Αφηγήματα «νίκης» και πραγματικότητα· αντιφάσεις, ασάφειες και η μεγάλη αβεβαιότητα που διαδέχεται την ανακούφιση για την τροπή που δεν έλαβε ο πόλεμος στο Ιράν. Ο Δρ Αφεντούλης Λαγγίδης μιλά στο Liberal και την Ευαγγελία Μπίφη για το θολό τοπίο που περιβάλλει την εκεχειρία δύο εβδομάδων μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν. Τα ερωτήματα είναι περισσότερα από τις απαντήσεις - από τον έλεγχο των Στενών του Ορμούζ, το πυρηνικό ζήτημα, τις κυρώσεις έως πρακτικά όλο το πλέγμα της διαπραγμάτευσης που έπεται. Και το ζήτημα είναι τι θα συμβεί, εάν η διαπραγμάτευση καταρρεύσει.
Ο κ. Λαγγίδης, Διδάκτωρ Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, σκιαγραφεί τις «γκρίζες ζώνες» γύρω από τη συμφωνία κατάπαυσης του πυρός κατόπιν πακιστανικής διαμεσολάβησης, η οποία ήλθε κυριολεκτικά στο «παρά πέντε» προτού ενδεχομένως περάσουν οι ΗΠΑ την «κόκκινη γραμμή» του να πλήξουν πολιτικές υποδομές του Ιράν, εν μέσω του κλίματος που είχε δημιουργήσει η πρωτοφανής ρητορική Τραμπ περί αφανισμού ενός ολόκληρου πολιτισμού. Δεν γνωρίζουμε «ποιος έκανε πίσω»: ο Ντόναλντ Τραμπ, λόγω κόστους και πολιτικής πίεσης, ή το θεοκρατικό καθεστώς της Τεχεράνης λόγω στρατιωτικής πίεσης και έχοντας δει τη νήσο Χαργκ να βομβαρδίζεται λίγο πριν από την εκπνοή του τελεσιγράφου. Η συμφωνία εκεχειρίας προσέφερε σε κάθε περίπτωση σε αμφότερες τις πλευρές μία διέξοδο. Όμως αυτό δεν είναι λύση, είναι παύση.
Η προσωρινή αποκλιμάκωση προκαλεί ένα ψυχολογικό «reset», όμως βρισκόμαστε σε ένα μεταβατικό στάδιο υψηλής αβεβαιότητας με τα βασικά ζητήματα που οδήγησαν σε αυτό τον πόλεμο να παραμένουν άλυτα, επισημαίνει ο Αφεντούλης Λαγγίδης. Δεν είναι σαφές τι ακριβώς συμφωνήθηκε. Δεν είναι σαφές ποιοι αποδέχονται τι από το αμερικανικό σχέδιο 15 σημείων και την ιρανική πρόταση των 10 σημείων αντίστοιχα, που περιλαμβάνουν προβλέψεις που είναι δεδομένο ότι δεν μπορούν να γίνουν αποδεκτές εκατέρωθεν. Και δεν είναι σαφές εάν υπάρχει ή μπορεί να βρεθεί κοινή βάση ή αυτή είναι μόνο μία παράταση χρόνου.
Τα Στενά του Ορμούζ παραμένουν το πλέον κρίσιμο σημείο, με το ιρανικό καθεστώς να επιχειρεί να εδραιώσει έναν έλεγχο που πριν τον πόλεμο δεν είχε, και οι διακηρύξεις Τραμπ περί «απόλυτης νίκης» δεν μπορούν να πείσουν εντός ή εκτός ΗΠΑ. Αντίθετα, στο παράλληλο επικοινωνιακό «παιχνίδι» που μαίνεται, το ιρανικό καθεστώς μπορεί να περάσει πιο εύκολα ένα αφήγημα νίκης στο εσωτερικό του. Η διαπραγμάτευση, όπως εκτιμά ο Αφεντούλης Λαγγίδης θα γίνει, εφόσον γίνει, υπό την παρουσία της αμερικανικής δύναμης πυρός στη Μέση Ανατολή, παρά τα όσα φέρεται να ζητά το Ιράν, και η κατάσταση είναι τόσο αβέβαιη που δεν επιτρέπει προβλέψεις.
Ακολουθεί το κείμενο της συνέντευξης
Κύριε Λαγγίδη, το vertigo γύρω από το τελεσίγραφο Τραμπ έληξε με μία συμφωνία εκεχειρίας δύο εβδομάδων στο «παρά πέντε» και εν μέσω σύγχυσης για το ακριβώς συμφωνήθηκε. Ποια είναι η εκτίμησή σας για τα γεγονότα;
Σε τέτοιες περιπτώσεις ξεκινάμε από τον ψυχολογικό παράγοντα· δηλαδή, ακόμα και αν περιμέναμε αυτή την έκβαση -που πολλοί την περιμέναμε υπό την έννοια ότι δεν είναι η πρώτη φορά που μπαίνουμε σε αυτό το «rollercoaster»-, όταν το αποτέλεσμα έρχεται μιάμιση ώρα πριν από τη λήξη του τελεσιγράφου, αυτό λέει πολλά. Ήταν μια μεγάλη ανακούφιση διότι με τα όσα δήλωνε πλέον ο Τραμπ και τα οποία είχαν ξεπεράσει μακράν τα όρια του υβριστικού, φαινόταν πως θα πλήττονταν ευθέως πολιτικοί στόχοι και θα εισερχόμασταν σε μία πολύ επικίνδυνη τροχιά και μία επιπλέον συζήτηση, που βεβαίως ποτέ δεν έχει εκλείψει από τις διεθνείς σχέσεις: το κατά πόσο το Διεθνές Δίκαιο αποκτά σημασία σε τέτοιες στιγμές.
Η σχέση μεταξύ Διεθνούς Δικαίου και διεθνών σχέσεων είναι κάτι που διαρκώς επανεμφανίζεται· δεν το βλέπουμε για πρώτη φορά τώρα με τη διακυβέρνηση Τραμπ. Αλλά σε κάθε περίπτωση, όταν μιλάμε για 40 ημέρες στρατιωτικών επιχειρήσεων, αυτή η προσωρινή εκεχειρία ανακουφίζει όχι μόνο όσους παρακολουθούν και αναλύουν, αλλά κυρίως στους ανθρώπους που είναι οι άμεσα εμπλεκόμενοι. Οι πανηγυρισμοί με τους οποίους έγινε δεκτή η απόφαση, όχι μόνο στο Ιράν αλλά και σε άλλες περιοχές της Μέσης Ανατολής, είναι ενδεικτικοί.
Πρόκειται για μία εξέλιξη που τουλάχιστον εξασφαλίζει ένα περιθώριο ανάσας και σκέψης. Ωστόσο, πρέπει να ξεκαθαρίσουμε ότι μιλάμε για ένα πολύ περιορισμένο χρονικό διάστημα - περίπου 10 έως 15 ημέρες. Δεν γνωρίζουμε πόσο θα διαρκέσει αυτό το στάδιο, αλλά με δεδομένο ότι πρόκειται να ξεκινήσουν, εφόσον ξεκινήσουν, διαβουλεύσεις την Παρασκευή, αυτές θα κρατήσουν αρκετά. Κανείς δεν μπορεί να περιμένει άμεσα αποτελέσματα, ειδικά όταν υπάρχουν τόσα πολλά ζητήματα που παραμένουν ασαφή.
Περισσότερα τα ερωτήματα παρά οι απαντήσεις, και αν θα θέλατε να αποτυπώσουμε τις ασάφειες και τις αντιφάσεις ξεκινώντας από το τι μέλλει γενέσθαι με τα Στενά του Ορμούζ, που άνοιξαν μεν αλλά το Ιράν μιλά περί συντονισμού-ρύθμισης της διέλευσης από τις ένοπλες δυνάμεις της χώρας. Τι υποδεικνύει αυτό για το παρόν και το μέλλον;
Ακριβώς, τα ερωτήματα είναι περισσότερα από τις απαντήσεις. Σε ψυχολογικό και συναισθηματικό επίπεδο υπάρχει μία ανακούφιση, έστω και προσωρινή. Όμως, καθώς η ευφορία από την αποφυγή της τραγωδίας υποχωρεί, τα ερωτήματα παραμένουν - και είναι πολλά και περιλαμβάνουν και τα Στενά του Ορμούζ. Το Ιράν όντως μιλά για συντονισμό από το ίδιο, καθώς και το Ομάν, και μάλιστα με εμπλοκή των ιρανικών ενόπλων δυνάμεων. Δεν γνωρίζουμε πόσο θα λειτουργήσει αυτό στην πράξη και εάν ήδη λειτουργεί στην πράξη υπό την έννοια ότι κάθε πλοίο που διέρχεται θα πρέπει να έρχεται σε άμεση επαφή με το Ιράν.
Από την πλευρά Τραμπ αναφέρεται σχεδόν το αντίθετο· δηλαδή ότι οι Αμερικανοί θα διασφαλίζουν τη συνοδεία των πλοίων. Παράλληλα, τις τελευταίες ώρες και η Ευρωπαϊκή Ένωση μπαίνει στο «παιχνίδι» και δηλώνει, διά στόματος της επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας Κάγια Κάλας, ότι κατόπιν της εκεχειρίας προθύμως θα συμμετάσχει στην απεμπλοκή όσον αφορά τα Στενά. Το τι σημαίνουν όλα αυτά στην πράξη παραμένει ασαφές έως προβληματικό.
Όσον αφορά το ιρανικό ανακοινωθέν, εξ όσων γνωρίζουμε -καθώς δεν διαθέτουμε ακόμα πλήρη εικόνα- υπάρχει και ένα επιπλέον άρθρο που φαίνεται να έχει προστεθεί στην περσική εκδοχή του κειμένου και αφορά το εμπλουτισμένο ουράνιο. Δεν γνωρίζουμε αν αυτό είναι κάτι που γνώριζαν οι Αμερικανοί ή αν αποτελεί μονομερή προσθήκη, πάντως αποτυπώνει μία κατάσταση που, όταν πλέον ξεκινήσουν οι συζητήσεις, μοιραία θα οδηγήσει σε ερμηνείες και σενάρια που αγγίζουν τα όρια της λογικής.
Επί παραδείγματι στα δέκα σημεία γίνεται αναφορά, όπως προαναφέραμε, σε δικαίωμα του Ιράν να ασκεί, μαζί με το Ομάν, κυριαρχία στα Στενά - κάτι που δεν ίσχυε μέχρι τώρα. Προκύπτει επίσης το θέμα των τελών διέλευσης, των «διοδίων» που επίσης δεν υπήρχε. Δεν γνωρίζουμε σε ποιο ύψος θα μπορούσαν να κυμανθούν αυτά τα τέλη, αν θα ήταν κάτι συμβολικό εφόσον εφαρμοζόταν. Τα περί ελέγχου των Στενών από το Ιράν ανατρέπουν τα δεδομένα μέχρι τώρα - μέχρι πριν τον πόλεμο δηλαδή. Αν αυτό συνδυαστεί και με ενδεχόμενα τέλη διέλευσης, τότε αλλάζει συνολικά το πλαίσιο και το ερώτημα είναι πώς θα το δεχτούν οι Ηνωμένες Πολιτείες, τα υπόλοιπα κράτη του Κόλπου και η διεθνής κοινότητα.
Εκεί όπου υπάρχει επίσης μεγάλη ασάφεια είναι στο ζήτημα της αμερικανικής παρουσίας στην περιοχή. Στα 10 σημεία οι Ιρανοί δηλώνουν ότι ζητούν την αποχώρηση των αμερικανικών δυνάμεων από τη Μέση Ανατολή, γεγονός που μπορεί να ερμηνευτεί με διαφορετικούς τρόπους: αφορά μόνο τις ναυτικές και αεροπορικές δυνάμεις ή και τις βάσεις; Εάν κάτι θα δέχονταν οι Αμερικανοί -και δεν θεωρώ ότι θα συμβεί άμεσα- θα ήταν μόνο στο επίπεδο να αποχωρήσουν τα αεροπλανοφόρα, οι ειδικές ομάδες κρούσης και τα επιπλέον αεροσκάφη. Αν υποθετικά φθάναμε να μιλάμε και για τις βάσεις σε Κατάρ, Μπαχρέιν, Κουβέιτ και Σαουδική Αραβία, αυτή δεν θα ήταν μια απόφαση που επαφίεται μόνο στον ίδιο τον Τραμπ και τους Αμερικανούς αλλά πρόκειται για μια πολύ ευρύτερη συζήτηση και διαδικασία καθώς αφορά τη συνολική αναδιάταξη της παρουσίας των ΗΠΑ στον Κόλπο.
Εδώ, παρενθετικά, να επισημάνουμε ότι το Ισραήλ διαψεύδει ιρανικές αναφορές για κατάπαυση του πυρός σε όλα τα θέατρα των επιχειρήσεων. Το μέτωπο του Λιβάνου με τις επιχειρήσεις κατά της Χεζμπολάχ είναι ανεξάρτητο.
Τώρα, προβληματικές είναι και οι αναφορές στο ιρανικό κείμενο που αφορούν στις κυρώσεις. Η Τεχεράνη ζητά την άρση όλων των «θεμελιωδών κυρώσεων» κατά του Ιράν. Αυτό είναι ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα σημεία. Δεν είναι σαφές ποιες κυρώσεις θεωρούνται «θεμελιώδεις», από πότε ξεκινά η άρση τους, τι ακριβώς περιλαμβάνουν. Υπάρχει αναφορά σε κυρώσεις που επιβάλλονται σε τρίτους που συναλλάσσονται με το Ιράν. Αυτό είναι πιο κατανοητό, αλλά και πάλι δεν είναι σαφές ποιες ακριβώς περιλαμβάνονται και αν πρόκειται για το σύνολο ή για μέρος αυτών.
Όσον αφορά αποφάσεις διεθνών οργανισμών γίνεται λόγος για ανάκληση όλων των αποφάσεων του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ που στοχεύουν το Ιράν. Και εδώ είναι θολό ποια είναι η χρονική αφετηρία αυτών των αποφάσεων και ποιες μπορεί να περιλαμβάνονται. Παράλληλα, γίνεται λόγος και για ακύρωση όλων των αποφάσεων της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας (ΙΑΕΑ) που αφορούν στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Αυτό, σε συνδυασμό με την προσθήκη περί δικαιώματος στον εμπλουτισμό ουρανίου που δεν υπάρχει στην αγγλική έκδοση, μας δίνει μία ικανή εικόνα. Και ο πλέον διαλλακτικός Αμερικανός δεν θα δεχόταν να ξεκινήσει μία συζήτηση με όρους χειρότερους από εκείνους προ της έναρξης των εχθροπραξιών. Όσο για τα περί πολεμικών αποζημιώσεων, είναι κάτι που έχει ήδη απορριφθεί.
Συνολικά, λοιπόν, σε επίπεδο διατυπώσεων υπάρχουν πάρα πολλές ασάφειες και πάντα σε αυτές τις περιπτώσεις ο διάβολος κρύβεται στις λεπτομέρειες. Είναι ξεκάθαρο ότι υπάρχουν σημεία που δεν μπορούν να γίνουν αποδεκτά ούτε από τη μία ούτε από την άλλη πλευρά και φυσικά κάποια από αυτά αποτελούν ένα «τρικ» των Ιρανών θέλοντας να αποσπάσουν πολλά περισσότερα από αυτά που πράγματι μπορούν να αποσπάσουν ή να κερδίσουν χρόνο.
Σε αυτό το πλαίσιο οι διαπραγματεύσεις τι μπορούν ρεαλιστικά να αποδώσουν;
Εάν όντως αρχίσουν οι διαπραγματεύσεις στο Ισλαμαμπάντ την Παρασκευή, πρέπει να δούμε τι κλίμα θα επικρατήσει. Δεν γνωρίζουμε καν αν θα αρχίσουν από κάποια κοινά αποδεκτή βάση. Δεν είναι σαφές αν τα δέκα σημεία έχουν γίνει αποδεκτά -και σε ποιο βαθμό- ως πλαίσιο συζήτησης ή αν οι συνομιλίες θα αρχίσουν από μηδενική βάση, κάτι που δεν αναμένουμε ότι θα συμβεί, καθώς θα καταλήξουμε στο ίδιο σημείο. Επίσης, δεν γνωρίζουμε εάν στην έναρξη των συζητήσεων θα συμμετέχουν και οι Αμερικανοί. Με εξαίρεση τη δήλωση Τραμπ ότι βρίσκει θετικά στοιχεία στην ιρανική πρόταση, από εκεί και πέρα δεν υπάρχει τίποτα συγκεκριμένο.
Στη συζήτηση πρέπει να περιλάβουμε και το ότι δεν γνωρίζουμε πώς φθάσαμε στην εξέλιξη με την προσωρινή εκεχειρία την τελευταία στιγμή. Δηλαδή ποιος έκανε πίσω: εάν ήταν η πλευρά Τραμπ ή το Ιράν. Οι Ιρανοί είχαν δεχθεί λίγες ώρες πριν και το πλήγμα στη νήσο Χαργκ, ενώ ο ίδιος ο Ντόναλντ Τραμπ έχει φθάσει σε σημείο αφόρητης πίεσης όσον αφορά τα Στενά του Ορμούζ από το εξωτερικό και το εσωτερικό.
Αυτό που είχε κυρίως στο μυαλό του ο Τραμπ μιλώντας περί θετικών στοιχείων στην ιρανική πρόταση ήταν σαφώς το να ανοίξουν τα Στενά του Ορμούζ. Όμως, δεν ξέρουμε πώς λειτουργούν αυτή τη στιγμή τα Στενά, πώς θα λειτουργήσουν στη συνέχεια και πού θα «φθάσουμε» στο καταληκτικό κείμενο, εάν υπάρξει. Και όχι μόνο όσον αφορά τα Στενά του Ορμούζ.
Αν θεωρήσουμε ως ασάφεια το στοιχείο του ότι δεν γνωρίζουμε ποιος υποχώρησε σε μία εξέλιξη που ήλθε κυριολεκτικά στο «παρά πέντε», ακόμη μεγαλύτερη αβεβαιότητα περιβάλλει τις συνομιλίες. Ακόμη και αν οι διαπραγματεύσεις ξεκινήσουν, δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι θα ολοκληρωθούν με επιτυχία. Και το βασικό ερώτημα είναι τι θα συμβεί εάν οι συνομιλίες καταρρεύσουν.
Οι αμερικανικές δυνάμεις, σε κάθε περίπτωση, θεωρώ ότι δεν πρόκειται να αποχωρήσουν από την περιοχή, καθώς χωρίς τη μαζική δύναμη πυρός που έχουν συγκεντρώσει στην περιοχή, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έχουν κανένα μοχλό πίεσης. Θα ήταν μία νίκη όχι στα σημεία, αλλά κατά κράτος των Ιρανών. Είναι άλλο η παραμονή τους επί 15 ημέρες δίχως να επιχειρούν, όμως αν ξεκινούσε μία διαδικασία αποχώρησης τότε δεν θα υπήρχε περίπτωση επιστροφής, και οι Αμερικανοί πρακτικά δεν είχαν κερδίσει, εντός και εκτός εισαγωγικών, τίποτα σε 40 ημέρες πολέμου.
Με αμφότερες τις πλευρές να έχουν βρει μία προσωρινή διέξοδο μέσω αυτής της εκεχειρίας, σε επίπεδο επικοινωνιακής διαχείρισης και αφηγημάτων «νίκης», ποια είναι η εικόνα που προβάλλεται και πόσο πείθει;
Το «παιχνίδι» παίζεται στην επικοινωνία. Και οι δύο πλευρές επιχειρούν να παρουσιάσουν την εξέλιξη ως νίκη. Ο Ντόναλντ Τραμπ μίλησε για «απόλυτη νίκη». Ήταν αναμενόμενο να χρησιμοποιήσει τέτοια γλώσσα, αλλά προφανώς αυτό δεν στηρίζεται στην πραγματικότητα. Γνωρίζαμε επίσης ότι θα προσπαθήσει να απεμπλακεί και για να απεμπλακεί θα έπρεπε να δηλώσει απόλυτη νίκη. Όμως αυτό δεν υφίσταται και δεν μπορεί να καταφέρει να δώσει στους Αμερικανούς την εντύπωση ότι κέρδισε.
Το Ιράν αντίθετα μπορεί πιο εύκολα να περάσει ένα αφήγημα νίκης στο εσωτερικό του. Μπορεί να περάσει και μία ήττα ως νίκη· δηλώνει όσα δηλώνει, ανεξαρτήτως εάν τα κερδίσει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Για τον Τραμπ απλά δεν είναι εφικτό. Καθώς οι λεπτομέρειες των διαπραγματεύσεων θα αποκαλύπτονται, αυτό θα επιβεβαιώνεται όλο και περισσότερο. Δεν μπορεί να περάσει αφήγημα νίκης στις ΗΠΑ ο Αμερικανός πρόεδρος -ήδη γίνεται λόγος για τον πόλεμο του Τραμπ- και είναι αδύνατο να περάσει ως νίκη κάτι που υστερεί δραματικά συγκριτικά με όσα ζήταγε και έλεγε όταν ξεκίναγε αυτό τον πόλεμο.
Είναι δεδομένο, παράλληλα, το γεγονός ότι το Ιράν έχει κερδίσει στο επίπεδο της αναγνώρισης ότι το καθεστώς θα συνεχίσει να υπάρχει - το «regime change», ανεξαρτήτως τι προσπαθεί να προβάλει ο Τραμπ επ’ αυτού, δεν υφίσταται. Δεν γνωρίζουμε εάν στην πορεία θα υπάρξει κάποια διαφορετική εξέλιξη στο εσωτερικό του Ιράν δεδομένης των καταστροφών, της αποδυνάμωσης του στρατιωτικού προγράμματος και της έλλειψης στελεχών μετά τις επιχειρήσεις εξόντωσης ηγετικών μορφών του καθεστώτος - αλλά τώρα ζήτημα αλλαγής καθεστώτος δεν υπάρχει.
