Στο προηγούμενο άρθρο αυτής της σειράς είδαμε πώς οι ευρωπαϊκές δημοκρατίες βρίσκονται υπό συστηματική επίθεση από ξένους κρατικούς φορείς. Η έκθεση «Fragile Europe» του European Liberal Forum τεκμηρίωσε την κλίμακα του προβλήματος. Σήμερα, με αφορμή την Ευρωπαϊκή Ημέρα Προστασίας Δεδομένων (28 Ιανουαρίου), εξετάζουμε τον μηχανισμό που κάνει αυτές τις επιχειρήσεις τόσο αποτελεσματικές: τα προσωπικά δεδομένα.
Η 28η Ιανουαρίου τιμά την υπογραφή της Σύμβασης 108 του Συμβουλίου της Ευρώπης το 1981 — του πρώτου νομικά δεσμευτικού διεθνούς κειμένου για την προστασία της ιδιωτικότητας. Σαράντα πέντε χρόνια αργότερα, η σημασία αυτής της προστασίας έχει αλλάξει ριζικά. Τα προσωπικά δεδομένα δεν είναι πλέον απλώς θέμα ιδιωτικότητας — είναι το καύσιμο της πολιτικής χειραγώγησης.
Το microtargeting ως μέθοδος επιρροής
Το 2018, το σκάνδαλο Cambridge Analytica αποκάλυψε κάτι που άλλαξε τον τρόπο που βλέπουμε τις εκλογές: 87 εκατομμύρια προφίλ Facebook είχαν χρησιμοποιηθεί — χωρίς τη συγκατάθεση των χρηστών — για ψυχογραφική στόχευση στις αμερικανικές εκλογές του 2016 και το δημοψήφισμα του Brexit.
Η τεχνική ήταν απλή στην αρχή της, πολύπλοκη στην εκτέλεση: συλλογή δεδομένων από κοινωνικά δίκτυα, δημιουργία ψυχολογικών προφίλ με βάση τα «likes» και τις αλληλεπιδράσεις, αποστολή εξατομικευμένων πολιτικών μηνυμάτων που εκμεταλλεύονται συγκεκριμένους φόβους και ανασφάλειες. Κάθε χρήστης έβλεπε διαφορετικό μήνυμα — αυτό που ήταν πιο πιθανό να τον επηρεάσει.
Η Privacy International επισημαίνει τη θεμελιώδη διαφορά: το microtargeting δεν είναι διαφήμιση — είναι χειραγώγηση. Η διαφήμιση πουλάει ένα προϊόν. Το microtargeting εκμεταλλεύεται ψυχολογικές ευπάθειες για να αλλάξει συμπεριφορά. Δεν προσπαθεί να πείσει — προσπαθεί να ενεργοποιήσει.
Δεδομένα = Πρόβλεψη συμπεριφοράς
Υπάρχει μια κρίσιμη παρανόηση: πολλοί νομίζουν ότι τα δεδομένα είναι απλώς «πληροφορίες για εμάς». Δεν είναι. Τα δεδομένα, σε επαρκή όγκο και με τη σωστή ανάλυση, γίνονται πρόβλεψη. Δείχνουν όχι μόνο τι κάναμε, αλλά τι είναι πιθανό να κάνουμε.
Όταν κάποιος ξέρει τι φοβάσαι, δεν χρειάζεται να σου πει τι να ψηφίσεις. Αρκεί να ενισχύσει αυτόν τον φόβο τη σωστή στιγμή, με το σωστό μήνυμα. Αρκεί να σου δείξει ότι ο υποψήφιος Χ «καταλαβαίνει» αυτό που σε ανησυχεί — χωρίς να χρειάζεται να είναι αλήθεια.
Η έκθεση του ELF επισημαίνει ότι αυτές οι τεχνικές έχουν πλέον υιοθετηθεί από κρατικούς φορείς με πολύ μεγαλύτερους πόρους από μια ιδιωτική εταιρεία. Η Ρωσία πειραματίζεται με τεχνητή νοημοσύνη για να αυξήσει την κλίμακα — να στοχεύσει εκατομμύρια ανθρώπους με εξατομικευμένα μηνύματα ταυτόχρονα.
Οι πλατφόρμες και οι αλγόριθμοι
Η υπόθεση της Ρουμανίας έδειξε τον ρόλο των αλγορίθμων. Το TikTok δεν δημιούργησε το περιεχόμενο υπέρ του Georgescu — αλλά ο αλγόριθμός του το ενίσχυσε δραματικά. Η έρευνα του Global Witness έδειξε ότι δοκιμαστικά προφίλ έλαβαν φιλο-Georgescu περιεχόμενο έως και 14 φορές περισσότερο από το αντίστοιχο της αντιπάλου του.
Οι αλγόριθμοι των πλατφορμών δεν σχεδιάστηκαν για να χειραγωγούν εκλογές. Σχεδιάστηκαν με στόχο τη μεγιστοποίηση της εμπλοκής των χρηστών (engagement) — να κρατούν τους χρήστες στην πλατφόρμα όσο περισσότερο γίνεται. Αλλά αυτό σημαίνει ότι προωθούν περιεχόμενο που προκαλεί έντονα συναισθήματα: θυμό, φόβο, αγανάκτηση. Ακριβώς τα συναισθήματα που εκμεταλλεύεται η παραπληροφόρηση.
Η έκθεση του EDMO διαπίστωσε ότι οι μεγάλες πλατφόρμες παρουσιάζουν «σαφές κενό» μεταξύ δεσμεύσεων και εφαρμογής. Ο Κώδικας Πρακτικής για την Παραπληροφόρηση «κινδυνεύει να παραμείνει επιδεικτικός» αν δεν υπάρξει ουσιαστική δράση.
Τι δεν έκανε σωστά η Ευρώπη
Η Ευρώπη έχει τον ΓΚΠΔ (GDPR) — τον αυστηρότερο κανονισμό προστασίας δεδομένων στον κόσμο. Το σκάνδαλο Cambridge Analytica αποκάλυψε παραβίαση δεδομένων πριν από την εφαρμογή του GDPR· το Facebook τιμωρήθηκε από την τότε βρετανική Αρχή Προστασίας Δεδομένων με πρόστιμο £500.000, το μέγιστο που ήταν δυνατό υπό τον τότε νόμο. Ωστόσο, υπό το ισχύον πλαίσιο του GDPR, οι ρυθμιστικές αρχές μπορούν να επιβάλουν πρόστιμα μέχρι και 4% του παγκόσμιου ετήσιου κύκλου εργασιών· κατά εκτιμήσεις ειδικών, αυτό θα αντιστοιχούσε σε ποσό περίπου 1,6 δισεκατομμυρίων ευρώ για έναν οργανισμό του μεγέθους της Facebook, αν το περιστατικό είχε συμβεί μετά την 25η Μαΐου 2018. Αυτό δείχνει την αποτρεπτική ισχύ των νέων κανόνων για την προστασία δεδομένων.
Αλλά η εφαρμογή παραμένει το πρόβλημα. Κάθε κράτος-μέλος έχει τη δική του Αρχή Προστασίας Δεδομένων, με διαφορετικούς πόρους και διαφορετικές προτεραιότητες. Η Meta έχει την ευρωπαϊκή έδρα της στην Ιρλανδία — η οποία έχει επικριθεί επανειλημμένα για καθυστερήσεις στην επιβολή κυρώσεων. Αυτό που έχουμε είναι ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο με κατακερματισμένη εφαρμογή.
Η Πράξη Ψηφιακών Υπηρεσιών (DSA) προσθέτει νέες υποχρεώσεις για τις πλατφόρμες, συμπεριλαμβανομένης της διαφάνειας στους αλγορίθμους και της αξιολόγησης συστημικών κινδύνων. Αλλά η δοκιμή θα είναι η εφαρμογή — και η Ρουμανία έδειξε ότι υπάρχει ακόμα δρόμος.
Η Ελλάδα στο ευρωπαϊκό τοπίο
Η Ελλάδα δεν αποτελεί εξαίρεση από αυτές τις απειλές. Βρίσκεται στα νοτιοανατολικά σύνορα της ΕΕ, κοντά σε περιοχές αστάθειας, με στρατηγική σημασία για το ΝΑΤΟ και την ενεργειακή ασφάλεια. Το Mediterranean Digital Media Observatory (MedDMO), που καλύπτει Ελλάδα, Κύπρο και Μάλτα, καταγράφει ήδη τις νομικές και θεσμικές αποκρίσεις στην παραπληροφόρηση στη χώρα μας.
Η εμπειρία της Ρουμανίας, της Μολδαβίας και της Γεωργίας δείχνει ότι καμία δημοκρατία δεν είναι άτρωτη. Ιδιαίτερα όταν οι πλατφόρμες που χρησιμοποιούν οι συμπολίτες μας ελέγχονται από αλγορίθμους που σχεδιάστηκαν αλλού, για άλλους σκοπούς.
Η ιδιωτικότητα ως προϋπόθεση δημοκρατίας
Η 28η Ιανουαρίου μας υπενθυμίζει κάτι θεμελιώδες: η προστασία των προσωπικών δεδομένων δεν είναι τεχνοκρατικό ζήτημα — είναι προϋπόθεση της δημοκρατικής αυτονομίας. Όταν τρίτοι μπορούν να γνωρίζουν τι σκεφτόμαστε, τι φοβόμαστε και τι ελπίζουμε, μπορούν και να μας χειραγωγήσουν. Η ψηφιακή κυριαρχία είναι πλέον αναπόσπαστο μέρος της εθνικής κυριαρχίας.
Η ιδιωτικότητα και η προστασία των προσωπικών δεδομένων, όπως κατοχυρώνονται στα Άρθρα 7 και 8 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, δεν είναι πολυτέλειες — είναι θεμέλια της ελεύθερης κοινωνίας.
Στο τρίτο και τελευταίο μέρος αυτής της σειράς, το ερώτημα δεν θα είναι «τι φταίει» αλλά «πώς θωρακίζουμε τη δημοκρατία». Και θα εστιάσουμε σε ένα πεδίο όπου η εμπιστοσύνη είναι ζωτικής σημασίας: τα δεδομένα υγείας.
