Αν οι μηχανισμοί της εξουσίας εγγράφονται στα σώματα των πολιτών του κράτους, τότε στο Ιράν έχουν ως κύριες αποδέκτες τις γυναίκες. Κι αν υπάρχει τρόπος να στηλιτευτεί αυτή η πρακτική, είναι μέσα από τον φακό που καταγράφει την αλήθεια, θεμιτή και μη. Εν προκειμένω, τον φακό των κινηματογραφιστών.
Μέσω ταινιών Ιρανών που αγαπούν τη χώρα τους και διψούν για την ελευθερία κάθε πολίτη, έχουμε τη δυνατότητα να μαθαίνουμε εκ των έσω τα όποια τεκταινόμενα, ως είθισται, αρνητικού προσήμου όπως και οι ειδήσεις περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων που αφορούν στη Μέση Ανατολή. Αυτά (σ.σ. τα ανθρώπινα δικαιώματα) υποδαυλίζονται στο Ιράν, ο δε θάνατος του ανωτάτου ηγέτη της χώρας, μας δίνει το έναυσμα να ανατρέξουμε σε στιγμές ταινιών του ιρανικού κινηματογράφου όπου οι πρωταγωνιστές ανακαλούσαν τις όμορφες στιγμές σε μια κοινωνία στην οποία δεν δέσποζε το άγρυπνο μάτι του Χαμενεΐ.
Οι γυναίκες είναι οι αρμόδιες να μιλήσουν, οι δικές τους επιθυμίες «νέκρωσαν». Το υπογραμμίζει (και) η 70χρονη Μαχίν στην ταινία «Το αγαπημένο μου γλυκό» (My favourite cake, 2024), των καταδικασθένων σε φυλάκιση Μαριάμ Μογκαντάμ και Μπεχτάς Σανάιχα. Δυσφορώντας για την κατάσταση και ανακαλώντας τα χρόνια πριν από την Επανάσταση του 1979, η Μαχίν ανακαλεί: «κάποτε φορούσαμε τακούνια και μεγάλα ντεκολτέ, ούτε χιτζάμπ ούτε αθλητικά».
Εκείνη, είχε διανύσει μέρος της ζωής της απολαμβάνοντας τις ελευθερίες από την εποχή του Σάχη. Ωστόσο, Ιρανές κάτω των 47 ετών που ζουν σήμερα στη χώρα τους, ήρθαν αντιμέτωπες μόνο με τους νόμους του Χαμενεΐ. Ο θάνατός του θα σημάνει την επαναφορά των κάθε είδους ελευθεριών στους πολίτες; Τι εν τέλει θέλουν; Ερώτημα που επίσης τίθεται είναι πώς βίωσαν οι πολίτες, το 1979, τις τελευταίες στιγμές της μοναρχίας του τελευταίου Σάχη και την εγκαθίδρυση του ισλαμικού καθεστώτος.
Η 56χρονη σήμερα Ιρανή συγγραφέας παιδικών βιβλίων, γελοιογράφος και σκηνοθέτις, Μαρζάν Σατραπί (γενν. 1969), ζώσα πλέον μόνιμα στη Γαλλία, καταθέτει αυτή την ανατροπή στο αυτοβιογραφικό εικονογραφημένο μυθιστόρημα (graphic novel) της, «Persepolis» (2002), που λίγο αργότερα (2007) μεταφέρθηκε στην 7η Τέχνη μέσα από την ομώνυμη ταινία κινουμένων σχεδίων σε σκηνοθεσία δική της και του Βανσάν Παρονό.
Κόρη αριστερής οικογένειας που δεχόταν το δυτικό πολιτισμό, η Μαρζάν Σατραπί είδε φίλους και γνωστούς της να διώκονται, να συλλαμβάνονται και να δολοφονούνται, ενώ η ίδια δεχόταν τραμπουκισμό επειδή άκουγε πανκ μουσική και φορούσε αντίστοιχα ρούχα –απαγορευμένα όλα από το καθεστώς. Αντιμίλησε στην καθηγήτρια των θρησκευτικών της η οποία υποστήριζε ότι «η μαντίλα σημαίνει ελευθερία» και «μια γυναίκα που εκτίθεται, θα καεί στην κόλαση», μετανάστευσε στη Βιέννη αλλά επέστρεψε στο Ιράν βιώνοντας, και στις δύο περιπτώσεις, τη συντριβή της ταυτότητάς της· «ήμουν Ιρανή στη Δύση, δυτική στο Ιράν» θα πει αργότερα σε μία από τις συνεντεύξεις της.
Η ταινία ολοκληρώνεται με την Μαρζάν Σατραπί να αποχωρεί (δεκαετία ‘90) ξανά από την Τεχεράνη, αυτή τη φορά για το Παρίσι, με την παρότρυνση της μητέρας της: «το Ιράν δεν είναι πια για σένα. Θα σου απαγορεύσω να ξανάρθεις». Για ποιες, όμως, είναι το Ιράν;
Στην ταινία της, μεταξύ άλλων, η Μαρζάν Σατραπί παρουσιάζει συχνά παραδείγματα για την προσβολή και υποτίμηση των γυναικών. Ένα από αυτά: «να σεβαστώ εσένα; Κάποιες σαν εσένα τις παίρνω και τις πετώ στα σκουπίδια». Συχνές είναι και οι κινήσεις των χεριών της να βγάζει τη μαντίλα, συνειδητοποιώντας πόσο την έπνιγε.
Στιγμιότυπο από την ταινία «Persepolis». Πηγή φωτ.: Facebook/Cinema, mon amour
«Ο φόβος μας κάνει να χάσουμε τη συνειδητοποίησή μας» υποστηρίζει προς το τέλος της ταινίας, συνειδητοποιώντας ότι «η ελευθερία έχει πάντα ένα τίμημα» καθώς και ότι η πατρίδα της είναι ο εαυτός της, συνεπώς θα ζήσει με τους δικούς της κανόνες. Ο κανόνας της μαντίλας δεν έχει πλέον θέση στη ζωή της. Ανακαλούμε, στο σημείο αυτό, την ίδια κίνηση των γυναικών στις διαδηλώσεις στο Ιράν, να βγάζουν και να καίνε τις μαντίλες τους κατά τις κινητοποιήσεις μετά τον θάνατο της 22χρονης Μαχσά Αμινί, το 2022.
Το «κύμα» διαδηλώσεων του τότε, το ξεπέρασαν αυτές που ξεκίνησαν τις τελευταίες ημέρες του 2025 και συνεχίστηκαν τον Ιανουάριο του 2026 με συνθήματα όπως «Θάνατος στον δικτάτορα» και «Ζήτω ο Σάχης», σηματοδοτώντας τα παράπονά τους σε όσους βρίσκονται στην εξουσία και είναι υπεύθυνοι για την οικονομική κρίση, καθώς και ευρύτερα πολιτικά αιτήματα.
Ο Χαμενεΐ χάθηκε και οι διαδηλωτές βγήκαν ξανά στους δρόμους να πανηγυρίσουν. Το σινεμά, αυτή τη φορά, έρχεται να υπενθυμίσει σ’ αυτούς, να υπενθυμίσει σ’ εμάς και σε όλους, πως πρακτικές όπως αυτές του Χαμενεΐ δεν ηδύνατο να γίνουν ξανά ανεκτές. Κι αν είναι λίγες οι αναφορές στην 7η Τέχνη για τη ζωή στο Ιράν προ του Χαμενεΐ, είναι διότι το σινεμά καταδικάζει και αναδεικνύει, και τις στιγμές προ του 1979 μπορεί να τις αναδείξει προβάλλοντας αυτές που πρέπει να ανατραπούν.
Κεντρική φωτ.: Στιγμιότυπο από την ταινία «Persepolis». Πηγή φωτ.: Facebook
