματα. Κατά πάσα πιθανότητα και μεταλλικές κλίνες (βρήκαμε κομμάτια τους), από χαλκό, οι οποίες δεν νομίζω να ανήκουν στις καμπίνες του πλοίου, γιατί είναι πολύ καλά φτιαγμένες και έχουν και γλυπτό διάκοσμο. Γυάλινα αγγεία, τα οποία είναι υψίστης τέχνης. Αποτελούνται από φυσητό γυαλί, πολύ καλά επεξεργασμένο. Υπάρχουν επίσης και πολλά ασημένια αγγεία από άργυρο ή από χαλκό.
Έχει σχηματιστεί μια άποψη πλέον για το τι συνέβη στο πλοίο; Από πού ξεκίνησε, που πήγαινε και πώς προκλήθηκε τελικά το Ναυάγιο;
Ναι βεβαίως. Αυτό το πλοίο πέρασε όλα τα λιμάνια του νοτιοανατολικού Αιγαίου. Έχει αποδειχθεί ότι πέρασε από το αρχαίο λιμάνι της Χίου, πέρασε από την Κω, πέρασε από την Ρόδο, πέρασε από την Έφεσο, πέρασε από την Πέργαμο, γιατί έχουν βρεθεί περγαμηνά νομίσματα, μετά πήγε στην Δήλο, που ήταν εκείνη την εποχή κοιτίδα πολιτισμού, φόρτωσε και από εκεί και ξεκίνησε να πηγαίνει προς την Ιταλία. Από εκεί είχε πάρει την παραγγελία για να μεταφέρει όλο αυτόν τον θησαυρό. Οι πλούσιοι Ρωμαίοι τότε, έκαναν παραγγελίες στις αγορές του ανατολικού Αιγαίου για να στολίσουν τις βίλλες τους. Ήταν πάρα πολύ πλούσιοι και ήθελαν να στολίσουν τις βίλλες τους με αξιόλογα ελληνικά έργα. Πολλά ήταν και αντίγραφα παλαιότερων αγαλμάτων, πολλά ήταν και τα πρωτότυπα. Ήταν ένα υστεροελληνιστικό πλοίο, το οποίο κατευθυνόταν προς τις δυτικές ακτές της Ιταλίας, στο λιμάνι των Ποτουόλων (σημερινό Pozzuoli, στην περιοχή της Καμπανίας, κοντά στην Νάπολη), στο οποίο και θα ξεφόρτωνε. Το έπιασε, όμως, η θαλασσοταραχή στα Αντικύθηρα, περιοχή στην οποία είναι πολύ πιθανό να έχουν ναυαγήσει κι άλλα πλοία.
Με βάση τα δεδομένα των σύγχρονων ερευνητικών ανασκαφών των τελευταίων χρόνων, έχουν βγει νέα συμπεράσματα για τον Μηχανισμό (για την χρήση του, τι εξυπηρετούσε); Αν χρησιμοποιούνταν στο πλοίο ή αν τον μετέφεραν σε έναν άλλο τόπο;
Όχι, οι έρευνες δεν έχουν σχέση με τον Μηχανισμό. Εμείς, το 2017, είχαμε βγάλει ένα μεταλλικό αντικείμενο, δισκοειδές, με τέσσερεις αποφύσεις, το οποίο το είχαμε πάει τότε στο Αττικό Νοσοκομείο, όπου έγινε ακτινογραφία. Η ακτινογραφία έδειξε ότι είχε την διακόσμηση ενός βοοειδούς επάνω, ίσως ενός ταύρου. Αυτό μπορεί να χρησίμευε σαν καπάκι του Μηχανισμού, αλλά δεν έχει αποδειχθεί ακόμα. Αυτοί οι οποίοι κάνουν την έρευνα για τον Μηχανισμό, κυρίως ψάχνουν τι ήταν αυτό το αντικείμενο. Ήταν προσαρμοσμένος στο πλοίο; Τον μετέφερε το πλοίο; Δεν έχει βρεθεί κάτι παρόμοιο. Μάλλον ήταν ένα εργαλείο πλοήγησης, για να βοηθάει το πλοίο να κατευθύνεται με βάση τα ουράνια σώματα και τα άστρα.
Το ίδιο το πλοίο είχε και άλλα εξαρτήματα. Έχουν βρεθεί μολύβδινα κομμάτια από τις άγκυρές του, ένα εξάρτημα, «εξωλκέας» λέγεται, που αν καρφωνόταν η άγκυρα στα βράχια μπορούσε να την ξεκολλήσει και από το υδραυλικό σύστημα του πλοίου έχουν βρεθεί μολύβδινοι σωλήνες που βοηθούσαν στην απάντληση των νερών μέσα από το πλοίο.
Αυτό που είναι πάρα πολύ σημαντικό για την παρούσα έρευνα, είναι ότι από τα οστά που έχουν βρεθεί, προκύπτει ότι ανάμεσα στους επιβαίνοντες, υπήρχαν τρεις νέες γυναίκες. Η μία ήταν 15-20, η δεύτερη 20-25 και η τρίτη 25-35 ετών. Βρέθηκε επίσης κι άλλος ένας νέος άνδρας. Είχαν βγει και παλαιότερα άλλοι τέσσερεις, αλλά είναι η πρώτη φορά που βρίσκουμε άτομα τόσο νεαρής ηλικίας.
Πιστεύετε ότι μπορεί να υπάρχουν παρόμοια ευρήματα με τον Μηχανισμό, τα οποία δεν έχουν βρεθεί ακόμα;
Γενικότερα, δεν έχει βρεθεί σε κανένα άλλο πλοίο κάτι παρόμοιο με τον Μηχανισμό. Όταν βρέθηκε, κιόλας, ο Μηχανισμός, δεν βρέθηκε ολόκληρος. Βρέθηκε σε κομμάτια, τα οποία στη συνέχεια συναρμολόγησαν στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Μπορεί να βρεθούν στο μέλλον κι άλλα κομμάτια που να ταιριάζουν. Όλα είναι πιθανά.
Η αρχαιολογική επιχείρηση στο Ναυάγιο των Αντικυθήρων έκλεισε πέρσι 125 χρόνια από την στιγμή της ανακάλυψής του, το 1900. Αναφέρεται, ότι αυτή ήταν η τελευταία περίοδος των υποβρυχίων ανασκαφών στο σημείο. Πώς θα εξελιχθούν οι έρευνες από εδώ και πέρα, μέσα στα επόμενα χρόνια;
Αυτό δεν μπορώ να το ξέρω. Πρέπει να βρεθεί χρηματοδότηση, γιατί είναι μία πάρα πολύ ακριβή έρευνα και πρέπει να βρεθεί και φορέας που θα ενδιαφερθεί για να συνεχίσει μαζί με την Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων την έρευνα αυτή. Μέχρι τώρα ήταν οι Ελβετοί. Πάρα πολλά αντικείμενα δεν έχουν ανελκυστεί και είναι πολύ δύσκολη η διαδικασία ανέλκυσής τους, γιατί φοβόμαστε για την καταστροφή τους. Ελπίζω να υπάρξει ενδιαφέρον στο μέλλον για την συνέχεια της έρευνας, γιατί υπάρχουν ακόμα πολλά πράγματα στον βυθό.
