Την επόμενη μέρα μετά τις ενεργειακές επαφές στην Ουάστιγκτον ξευτυλίγει σε συνέντευξή του στο Liberal, ο επίκουρος Καθηγητής Διεθνούς Πολιτικής στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, Νικόλαος Παπαναστασόπουλος.
Ο ίδιος εξηγεί τα οφέλη αλλά και τα θολά σημεία που προκύπτουν μετά τις ενεργειακές συμφωνίες που κλείδωσαν στις ΗΠΑ αναλύοντας τις προκλήσεις για το project του Κάθετου Διαδρόμου, ενόψει της νέας συνόδου που θα λάβει χώρα στις 3 Μαρτίου στις Βρυξέλλες.
Ιδιαίτερη μνεία κάνει στο πώς μπορεί να επιτευχθεί η εμπορική και γεωπολιτική βιωσιμότητα του Κάθετου Διαδρόμου, ενώ αναφέρεται και στον ανταγωνισμό που υπάρχει γύρω από το έργο, με τον οποίο έρχεται αντιμέτωπη και η Ελλάδα, αναλύοντας ποιες είναι οι χώρες που δημιουργούν νέες οδεύσεις και χρήζουν προσοχής, θέτοντας την ανάγκη της στρατηγικής εγρήγορσης ώστε το τελικό προϊόν να παραμένει ανταγωνιστικό.
Παράλληλα, στο γεωπολιτικό σκέλος, αναφέρει πόσο πιθανές μπορεί να είναι οι τουρκικές αντιδράσεις, τόσο ευρύτερα όσο και συγκεκριμένα για την περιοχή νοτίως της Κρήτης που αφορά τις θέσεις της Λιβύης τις οποίες πατρονάρει η Τουρκία και που η Ελλάδα προχώρησε στην συμφωνία-ορόσημο με τη Chevron για τα εγχώρια κοιτάσματα.
Συνέντευξη στη Μαργαρίτα Ασημακοπούλου
Ξεκινώντας από τις συμφωνίες που «κλείδωσαν» στην Ουάσιγκτον για τον Κάθετο Διάδρομο, με έντονη παρουσία ελληνικών συμφερόντων, ποια είναι τα άμεσα αλλά και τα μακροπρόθεσμα οφέλη για την ελληνική οικονομία και τη γεωστρατηγική θέση της χώρας;
Ο πρωταγωνιστικός ρόλος της χώρας μας, ως πύλη εισόδου για την μεταφορά του αμερικανικού LNG στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, μέσω του Κάθετου Ενεργειακού Διαδρόμου πολλαπλασιάζει την «έξυπνη ισχύ» της, δηλαδή την προαγωγή των εθνικών συμφερόντων, μέσα από την διασύνδεση της οικονομίας με την διπλωματία και την γεωπολιτική.
Αυτό ασφαλώς είναι μια ξεκάθαρη εθνική επιλογή, η οποία εντάσσεται στον σχεδιασμό των ΗΠΑ για παγκόσμια ενεργειακή κυριαρχία, ως «ενεργειακή ανάσχεση» έναντι της Ρωσίας και της Κίνας με άμεσα οφέλη για αυτούς που κάνουν την αντίστοιχη επιλογή. Και τα οφέλη αυτά αφενός έχουν να κάνουν με περισσότερες επενδύσεις και θέσεις εργασίας αλλά και περισσότερους πόρους για την ελληνική οικονομία, δηλαδή ενεργειακή αυτάρκεια και σταθερές τιμές ενέργειας και έσοδα από την χρήση των υποδομών και τέλος αξιοποίηση του ελληνόκτητου στόλου μεταφοράς υγροποιημένου φυσικού αερίου. Αφετέρου όμως βλέπουμε την ενίσχυση της περιφερειακής (βαλκανικής) σταθερότητας, του ίδιου του γεωπολιτικού μας αποτυπώματος και της συνακόλουθης διεθνούς θέσης της χώρας στο ραντάρ εταίρων, συμμάχων και αντιπάλων. Πάντως, στρατηγικά μιλώντας, όταν είσαι η πύλη σε ένα ενεργειακό οχυρό ή γεωπολιτικό φυλάκιο θα υφίστασαι και τις όποιες «πολιορκητικές κρούσεις», όπως έδειξαν και δείχνουν οι κατά καιρούς δηλώσεις της ρωσικής πλευράς εναντίον της Ελλάδας.
Ενόψει της νέας συνόδου στις 3 Μαρτίου στις Βρυξέλλες για τον Κάθετο Διάδρομο, ποιες είναι οι βασικές τεχνικές, χρηματοδοτικές και ρυθμιστικές προκλήσεις για την υλοποίηση του έργου; Τι απαιτείται σε επίπεδο ευρωπαϊκής πολιτικής ώστε να διασφαλιστεί η εμπορική βιωσιμότητα του project;
Σε μια εποχή όπου η γεωπολιτική και η γεωστρατηγική είναι η πιστωτική κάρτα των διεθνών σχέσεων η ενεργειακή απεξάρτηση της Ευρώπης από την Ρωσία και η ανθεκτικότητα της, μέσα από την εξάρτησή της από το αμερικανικό LNG (!) συνιστούν την μεγάλη εικόνα, όπου όμως υπάρχουν φυγόκεντρες τάσεις ή πιο ασθενικές φωνές μεταξύ των κρατών μελών στην ενεργειακή αυτή συστράτευση. Υπάρχουν πάντως αμφιβολίες, όσον αφορά στην απαρέγκλιτη ενιαία ευρωπαϊκή στάση για αποκλεισμό του ρωσικού αερίου και αυτή είναι η μείζων πρόκληση. Ως προς τις λοιπές πτυχές απαιτείται αναθεώρηση του ενωσιακού ρυθμιστικού πλαισίου και εναρμόνιση μηχανισμών συναλλαγών με στόχο την διαμόρφωση πιο σταθερών και οικονομικά βιώσιμων πλαισίων τιμολόγησης.
Απαιτείται λοιπόν μια ξεκάθαρη κοινή γεωπολιτική βούληση της Ένωσης που θα μετουσιωθεί σε τεχνοκρατικές ενέργειες για κεφάλαια για υποδομές και μια διαλειτουργικότητα για την ενίσχυση της περιφερειακής ολοκλήρωσης, προκειμένου η Ένωση να αποδράσει από την ρυθμιστική και στρατηγική της αδράνεια.
Ο Κάθετος Διάδρομος εντάσσεται σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό σχέδιο διαφοροποίησης πηγών και οδεύσεων φυσικού αερίου. Πώς τοποθετείται απέναντι σε εναλλακτικές διαδρομές ή σε πρωτοβουλίες τρίτων χωρών που επιδιώκουν να λειτουργήσουν ως ενεργειακοί κόμβοι;
Ο Κάθετος Διάδρομος είναι το αμερικανικό χαλί στο οποίο «οφείλει» να πατήσει η Νοτιοανατολική Ευρώπη στον ανταγωνισμό των ΗΠΑ με τους διεκδικητές της για παγκόσμια κυριαρχία. Έχει διττή ερμηνεία: ως τμήμα της αρχιτεκτονικής τροφοδοσίας της Ευρώπης με αμερικανικό LNG και ως τμήμα της διατλαντικής αρχιτεκτονικής ασφάλειας με νέα πια υλικά που αφορούν την αγορά ενέργειας και όπλων από τις ΗΠΑ που δρουν στην βάση ενός διαφοροποιημένου ενεργειακού χαρτοφυλακίου
Αυτή η συναλλακτική προσέγγιση των ΗΠΑ απέναντι και στην «τζαμπατζού» Ευρώπη τονίστηκε από τον πρόεδρο Τραμπ, ο οποίος είχε δηλώσει ότι «οι Ευρωπαίοι πληρώνουν δισεκατομμύρια στην Ρωσία για ενέργεια ενώ εμείς τους προστατεύουμε μέσω του ΝΑΤΟ». Επομένως η συναλλακτική προσέγγιση Τραμπ δημιουργεί μια «κοόρτη προθύμων πελατών στην αμερικανική λεγεώνα», θα έλεγε κάποιος, μέσα από τις αντίστοιχες επιλογές ως αποκλεισμοί ή συμπεριλήψεις στην βάση της στρατηγικής εθνικής ασφάλειας των ΗΠΑ. Στα καθ’ ημάς υπάρχουν ανταγωνισμοί άλλων οδεύσεων εντός και εκτός Ένωσης που χρήζουν προσοχής. Λόγου χάρη οι οδεύσεις μέσω Πολωνίας και Λιθουανίας απαιτούν την άρση ρυθμιστικών εμποδίων, ενώ οι οδεύσεις εκτός Ευρώπης θέτουν την ανάγκη της στρατηγικής εγρήγορσης ώστε το τελικό προϊόν να παραμένει ανταγωνιστικό.
Κατά τη διάρκεια των επαφών στην Ουάσιγκτον επιβεβαιώθηκε η στρατηγική σύμπλευση Ελλάδας–ΗΠΑ στον ενεργειακό τομέα. Τι θα σηματοδοτήσει για τη χώρα μας η επιτάχυνση του έργου;
Οι ελληνοαμερικανικές σχέσεις αποτελούν μια δύσκολη εξίσωση για την ελληνική εξωτερική πολιτική καθώς από την μια ο πρόεδρος Τραμπ αποθεώνει «τον ρεαλισμό του νομίσματος και του εθνικού συμφέροντος» και από την άλλη η Ευρώπη αναγκαστικά θα πρέπει να ξεμάθει από τον φιλελεύθερο αξιακό της μανδύα και να φορέσει πανοπλία ως στρατηγικός δρων.
Επομένως η σύμπλευση Ελλάδας και ΗΠΑ στα ενεργειακά συνιστά την προσαρμογή της χώρας μας σε αυτή την νέα γεωπολιτική πραγματικότητα σε μια λογική «δούναι και λαβείν» με την αμερικανική κυβέρνηση. Αυτό γίνεται και σε ό,τι αφορά την ελληνοαμερικανική αμυντική συνεργασία και την χρήση κρίσιμων υποδομών (ιδιαίτερα της Σούδας ενόψει της πίεσης που ασκούν οι ΗΠΑ στο Ιράν), καθώς και την διεξαγωγή και τα αποτελέσματα του 6ου Γύρου του Στρατηγικού Διαλόγου Ελλάδας-ΗΠΑ εντός του έτους, στην Αθήνα.
Αξίζει να σημειωθεί, τέλος, ότι Ελλάδα και ΗΠΑ βρίσκονται στις ίδιες ράγες άλλωστε και του Οικονομικού Διαδρόμου IMEEC. Τούτων δοθέντων με την επιτάχυνση του έργου του Κάθετου Διαδρόμου η χώρα θωρακίζεται ενεργειακά και αποκτά status στρατηγικού δρώντα εντασσόμενη σε μια ευρύτερη γεωστρατηγική αρχιτεκτονική στην Νοτιοανατολική Ευρώπη και στην Ευρασία.
Η Άγκυρα παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις. Στο πλαίσιο της αναβάθμισης του ρόλου της Ελλάδας και των τελευταίων εξελίξεων, πόσο πιθανό είναι να δούμε νέες κινήσεις από την Τουρκία; Ποιες μορφές θα μπορούσε να λάβει μια τέτοια αντίδραση;
Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις βρίσκονται σε μια περίοδο νηνεμίας ως προς την εκδήλωση στο πεδίο των πάγιων τουρκικών αμφισβητήσεων. Ωστόσο, κάθε κίνηση της μιας χώρας βρίσκεται στο ραντάρ της άλλης και στις κεραίες τρίτων, όπως συμβαίνει μεταξύ χωρών που βρίσκονται σε ένα ιδιαίτερα ασταθές γεωπολιτικό και ανταγωνιστικό περιβάλλον.
Η γεωπολιτική άλλωστε αναβάθμιση γενικά της χώρας και ειδικά της Θράκης-Αλεξανδρούπολης είναι μια εθνική επίτευξη, πέρα και πάνω από στείρες κομματικές φωνές και σκοπιμότητες. Το τονίζω αυτό καθώς η εθνική ασφάλεια, ως κρατική αυταξία και όχι ως σημαία ευκαιρίας, επιβάλλει να είμαστε ιδιαίτερα οξύνοες και όχι εύκολα οξείς και αβασάνιστοι στις σκέψεις και στις θέσεις μας στον δημόσιο λόγο.
Στο πλαίσιο της στρατηγικής ανάλυσης, πάντως, η προσέγγιση και οι κατ’ ιδίαν συναντήσεις του Έλληνα πρωθυπουργού με τον Τούρκο Πρόεδρο δείχνουν ότι οι τουρκικές αντιδράσεις δεν θα λάβουν προς ώρας δυναμική μορφή, καθώς υπάρχει συνεννόηση όχι ως προς την υποχώρηση εκατέρου των εθνικών θέσεων αλλά ως προς την κατασίγαση επί του πεδίου των τουρκικών προκλήσεων, όπως δείχνει και η τελευταία επιστολή της Τουρκίας στον ΟΗΕ. Τα σενάρια πάντως είναι ανοιχτά κυρίως νότια της Κρήτης και αφορούν τις θέσεις της Λιβύης τις οποίες πατρονάρει η Τουρκία.
Μιας που αναφέρατε την περιοχή νοτίως της Κρήτης, πάμε λίγο και στον απόηχο της συμφωνίας-ορόσημο με τη Chevron για έρευνες στην περιοχή. Σε συνδυασμό με τον Κάθετο Διάδρομο και τα πρόσφατα ενεργειακά deals, διαμορφώνεται ένα ενιαίο πλέγμα ενεργειακής αναβάθμισης της χώρας. Υπάρχουν ρεαλιστικές προϋποθέσεις ώστε η Ελλάδα να εξελιχθεί όχι μόνο σε διαμετακομιστικό κόμβο αλλά και σε ανταγωνιστικό παραγωγό φυσικού αερίου για την ΕΕ, ιδίως ενόψει της πλήρους απεξάρτησης από το ρωσικό αέριο μετά το 2027; Ποιες θεσμικές και επενδυτικές κινήσεις είναι κρίσιμες τώρα;
Η συμφωνία με την Chevron, όπως και ο ρόλος της Ελλάδας στον Κάθετο Διάδρομο, προσδίδουν ουσιαστικό πρόσημο στην εξωτερική εξισορρόπηση της χώρας, στην αξιοποίηση δηλαδή του διεθνούς παράγοντα για την επίτευξη των εθνικών συμφερόντων. Αναντίρρητα, η ενεργειακή αναβάθμιση της χώρας μεγαλώνει τον όγκο του κύβου ισχύος και της ενεργειακής αυτονομίας της χώρας. Ωστόσο, αναγκαία συνθήκη παραμένει η απεξάρτηση της Ευρώπης από το ρωσικό φυσικό αέριο και όχι η όποια κυβίστηση από πλευράς Ένωσης ή χωρών της ακόμα και των ίδιων των ΗΠΑ.
Στην βάση αυτή, η δημιουργία γεωπολιτικών και εταιρικών σχημάτων, μέσα από την αμοιβαιότητα κερδών για τους επιχειρηματίες-επενδυτές και εθνικών συμφερόντων για τις εμπλεκόμενες χώρες, καθώς και οι επενδύσεις σε υποδομές είναι η μια διάσταση. Η άλλη έχει να κάνει με το πορτοφόλι και τις αμερικανικές τιμές απέναντι στις ρωσικές, αλλά και την σταθερότητα των ροών. Ομοίως και την άρση των τεχνικών περιορισμών και την αναθεώρηση των ευρωπαϊκών κανονισμών για μεγαλύτερο αριθμό μακροχρόνιων κρατήσεων δυναμικότητας. Στο δια ταύτα, η διατήρηση της διατλαντικής συνεργασίας και η συμμετοχή περισσότερων χωρών της Νοτιοανατολικής (και όχι μόνο) Ευρώπης, μαζί με τα σοβαρά επιχειρηματικά σχήματα διασφαλίζουν την εμπορική και γεωπολιτική βιωσιμότητα του Κάθετου Διαδρόμου. Ωστόσο η ενεργειακή διάσταση είναι μια από τις εκφάνσεις κρατικής ισχύος και ως εκ τούτου χρειάζεται η διεθνής προβολή της αλλά και η ουσιαστική εξαργύρωσή της προς όφελος των πολιτών.
*Ο Νικόλαος Παπαναστασόπουλος είναι Επίκουρος Καθηγητής Διεθνούς Πολιτικής με έμφαση στην διαχείριση κρίσεων ατο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, Fulbright Visiting Scholar (2023, Security Studies, US Grand Strategy in the Eastern Mediterranean), State Department Alumnus (2019, US Foreign Policy). Επιπλέον, είναι Επιστημονικός Υπεύθυνος του Εργαστηρίου Εθνικής Ασφάλειας, Πληροφορίας και Διαχείρισης Κρίσεων» (ΕΑΠΔΚ) – ‘‘National Security, Intelligence and Crisis Management’’ και Διευθυντής και Επιστημονικός Υπεύθυνος του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών «Εθνική Ασφάλεια, Πληροφορία και Διαχείριση Κρίσεων» (ΕΑΠΔΚ) – ‘‘National Security, Intelligence and Crisis Management’’.
