Η ιστορία του Προμηθέα μέσα από την τραγωδία του Αισχύλου γραμμένη όπως εκτιμάται στα 470 π.Χ. είναι από τα τελευταία έργα του πατέρα του Αρχαίου δράματος. Αναφέρεται στον μυθολογικό ήρωα δεμένο για χιλιάδες χρόνια στα βράχια του Καυκάσου, με έναν αετό να του τρώει το συκώτι κάθε πρωί. Ο Προμηθέας πληρώνει για το θράσος του να αψηφήσει τον Δία και να παραδώσει τη φωτιά πηγή ζωής, στο ανθρώπινο γένος. Στην αρχαία ελληνική μυθολογία, αυτή η αποστασία του Προμηθέα, που έκλεψε το πυρ από τους θεούς και το πρόσφερε στους ανθρώπους γινόμενος έτσι ο μεγαλύτερος ευεργέτης τους, αναφέρεται ως ένα από τα πιο δημοφιλή της αποσπάσματα.
Ας έρθουμε τώρα στην εποχή μας και ας προσπαθήσουμε με βάση την Αρχαία Ελληνική Τραγωδία όχι μόνο να κατανοήσουμε αλλά και να χειριστούμε σωστά την πραγματικότητα που διαμορφώνει η νέα τεχνολογία της Τεχνητής Νοημοσύνης. Προκύπτουν λοιπόν τα κάτωθι ερωτήματα :
Μπορεί η σύγχρονη «Τεχνική» ως νέα ανθρωπογονία να αποκτήσει ηθικό όριο ; Σε τι συνίσταται η Ύβρις* στην περίπτωση αυτή; Πώς μπορούμε να την αποφύγουμε;
Αυτά είναι κάποια τα κρίσιμα ερωτήματα της εποχής μας και με αυτό το σύντομο κείμενο θα αναζητήσουμε κάποιες πρώτες απαντήσεις.
Ο «Προμηθέας Δεσμώτης» του Αισχύλου ως αρχετυπικό υποκείμενο συνιστά ένα από τα πρώτα φιλοσοφικά κείμενα περί τεχνικής και ανθρώπινης αυτοσυνειδησίας. Είναι ένας μύθος που μοιάζει να είναι πολύ σύγχρονος γιατί ο Προμηθέας, Τιτάνας στην καταγωγή, κλέβει τη φωτιά από τους Θεούς του Ολύμπου και τη χαρίζει στους ανθρώπους με αποτέλεσμα αυτοί να μπορούν να δημιουργήσουν πολιτισμό. Εάν βάλουμε στη θέση της φωτιάς την Τεχνητή Νοημοσύνη τότε το ερώτημα που προκύπτει είναι εάν ο άνθρωπος στην εποχή μας επαναλαμβάνει την Προμηθεική πράξη.
Για τον Αισχύλο, η φωτιά δεν είναι απλώς μια πηγή θερμότητας. Είναι γνώση, τεχνική, πρόοδος. Χάρη στον Προμηθέα, ο άνθρωπος παύει να ζει στο σκοτάδι της άγνοιας. Κάτι παρόμοιο συμβαίνει σήμερα με την τεχνητή νοημοσύνη: οι αλγοριθμικές μηχανές «μαθαίνουν», αναλύουν δεδομένα, βοηθούν στη λήψη αποφάσεων και αλλάζουν τον τρόπο που εργαζόμαστε και σκεφτόμαστε.
Ο Προμηθέας στην τραγωδία του Αισχύλου δεν δημιουργεί τον άνθρωπο εκ του μηδενός· τον ολοκληρώνει. Η ανθρωπογονία που επιτελεί είναι γνωσιολογική: προσφέρει τη φωτιά, δηλαδή τη δυνατότητα μετασχηματισμού της φύσης, και μαζί τις τέχνες, τη γλώσσα, τον λογισμό και την κάθε είδους παραγωγή προϊόντων.
Με την χρήση και αξιοποίηση της φωτιάς ο άνθρωπος, από παθητικό ον, μετατρέπεται σε ιστορικό υποκείμενο. Αυτή η μετάβαση συνιστά το θεμέλιο της πολιτισμικής εξέλιξης αλλά και της τραγικότητας: η γνώση δεν συνοδεύεται αυτομάτως από σοφία και εδώ είναι που παραμονεύει η Ύβρις* η οποία εμφανίζεται όταν ξεπεραστούν τα όρια που βάζουν οι Θεοί και οι Νόμοι.
Η διαφορά με τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης είναι ότι στην εποχή μας ο Προμηθέας είμαστε εμείς. Δημιουργούμε συστήματα που μοιάζουν να σκέφτονται και να αποφασίζουν. Αυτό γεννά ενθουσιασμό αλλά και φόβο. Όμως αυτό που συμβαίνει στην αρχαία τραγωδία αλλά και στη ζωή είναι ότι η πρόοδος συνοδεύεται από κάποιο τίμημα.
Συνεπώς, η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να ιδωθεί ως το αποκορύφωμα της τεχνικής παράδοσης που εγκαινιάζει ο Προμηθέας. Εάν η φωτιά επέτρεψε στον άνθρωπο να ελέγξει τον υλικό κόσμο, η ΤΝ του επιτρέπει να αναπαραστήσει, να μιμηθεί και εν μέρει να αυτοματοποιήσει τη νόηση.
Στο σημείο αυτό, η Τεχνική** παύει να είναι απλώς εργαλείο και γίνεται οντολογικό ζήτημα*** δηλαδή σύμφωνα με τον Heidegger «τι σημαίνει για κάτι να είναι». Έτσι η τεχνική μετασχηματίζει τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος κατανοεί τον εαυτό του. Όπως ο Προμηθέας μετακινεί το όριο μεταξύ θεών και ανθρώπων, έτσι και η ΤΝ μετακινεί το όριο μεταξύ ανθρώπινου και μη ανθρώπινου νου δηλαδή αυτού της Τεχνητής Νοημοσύνης.
Αυτή όμως η Δεύτερη ανθρωπογονία συνιστά από-ανθρωποποίηση;
Η τεχνητή νοημοσύνη εγείρει το ερώτημα μιας δεύτερης ανθρωπογονίας: όχι πλέον μέσω της φύσης ή του μύθου, αλλά μέσω των κωδικοποιημένων αλγορίθμων. Ο άνθρωπος δημιουργεί συστήματα που μαθαίνουν, προβλέπουν, αποφασίζουν και προσεχώς με την έλευση της Γενικής Τεχνητής Νοημοσύνης θα πράττουν.
Ωστόσο, στο Προμηθεικό δράμα, η πράξη της δημιουργίας συνοδεύεται από απώλεια ελέγχου αναγκάζοντας τον Ολύμπιο Δία ύστατο εγγυητή της κοσμικής τάξης να αντιδράσει στην υπέρβαση. Σήμερα, αυτή η «τιμωρία» μπορεί να λάβει τη μορφή μεγέθυνσης των κοινωνικών ανισοτήτων με συνέπεια σοβαρές προστριβές και συγκρούσεις, ατομική αποξένωση, και υποβάθμιση της ανθρώπινης κρίσης. Να δημιουργήσει Τεχνοφοβία και αυτή με τη σειρά της να μας παρασύρει στο δρόμο του ανορθολογισμού και στην πλήρη απόρριψη της επιστημονικής έρευνας και της ορθολογικής κριτικής.
Εάν πάλι σκεφτούμε την ηθική της τεχνητής νοημοσύνης ως σύγχρονη τραγική συνείδηση τότε η τραγωδία δεν τιμωρεί την τεχνική καθαυτή, αλλά την Υβρη*, δηλαδή τη χρήση της χωρίς μέτρο και ευθύνη. Η αρχαία τραγωδία διαφοροποιείται από την Μανιχαϊστική Λογική του καλού-κακού της Χριστιανικής παράδοσης ώστε να αντιμετωπίζει την πολυπλοκότητα και τα αδιέξοδα της ανθρώπινης κοινωνικής ζωής. Η ηθική της τεχνητής νοημοσύνης αποτελεί τη σύγχρονη μορφή αυτής της τραγικής συνείδησης η οποία θα πρέπει να απαντήσει σε ερωτήματα όπως τα κάτωθι :
· Ποιος φέρει την ευθύνη των αποφάσεων ενός αλγορίθμου και ειδικά στις περιπτώσεις κακόβουλης χρήσης ;
- Πώς διασφαλίζεται η ανθρώπινη αξιοπρέπεια σε έναν κόσμο αυτοματοποιημένης κρίσης;
- Πως θα κατανέμεται το όποιο όφελος της παραγωγικότητας που θα προκύψει ;
- Πού τοποθετείται το όριο μεταξύ βοήθειας και υποκατάστασης του ανθρώπου;
Όπως ο Προμηθέας αποδέχεται το μαρτύριό του χωρίς μετάνοια, έτσι και η ανθρωπότητα φαίνεται αποφασισμένη να προχωρήσει. Η ηθική της ΤΝ δεν καλείται να σταματήσει την πρόοδο, αλλά να τη νοηματοδοτήσει αναφερόμενη σε ένα πλαίσιο αξιών που αφορούν στα θεμέλια του Δυτικού Πολιτισμού στον Διαφωτισμό και τις πολλαπλές του εκφράσεις.
Συμπερασματικά: «Ο Προμηθέας Δεσμώτης» θα πρέπει να τεθεί σε λειτουργία ως προειδοποιητικός συναγερμός της νέας τεχνολογικής μας εποχής. Η τεχνητή νοημοσύνη είναι η νέα φωτιά. Το ζητούμενο δεν είναι αν θα την κρατήσουμε, αλλά αν θα μάθουμε να τη χρησιμοποιούμε χωρίς να δεθούμε εκ νέου στον βράχο της τιμωρίας σαν συνέπεια της ίδιας μας της ύβρεως.
O Νίκος Νικολινάκος είναι CEO της εταιρείας Dice S.A.
(*)Ύβρις στον αρχαίο Ελληνικό κόσμο θεωρείται η βίαια, αυθάδης και αλαζονική στάση/συμπεριφορά, που αποτελούσε παραβίαση της ηθικής τάξης και απόπειρα ανατροπής της κοινωνικής ισορροπίας και γενικότερα της τάξης του κόσμου. Πιστευόταν ότι (επαναλαμβανόμενη, και μάλιστα μετά από προειδοποιήσεις των ίδιων των θεών) οδηγούσε τελικά στην πτώση και καταστροφή του «ὑβριστου».
(**)Η τεχνική για τον Χάιντεγκερ είναι το κυρίαρχο οντολογικό γεγονός της νεωτερικότητας, που καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο το Είναι αποκαλύπτεται και υπάρχει ο άνθρωπος μέσα στον κόσμο. Με τον όρο νεωτερικότητα (modernity) στις ιστορικές και κοινωνικές επιστήμες εννοείται τόσο μία ιστορική περίοδος όσο και το σύνολο από κοινωνικές και πολιτισμικές νόρμες, στάση ζωής και πρακτικές οργανώσεως της κοινωνίας που εμφανίσθηκαν στον Δυτικό κόσμο μετά την Αναγέννηση.
(***) Το οντολογικό ζήτημα για τον Μάρτιν Χάιντεγκερ αφορά το νόημα του Είναι (Sein).Το κεντρικό ερώτημα του Χάιντεγκερ δεν είναι «γιατί υπάρχει κάτι αντί του τίποτα;» (το θεμελιώδες ερώτημα της μεταφυσικής), αλλά μάλλον «τι σημαίνει για κάτι να είναι;». Το «είναι» στη φιλοσοφία είναι η θεμελιώδης έννοια της ύπαρξης, της φύσης των πραγμάτων και της πραγματικότητας (οντολογία), με τον Παρμενίδη να το αναδεικνύει ως το αιώνιο, αμετάβλητο, ενώ ο Ηράκλειτος το αντιπαρέθετε με το «γίγνεσθαι» (γίγνεσθαι/εξέλιξη). Αναφέρεται στην ουσία ή την κατάσταση ενός πράγματος.
