Την ταυτότητα και τη δυναμική των διαδηλώσεων που σείουν το Ιράν, καθώς και τη «διαδρομή» από την 7η Οκτωβρίου του 2023 έως το σημερινό, ανοιχτό ερώτημα της πτώσης του θεοκρατικού καθεστώτος, αποτυπώνει ο κ. Γαβριήλ Χαρίτος σε συνέντευξη που παραχώρησε στο Liberal και την Ευαγγελία Μπίφη. Πώς έφτασε να κλυδωνίζεται το καθεστώς της Τεχεράνης· ποιες είναι οι εσωτερικές ισορροπίες στην Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν και πώς κινούνται Ηνωμένες Πολιτείες και Ισραήλ.
Ένα Ιράν σε συνθήκες πλήρους ρευστότητας σκιαγραφεί ο κ. Χαρίτος, επισκέπτης καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και ανώτερος αναλυτής του κυπριακού Ινστιτούτου Μελετών Πολιτικής και Δημοκρατίας (ΙΜΠΔ).
Καταγράφει τις σαφείς διαφορές των σημερινών διαδηλώσεων σε σχέση με το παρελθόν, υπογραμμίζοντας όχι μόνο τη συμμετοχή των μικρομεσαίων επιχειρηματιών, που αποτελούν την καρδιά της ιρανικής οικονομίας, αλλά και των μειονοτικών εθνοθρησκευτικών ομάδων για πρώτη φορά σε τέτοια έκταση. Ωστόσο, επισημαίνει ότι δεν μπορεί να προεξοφλείται η κατάρρευση του ιρανικού πολιτικού συστήματος, καθώς το ισλαμικό καθεστώς δείχνει να διαχειρίζεται ακόμη την γνώριμη «συνταγή» καταστολής.
O Γαβριήλ Χαρίτος κάνει μία εκτενή αναδρομή στην αλυσίδα των γεγονότων που έχουν καταλήξει στον κλυδωνισμό της ιρανικής πολιτικής εξουσίας, τοποθετώντας την απαρχή της σημερινής κρίσης στην απόφαση της Χεζμπολάχ να ανοίξει το βόρειο μέτωπο κατά του Ισραήλ αμέσως μετά την τρομοκρατική επίθεση της Χαμάς την 7η Οκτωβρίου 2023 - κίνηση που ανέτρεψε την μέχρι τότε ισορροπία μεταξύ πάτρωνα και proxy, κατά την ανάγνωση του κ. Χαρίτου, ο οποίος και αναλύει τις στρατηγικές κινήσεις του Ισραήλ, τις επιλογές της Τεχεράνης και τον παράγοντα Τραμπ.
Ακολουθεί το κείμενο της συνέντευξης
Κύριε Χαρίτο, η παρούσα έκρηξη οργής στο Ιράν δείχνει να διαπερνά οριζόντια την κοινωνία και θέτει νέα δεδομένα. Ποια είναι η «φωτογραφία της στιγμής» και πόσο πιθανό θεωρείτε να καταστεί το 2026 έτος-ορόσημο για καθεστωτική αλλαγή;
Προτού φτάσουμε στις μαζικές αντικαθεστωτικές διαδηλώσεις που βρίσκονται σε εξέλιξη από τις 28 Δεκεμβρίου, κατά την άποψή μου θα ήταν σωστό να αρχίσουμε να εξετάζουμε την πορεία του Ιράν από την έναρξη του πολέμου στη Μέση Ανατολή με την επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023, και ειδικότερα από τη στιγμή που η σιιτική λιβανική οργάνωση Χεζμπολάχ αποφάσισε να λάβει ενεργό ρόλο, εκτοξεύοντας ρουκέτες κατά του Ισραήλ, προκειμένου να ανοίξει ένα δεύτερο μέτωπο που, όπως υπολόγιζε ο τότε ηγέτης Χασάν Νασράλα, θα δυσχέραινε περισσότερο την θέση του Ισραήλ.
Έκτοτε, το Ιράν έλαβε μία σειρά αποφάσεων, που ουσιαστικά το «παρέσυραν» σε μία αλληλουχία γεγονότων, τα οποία, όπως μπορούμε να διαπιστώσουμε σήμερα, δημιούργησαν νέα δεδομένα, που νομίζω πως κάλλιστα θα μπορούσε να είχε αποφύγει. Άλλωστε, δεν είναι η πρώτη φορά που η κυβέρνηση της Τεχεράνης αντιμετωπίζει μαζικές διαδηλώσεις για κοινωνικά ή οικονομικά θέματα. Ωστόσο η αλληλουχία των γεγονότων, από τις αρχές Οκτωβρίου 2023 μέχρι σήμερα, «βαρύνουν» ακόμα περισσότερο την δύσκολη συγκυρία που αντιμετωπίζει το ιρανικό καθεστώς σήμερα.
Ας πάρουμε συνεπώς τα γεγονότα από την αρχή. Η Χεζμπολάχ αποφασίζει να ανοίξει το -δεύτερο κατά σειρά τότε- βόρειο μέτωπο με το Ισραήλ στον νότιο Λίβανο, μόλις λίγες ώρες μετά την επίθεση της Χαμάς...
Ναι. Και δεν θεωρώ ότι είναι ξεκάθαρο κατά πόσον εκείνες τις ώρες η Χεζμπολάχ είχε ζητήσει το πράσινο φως της Τεχεράνης. Και για να είμαι ξεκάθαρος: Εάν η Χεζμπολάχ θα ζητούσε την ιρανική έγκριση να ανοίξει το μέτωπο Ισραήλ-Λιβάνου, το πιθανότερο θα ήταν το Ιράν να την δώσει. Σε μια τέτοια περίπτωση όμως, θα ήταν λογικό επόμενο η Χεζμπολάχ να αποδεχθεί το ενδεχόμενο ότι, τη στιγμή που το Ιράν θα της έδινε την εντολή να σταματήσει τις εκτοξεύσεις ρουκετών κατά του Ισραήλ, εκείνη θα έπρεπε να υπακούσει σε ένα ιρανικό «ως εδώ».
Επειδή όμως, εκείνη την περίοδο το Ιράν αναζητούσε τρόπους συνεννόησης για τον έλεγχο του πυρηνικού του προγράμματος και τηρούσε μία σχετικά διαλλακτικότερη στάση έναντι των ΗΠΑ της διακυβέρνησης Μπάιντεν, η Χεζμπολάχ αισθανόταν ότι ίσως το Ιράν θα αναγκαζόταν να την «εγκαταλείψει» ή να μετριάσει τη στήριξη που της παρείχε έως τότε. Η μόνιμη ανησυχία κάθε proxy είναι να «παρατηθεί» από τον πάτρωνά του.
Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο έχω την αίσθηση ότι η απόφαση της Χεζμπολάχ να εμπλακεί σε μία περιπέτεια, το τέλος της οποίας -όπως αποδείχθηκε εκ των υστέρων- δεν ήταν σε θέση να φανταστεί, δεν αποτέλεσε αποτέλεσμα συνεννόησης με την πολιτική ηγεσία του Ιράν και κατά πάσα πιθανότητα, ούτε με την στρατιωτική ηγεσία των Φρουρών της Επανάστασης. Τονίζω μάλιστα την φράση «κατά πάσα πιθανότητα» επειδή οι Φρουροί της Επανάστασης παραδοσιακά έχουν μια άλλη, περισσότερο «στρατιωτική» θεώρηση των πραγμάτων και οπωσδήποτε πολύ λιγότερο «διπλωματική», την οποία είναι υποχρεωμένος να διαθέτει εκάστοτε Ιρανός υπουργός Εξωτερικών.
Να το πω ακόμα πιο απλά: Το Ιράν, βλέποντας την εμπλοκή της Χεζμπολάχ στον πόλεμο, αυτομάτως ενεπλάκη και το ίδιο σε αυτόν τον πόλεμο, ανεξάρτητα από την ιδεολογική ή στρατηγική εγγύτητα ή διασύνδεση που είχε ή δεν είχε με την οργάνωση Χαμάς και τις εν γένει επιδιώξεις της. Αντί λοιπόν, το Ιράν να εμπλέξει τον proxy του (Χεζμπολάχ), τελικά ο proxy κατάφερε να εμπλέξει με δική του απόφαση τον πάτρωνά του.. Αυτή είναι η δική μου αποτίμηση, όσον αφορά τον πρώτο μήνα του πολέμου. Αργότερα, όταν τα μέτωπα πολλαπλασιάζονταν, η Τεχεράνη πλέον δεν μπορούσε να κάνει πίσω. Ήταν μοιραίο να μην μείνει αμέτοχη στα τεκταινόμενα.
Και φθάνουμε στον Απρίλιο του 2024, όταν πλέον το Ιράν πραγματοποιεί μία «χορογραφημένη» επίθεση με βαλλιστικούς πυραύλους κατά του Ισραήλ
Είχε προηγηθεί ο ισραηλινός βομβαρδισμός του ιρανικού προξενείου στην Δαμασκό, και η ενέργεια αυτή των Ισραηλινών είχε σκοπό να αποθαρρύνει τις κατευναστικές κινήσεις της διακυβέρνησης Μπάιντεν να βρεθεί «ένας κοινός τόπος συνεννόησης» ανάμεσα σε Ουάσινγκτον και Τεχεράνη. Ας μην ξεχνάμε ότι η ισραηλινή πλευρά δεν έκρυβε την δυσαρέσκειά της, τη στιγμή που αντιμετώπιζε την Χαμάς στον νότο και την Χεζμπολάχ στον βορρά, να βλέπει την αμερικανική διπλωματία να προωθεί «λύσεις» για τον λεγόμενο «ιρανικό πυρηνικό κίνδυνο». Με εκείνη, λοιπόν, την κίνηση-ματ κατά του προξενείου του Ιράν στην Συρία, οι Ισραηλινοί επιχειρούσαν ουσιαστικά να «υπενθυμίσουν» στις ΗΠΑ σε ποιο μεσανατολικό στρατόπεδο θα έπρεπε να συνεχίζουν να συντάσσονται. Η διακυβέρνηση Μπάιντεν δεν είχε άλλη επιλογή από το να στηρίξει πρακτικά τον δικό της proxy στην περιοχή, που δεν είναι άλλος από το Ισραήλ. Το ίδιο όμως κλήθηκε να πράξει και το Ιράν, τη στιγμή μάλιστα που εκτός από την Χεζμπολάχ, άρχισαν να μπαίνουν στο παιχνίδι όχι μόνο οι Χούθι της Υεμένης, αλλά και οι σιιτικές πολιτοφυλακές του Ιράκ.
Έτσι, από την 1η Απριλίου 2024 και μέχρι τις 14 του ίδιου μήνα, το ερώτημα που πλανάτο στην ατμόσφαιρα επικεντρωνόταν με ποιον τρόπο η Τεχεράνη θα αντιδρούσε στην ισραηλινή κίνηση-πρόκληση. Οφείλω να σας πω ότι εγώ θεωρούσα πως το Ιράν θα ακολουθήσει ξανά την γνωστή στρατηγική του «καλού σκακιστή». Ότι δηλαδή, θα επιφυλασσόταν για πολλοστή φορά «να απαντήσει την κατάλληλη στιγμή που θα έκρινε στο μέλλον» και ότι θα άφηνε τους περιφερειακούς της συμμάχους, την Χεζμπολάχ και τους Χούθι, να συνεχίσουν να παίζουν τον γνωστό ρόλο τους. Όμως, είχαν ήδη εκφραστεί αμφιβολίες, κυρίως εκ μέρους της Χεζμπολάχ και του περιβάλλοντος Νασράλα, κατά πόσον το Ιράν θα παρέμενε πιστό στις δεσμεύσεις του προς την οργάνωση. Είχε τεθεί ζήτημα «εμπιστοσύνης» και «αξιοπιστίας», όσο η ιρανική διπλωματία προσπαθούσε να βρει μία συμβιβαστική συνεννόηση με την Δύση και τις ΗΠΑ για το πυρηνικό πρόγραμμα, με αντάλλαγμα την άρση των διεθνών οικονομικών κυρώσεων.
Όταν το Ιράν εξαπέλυσε πυραυλικές επιθέσεις κατά του Ισραήλ, οφείλω να ομολογήσω ότι είχα εκπλαγεί. Δεν περίμενα το Ιράν να χάσει την σκακιστική του ψυχραιμία. Και μέχρι σήμερα θεωρώ ότι ήταν το μεγάλο του λάθος. Οι ισραηλινοί ανταπάντησαν και παρότι -όπως εύκολα διαπιστώθηκε τότε- επρόκειτο για δύο ενορχηστρωμένες επιθέσεις από αμφότερες τις πλευρές (και εδώ οφείλουμε να αναγνωρίσουμε στις ΗΠΑ ότι έπραξαν το παν γι' αυτό), το Ιράν, χωρίς ίσως η πολιτική του ηγεσία να το επιδιώκει, έσπασε ένα μεγάλο ταμπού που δεν ήταν άλλο από την ευθεία σύγκρουση Ισραήλ-Ιράν, που μέχρι τότε, ένα τέτοιο ενδεχόμενο θεωρείτο μακρινό και αβέβαιο, λαμβάνοντας μάλιστα την μορφή ενός εφιαλτικού σεναρίου με σχεδόν.. μεσσιανικό περιεχόμενο.
Το Ιράν δεν ακολούθησε την γνωστή του, αναμενόμενη τακτική του «θα απαντήσω όταν και όπως θέλω», επειδή η ηγεσία των Φρουρών της Επανάστασης αισθάνθηκε ότι έπρεπε οπωσδήποτε να διαβεβαιώσει την Χεζμπολάχ, τους Χούθι και ίσως μεγάλη μερίδα της ιρανικής κοινής γνώμης ότι «δεν φοβάται τον Σιωνισμό» και ότι είναι σε θέση να τον πολεμήσει ευθέως. Ας μην ξεχνάμε βέβαια και τις δολοφονίες ακριβείας σημαντικών Ιρανών αξιωματούχων που έχαναν τη ζωή τους εντός ιρανικού εδάφους - εκτελέσεις που αποδίδονταν στην Μοσάντ, η οποία πάντοτε έμενε ατιμώρητη.
Έτσι, το Ιράν έπαψε να δρα ως σκακιστής. Σωστά αντέδρασε την δεδομένη στιγμή; Εκ των υστέρων μπορώ να πω ότι, αν κρίνω από τις συνέπειες που υπέστη το γόητρο του Ιράν στη συνέχεια, θεωρώ σήμερα πια ότι θα μπορούσε κάλλιστα να συγκρατηθεί ακόμα μια φορά. Αρκεί να σκεφτούμε τον λεγόμενο «Πόλεμο των 12 Ημερών» του Ιουνίου του 2025, όταν τα ισραηλινά μαχητικά πετούσαν ανενόχλητα πάνω από την Τεχεράνη. Ή ακόμα και την δολοφονία του Νασράλα και την ισραηλινή επιχείρηση με τους βομβητές στον Λίβανο που αποδεκάτισε την Χεζμπολάχ, ακόμα και την απότομη απόσυρση του Ιράν από τη Συρία όταν ανατράπηκε το καθεστώς Άσαντ. Ας αφήσουμε στην άκρη την λειψυδρία που αποτέλεσε ακόμα ένα πλήγμα για την εικόνα του ισλαμιστικού καθεστώτος στο εσωτερικό του. Και κάπως έτσι φτάνουμε στο σήμερα, στην κάθετη πτώση της αξίας του ριάλ και την δραματική μείωση της αγοραστικής ικανότητας του μέσου Ιρανού πολίτη, ο οποίος την τελευταία διετία έχει δει πολλά, έχει περάσει πολλά και φαίνεται πως έχει συνειδητοποιήσει πολλά περισσότερα. Οι δραματικές εικόνες χάους στις ιρανικές πόλεις που βλέπουμε εδώ και 13 μέρες, αυτό δείχνουν τουλάχιστον.
Φτάσαμε λοιπόν στο σήμερα. Ποιες οι εσωτερικές ισορροπίες και τι φοβάται κυρίως το θεοκρατικό καθεστώς;
Φοβάται το προφανές: την κατάρρευσή του. Όμως, εμείς ως εξωτερικοί παρατηρητές, δεν πρέπει να παρασυρόμαστε. Το Ιράν έχει περάσει και άλλες περιόδους εσωτερικών αναταραχών και το πολιτικό καθεστώς στο τέλος κατάφερνε αφ’ ενός να καταστείλει τις εξεγέρσεις και αφ’ ετέρου να συσπειρώνει το εθνικό συναίσθημα όταν καταδεικνυόταν ένας εξωτερικός εχθρός, όπως το Ισραήλ, οι ΗΠΑ ή η Δύση.
Το καθεστώς της Ισλαμικής Επανάστασης του 1979 έχει μάθει να διατηρεί τον έλεγχο. Το έχει αποδείξει αυτό. Και σήμερα που συζητάμε, 9 Ιανουαρίου 2026, επικρατεί ένα κλίμα αβέβαιο, με το Ίντερνετ να έχει διακοπεί στο Ιράν, με τα βίντεο που διακινούνται κατά δεκάδες στο Διαδίκτυο να μην είναι επαρκώς πιστοποιημένα ως προς τον χρόνο και τον τόπο της μαγνητοσκόπησής τους. Βρισκόμαστε περίπου σε ένα «κενό πληροφόρησης» , που παραδόξως δεν μπορεί να θεωρηθεί ως «απόλυτο κενό».
Ωστόσο, στις τωρινές διαδηλώσεις, όπως έχει ειπωθεί γενικότερα τις τελευταίες μέρες, έχουμε βασικές διαφορές σε σχέση με το παρελθόν και καλό θα ήταν να τις επισημάνουμε: Ξεσηκώθηκαν οι μικρομεσαίοι επιχειρηματίες, που αποτελούν την καρδιά της ιρανικής οικονομίας. Ξεσηκώθηκαν ξανά φοιτητές και διανοούμενοι, κυρίως νέας ηλικίας. Αυτό όμως, που έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, είναι ότι ξεσηκώθηκαν και μειονοτικές εθνοθρησκευτικές ομάδες, που άλλοτε δεν συμμετείχαν σε ταραχές. Κούρδοι, Αζέροι, Σουνίτες Άραβες, ακόμα και ο μειονοτικός παράγοντας στην επαρχία Λορεστάν, με τα περσόφωνα ΜΜΕ του εξωτερικού -και συγκεκριμένα το περσόφωνο τηλεοπτικό κανάλι του BBC- να προβάλλουν από χθες το βράδυ με επιμονή το πλάνο με έναν διαδηλωτή με την ιρανική σημαία της εποχής του Σάχη.
Επίσης, τα ίδια μέσα προωθούν ολοένα και περισσότερο την πολιτειακή εναλλακτική της επιστροφής του αυτοεξόριστου διαδόχου του θρόνου, Ρεζά Παχλεβί. Ωστόσο, το γεγονός ότι σε πολλά βίντεο ακούγονταν συνθήματα υπέρ του Σάχη, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η ιρανική κοινωνία σήμερα στο σύνολό της θα το ήθελε αυτό. Οι δυτικές χώρες και μία μεγάλη μερίδα της ιρανικής ομογένειας κινδυνεύει να πέσει «θύμα» επιθυμιών, με τους πολίτες του Ιράν ίσως να μην «ακούγονται» στον βαθμό που θα έπρεπε. Ας μην παρασυρόμαστε. Σήμερα, 9 Ιανουαρίου 2026, ας παραδεχτούμε ότι είναι όλα ρευστά και ότι η γνωστή «συνταγή» καταστολής που τόσο καλά γνωρίζει το ιρανικό καθεστώς να διαχειρίζεται, υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να επικρατήσει ακόμα μια φορά.
Πώς ερμηνεύονται οι αλλεπάλληλες προειδοποιήσεις Τραμπ περί αμερικανικής παρέμβασης, ειδικά υπό το φως της επιχείρησης κατά Μαδούρο στη Βενεζουέλα; Και ποια στάση τηρεί το Ισραήλ;
Για την ώρα, δεν ερμηνεύονται. Ο Τραμπ προειδοποίησε ήδη τέσσερις συναπτές φορές ότι «οι ΗΠΑ θα επέμβουν». Και οι μέρες περνούν χωρίς να βλέπουμε κάτι τέτοιο. Όσο για το Ισραήλ, το οποίο οι αντίπαλοί του το βλέπουν ως proxy των Ηνωμένων Πολιτειών, αναμένει να δει αν τελικά η διακυβέρνηση Τραμπ αξίζει της εμπιστοσύνης του. Περιμένει, γνωρίζοντας ότι την κατάλληλη στιγμή θα αναγκαστεί ίσως να δράσει, για να αναγκάσει τις Ηνωμένες Πολιτείες να αποδείξουν εάν αξίζουν την εμπιστοσύνη του. Κύκλος.
* Ο Γαβριήλ Χαρίτος είναι επισκέπτης καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, ανώτερος αναλυτής του κυπριακού Ινστιτούτου Μελετών Πολιτικής και Δημοκρατίας (ΙΜΠΔ). Παράλληλα, είναι ανταποκριτής της Ελληνικής Υπηρεσίας της Deutsche Welle στην Ιερουσαλήμ και αναλυτής για ζητήματα Μέσης Ανατολής του τηλεοπτικού σταθμού ALPHA Κύπρου.
