Καταμεσής του Αιγαίου, υπάρχει ένα νησί, που τώρα πια δεν πατάει άνθρωπος. Τώρα είναι ακατοίκητο. 4.500 χρόνια πριν, όμως, ήταν γεμάτο κόσμο. Σε ένα από τα ακρωτήριά του, μάλιστα, είχε αναπτυχθεί και ένας ιδιαίτερος οικισμός. Εκεί, δίπλα στα πλέον πολυσύχναστα το καλοκαίρι Κουφονήσια και την Σχοινούσα, στέκει έρημη πια η Κέρος.
Από καιρό λησμονημένη, η Κέρος δεν τραβούσε την προσοχή. Μέχρι την στιγμή που τη δεκαετία του 1950, κάποιοι βρέθηκαν στο νησί και έκαναν μια πρωτοφανή ανακάλυψη. Σε ένα σημείο στα δυτικά του, βρήκαν εκατοντάδες κυκλαδικά ειδώλια. Στοιβαγμένα, παρατημένα για αιώνες και…σπασμένα. Μυστήριο θέαμα…
Δεν φαίνεται να τους ένοιαξε πολύ βέβαια, αφού αμέσως μετά, όποιοι κι αν ήταν αυτοί που τα ανακάλυψαν πρώτοι, αλλά και άλλοι στη συνέχεια, τα εκμεταλλεύτηκαν προς όφελός τους. Τα σπασμένα, αλλά παρόλα αυτά πολύτιμα, αρχαία κυκλαδικά ειδώλια, βγήκαν στην αγορά. Την μαύρη αγορά.
Εκείνη την περίοδο, τα κυκλαδικά ειδώλια έκαναν θραύση και ήταν μία από τις πρώτες και σημαντικότερες λείες των αρχαιοκάπηλων. Η Κέρος, λοιπόν, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ήταν τότε ένα κανονικό «χρυσορυχείο».
Κάποια χρόνια αργότερα, το 1963, ξεκίνησαν στο σημείο επίσημες συστηματικές έρευνες. Το μυστήριο των σπασμένων κυκλαδικών ειδωλίων, είχε επανέλθει στο προσκήνιο. Αυτή ήταν η αρχή θαυμαστών ανακαλύψεων. Η Κέρος τελικά, είχε πολλές ιστορίες να πει.
Οι ερευνητές αντιμετώπισαν αρκετές δυσκολίες. Το περιβάλλον μέσα στο οποίο είχαν ανακαλυφθεί τα ειδώλια είχε αναταραχθεί και καταστραφεί μέχρι ενός σημείου ανεπιστρεπτί. Γεγονός που δεν επέτρεπε ασφαλή συμπεράσματα. Αν λάβουμε υπόψη και το ότι οι αρχαιοκάπηλοι είχαν αποσπάσει πάρα πολλά από τα ειδώλια, η κατάσταση ήταν σοβαρή.
Μετά από δεκαετίες ερευνών, οι οποίες εκτείνονται από τότε μέχρι και το 2018, οι ειδικοί έκαναν πολλές αξιοσημείωτες ανακαλύψεις. Πριν, η ανασκαφή στην Κέρο καλυπτόταν από ένα μυστήριο. «Πώς βρέθηκαν εκεί όλα αυτά τα ειδώλια;», «Γιατί είναι όλα μαζεμένα σε ένα σημείο;», «Γιατί είναι σπασμένα;». Στην αρχή υπέθεσαν ότι το σπάσιμό τους ήταν πράξη των αρχαιοκάπηλων. Δεν ήταν όμως έτσι.
Πριν από 4.500 χρόνια, όταν άκμαζε ο Κυκλαδικός πολιτισμός, σε εκείνο το σημείο της Κέρου, κατέφθαναν πλοία και επισκέπτες απ’ όλες τις Κυκλάδες. Αυτός ο τόπος τότε ήταν ιερός. Το σπάσιμο των μικρών μαρμάρινων ειδωλίων, αποτελούσε πιθανότατα ένα είδος τελετουργίας.
Οι αρχαίοι κάτοικοι των Κυκλάδων έσπαγαν τα αγαλματίδια σε κομμάτια, τα οποία εναπέθεταν σε εκείνο ακριβώς το σημείο. Έκαναν ολόκληρο ταξίδι από κάθε γωνιά του Αιγαίου, για να τα αφήσουν εκεί. Αυτό αποτελεί ιδιαίτερη πρακτική, με βάση την οποία ένας από τους ιθύνοντες της ανασκαφής, ο Βρετανός καθηγητής Colin Renfrew (απεβίωσε το 2024), χαρακτήρισε την Κέρο ως «το παλαιότερο θαλάσσιο ιερό στον κόσμο».
Οι «εκπλήξεις» δεν σταμάτησαν εκεί. Απέναντι από εκείνο το σημείο, βρίσκεται ένα μικρό νησάκι. Το Δασκαλιό. Εκεί, οι ερευνητές ανακάλυψαν κάποια στιγμή κατάλοιπα ενός προϊστορικού οικισμού, ο οποίος φαίνεται να δημιουργήθηκε, λόγω της μεγάλης επιτυχίας που είχε το ιερό.
Τότε, το νησάκι αυτό συνδεόταν με την Κέρο μέσω μιας στενής λωρίδας γης, η οποία τώρα είναι καταποντισμένη στη θάλασσα. Κάποτε, το Δασκαλιό αποτελούσε το δυτικότερο ακρωτήριό της. Από τις συστηματικές ανασκαφές, έχουν έρθει στο φως θεμέλια μαρμάρινων κτιρίων και αναλημματικών τοίχων, σκωρίες (εναπομείναν υλικό μετά από επεξεργασία) μετάλλων, μήτρες εργαλείων, σπόροι καρπών και δημητριακών και θραύσματα αγγείων.
Οι προϊστορικοί κάτοικοι στην Κέρο και το Δασκαλιό, ευνοήθηκαν πολύ από την πέραση που είχε το ιερό. Έτσι, έφτιαξαν έναν οικισμό. Το Δασκαλιό ήταν χτισμένο απ’ άκρη σ’ άκρη. Πλοία από την Νάξο, είχαν μεταφέρει κυριολεκτικά τόνους μαρμάρου, για να χτιστεί μια μικρή λαμπρή πολιτεία.
Από το σημείο που το άγγιζε η θάλασσα μέχρι την κορυφή του, το περιέτρεχαν αναβαθμίδες, παράλληλες σειρές τοίχων. Ανάμεσά τους, είχαν κατασκευαστεί θαυμαστά κτίρια. Όλα από λευκό μάρμαρο. Από μακριά, το Δασκαλιό φαινόταν σαν μια κατάλευκη κλιμακωτή πυραμίδα που έλαμπε στον ήλιο.
Στο φυσικό λιμάνι της νησίδας, το οποίο έβλεπε το Βόρειο, το Νότιο και το Δυτικό Αιγαίο, πιθανότατα μπάρκαραν τα πλοία που έφερναν τις προμήθειες του οικισμού. Στο Δασκαλιό, η βασική διατροφή περιλάμβανε όσπρια, σταφύλια, ελιές, σύκα, αμύγδαλα, σιτάρι, κριθάρι, μικρά ζώα και ψάρια.
Από τα ευρήματά των ανασκαφών, φαίνεται ότι οι κάτοικοί του ήταν ικανότατοι τεχνίτες. Το οικοδομικό πρόγραμμα, οι μνημειακές κατασκευές και η προσαρμογή του αρχιτεκτονικού σχεδίου στο τότε βραχώδες ακρωτήριο, μαρτυρούν ότι κατείχαν προηγμένη τεχνογνωσία και κατασκευαστική δεινότητα, συναγωνιζόμενοι τα Μινωικά και τα Μυκηναϊκά παλάτια (με τα τελευταία να χτίζονται περίπου 1.000 χρόνια αργότερα…).
Ειδικότητά τους, η μεταλλουργία. Μέχρι στιγμής έχουν βρεθεί δύο εργαστήρια μεταλλοτεχνίας και μήτρες εργαλείων και ελαφρών όπλων. Τα μέταλλα μεταφέρονταν από άλλα νησιά των Κυκλάδων, όπως την Σέριφο και την Κύθνο ή από την ηπειρωτική Ελλάδα. Επιπλέον, εκεί εφάρμοζαν και νέες γεωργικές πρακτικές. Ανάμεσα στις αναβαθμίδες, καλλιεργούσαν με τον δικό τους τρόπο σταφύλια και ελιές.
Η Κέρος και το Δασκαλιό, έχουν χαρακτηριστεί κέντρα του προϊστορικού Αιγαίου. Μπορεί σήμερα να βλέπουμε ένα απλό ξερό τοπίο. Τότε, όμως, οι επιβάτες των αρχαίων πλοίων έβλεπαν μια λαμπρή μαρμάρινη πολιτεία, που ήταν σαν να αναδυόταν από τη θάλασσα. Τα έρημα τώρα νησιά, πριν από χιλιάδες χρόνια έσφυζαν από εμπόρους, μεταλλουργούς, αγρότες και Κυκλαδίτες πιστούς που πήγαιναν να εναποθέσουν τα ειδώλια τους στο ιερό.
Βιβλιογραφία:
