Η παχυσαρκία είναι μία από τις πιο παρεξηγημένες καταστάσεις υγείας της εποχής μας. Παρότι αφορά εκατομμύρια ανθρώπους, περιβάλλεται από μύθους, απλουστεύσεις και στερεότυπα που συχνά οδηγούν σε ενοχές, απογοήτευση και αποτυχημένες προσπάθειες αντιμετώπισης. Ας δούμε μερικούς από τους πιο συχνούς μύθους – και τι πραγματικά ισχύει.
Γράφει η
Ρεβέκκα Γυφτάκη
Ενδοκρινολόγος-Διαβητολόγος
Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής Αθηνών
Μύθος 1: «Η παχυσαρκία είναι θέμα θέλησης»
Ίσως ο πιο διαδεδομένος και ταυτόχρονα ο πιο επιβλαβής μύθος. Η αντίληψη ότι «αν ήθελε πραγματικά, θα αδυνάτιζε» αγνοεί πλήρως τη σύγχρονη επιστημονική γνώση και μεταφέρει άδικα την ευθύνη αποκλειστικά στο άτομο. Σήμερα γνωρίζουμε ότι η παχυσαρκία είναι χρόνια, πολύπλοκη νόσος, στην οποία εμπλέκονται βιολογικοί, ορμονικοί, γενετικοί και νευρολογικοί μηχανισμοί, που ρυθμίζουν την όρεξη, τον κορεσμό και την ενεργειακή ισορροπία.
Ο εγκέφαλος διαθέτει ισχυρούς μηχανισμούς «προστασίας» του σωματικού βάρους, οι οποίοι ενεργοποιούνται ιδιαίτερα μετά από απώλεια κιλών, αυξάνοντας την πείνα και μειώνοντας τον μεταβολισμό. Αυτό σημαίνει ότι το σώμα συχνά αντιστέκεται ενεργά στο αδυνάτισμα, ανεξάρτητα από το επίπεδο προσπάθειας ή αυτοελέγχου. Όπως ακριβώς συμβαίνει με τον σακχαρώδη διαβήτη ή την αρτηριακή υπέρταση, έτσι και στην παχυσαρκία η θέληση από μόνη της δεν αρκεί· απαιτείται κατανόηση της νόσου και, σε πολλές περιπτώσεις, ιατρική και πολυεπίπεδη θεραπευτική παρέμβαση.
Μύθος 2: «Απλώς τρώει πολύ»
Η αντίληψη ότι η παχυσαρκία οφείλεται απλώς σε υπερβολική κατανάλωση τροφής αποτελεί μια σοβαρή υπεραπλούστευση. Η ποσότητα του φαγητού είναι μόνο ένα μέρος μιας πολύ πιο σύνθετης εξίσωσης. Πολλοί άνθρωποι με παχυσαρκία δεν καταναλώνουν περισσότερες θερμίδες από άτομα φυσιολογικού βάρους, ωστόσο ο οργανισμός τους λειτουργεί διαφορετικά ως προς τη ρύθμιση της ενέργειας.
Συγκεκριμένα, το σώμα τους τείνει να αποθηκεύει ευκολότερα ενέργεια με τη μορφή λίπους, να «αντιστέκεται» ενεργά στην απώλεια βάρους μέσω προσαρμοστικών μηχανισμών και να στέλνει εντονότερα και πιο επίμονα σήματα πείνας. Μετά από απώλεια κιλών, παρατηρείται συχνά αύξηση της όρεξης και μείωση του μεταβολικού ρυθμού, γεγονός που ευνοεί την επαναπρόσληψη βάρους. Η ρύθμιση του σωματικού βάρους πραγματοποιείται κυρίως στον εγκέφαλο και στο ορμονικό σύστημα — μέσω πολύπλοκων σημάτων κορεσμού και πείνας — και όχι αποκλειστικά στο πιάτο ή στη δύναμη της αυτοσυγκράτησης.
Μύθος 3: «Όλες οι θερμίδες είναι ίδιες»
Θεωρητικά, οι θερμίδες είναι μονάδες ενέργειας. Πρακτικά όμως, δεν επηρεάζουν όλες το σώμα με τον ίδιο τρόπο. Διαφορετικά τρόφιμα επηρεάζουν:
την πείνα,
τον κορεσμό,
την έκκριση ινσουλίνης,
τον μεταβολισμό.
Έτσι, δύο γεύματα με ίδιες θερμίδες μπορεί να έχουν τελείως διαφορετικό αποτέλεσμα στο βάρος και στην υγεία.
Μύθος 4: «Η λύση είναι η σωστή δίαιτα»
Αν υπήρχε «η σωστή δίαιτα», η παχυσαρκία θα είχε λυθεί εδώ και δεκαετίες. Οι δίαιτες συχνά οδηγούν σε:
προσωρινή απώλεια βάρους,
έντονη πείνα,
επιβράδυνση του μεταβολισμού,
επαναπρόσληψη βάρους.
Η παχυσαρκία δεν αντιμετωπίζεται με δίαιτες-εξπρές, αλλά με μακροχρόνια, εξατομικευμένη ιατρική και διατροφική στρατηγική.
Μύθος 5: «Αν αδυνατίσεις, λύνονται όλα»
Η απώλεια βάρους δεν είναι πανάκεια. Δεν εξαφανίζει αυτόματα:
τις ψυχολογικές δυσκολίες,
τις διατροφικές διαταραχές,
τα χρόνια προβλήματα υγείας.
Αντίθετα, όταν ο στόχος είναι μόνο η ζυγαριά, το αποτέλεσμα συχνά είναι απογοήτευση. Η πραγματική επιτυχία είναι η βελτίωση της υγείας και της καθημερινότητας, όχι η τελειότητα.
Μύθος 6: «Η άσκηση από μόνη της αρκεί»
Η σωματική δραστηριότητα είναι εξαιρετικά σημαντική για την υγεία, αλλά από μόνη της σπάνια οδηγεί σε σημαντική απώλεια βάρους. Ο οργανισμός προσαρμόζεται και συχνά αυξάνει την πείνα για να «αντισταθμίσει» την άσκηση.
Η άσκηση είναι βασικό εργαλείο διατήρησης του βάρους και βελτίωσης της υγείας – όχι μοναδική λύση.
Μύθος 7: «Η παχυσαρκία είναι επιλογή»
Κανείς δεν επιλέγει συνειδητά μια νόσο. Η παχυσαρκία αναπτύσσεται σταδιακά, συχνά από την παιδική ηλικία, και επηρεάζεται από το περιβάλλον, το άγχος, τον ύπνο, τα φάρμακα και τη βιολογία του κάθε ανθρώπου. Η ενοχοποίηση δεν βοηθά – η κατανόηση βοηθά.
Γιατί οι μύθοι είναι επικίνδυνοι
Οι υπεραπλουστεύσεις οδηγούν:
- σε στιγματισμό,
- σε ενοχές,
- σε λανθασμένες θεραπείες,
- σε αποφυγή ιατρικής βοήθειας.
Όταν αντιμετωπίζουμε την παχυσαρκία σαν «προσωπική αποτυχία», στερούμε από τους ανθρώπους τη φροντίδα που δικαιούνται.
Η παχυσαρκία, λοιπόν, είναι πολύ πιο σύνθετη από όσο παρουσιάζεται. Δεν λύνεται με συμβουλές του τύπου «φάε λιγότερο» ή «κινήσου περισσότερο». Χρειάζεται γνώση, επιστημονική προσέγγιση και σεβασμό στον άνθρωπο.
*Με την υποστήριξη Φαρμασέρβ-Λίλλυ
Βιβλιογραφία
WHO. Obesity and overweight. World Health Organization, 2023.
Bray GA, Kim KK, Wilding JPH. Obesity: a chronic relapsing progressive disease process. Endocrine Reviews. 2017;38(3):267–301.
Hall KD et al. The energy balance model of obesity. Am J Clin Nutr. 2018;108:1–15.
Schwartz MW et al. Central nervous system control of food intake. Nature. 2000;404:661–671.
Rubino F et al. Joint international consensus statement for ending stigma of obesity. Nat Med. 2020;26:485–497.
