Γιώργος Γιαννικόπουλος, Σοφία ντε Μαρβουά, Δούκισσα της Πλακεντίας. Η μυθιστορηματική βιογραφία της σπουδαίας Γαλλίδας φιλελληνίδας, εκδ. Εστία, σελ. 408.
Ο υπότιτλος «μυθιστορηματική βιογραφία» λειτουργεί σαν ερμηνευτικό κλειδί. Το έργο κινείται συνειδητά πάνω σε μια λεπτή μεθόριο: από τη μία πλευρά η ιστορική αυστηρότητα, από την άλλη η αφηγηματική ένταση. Το ερώτημα αν πρόκειται για μυθιστόρημα ή για τεκμηριωμένη βιογραφία διαλύεται όσο προχωρά η ανάγνωση, καθώς αποδεικνύεται ότι η διάκριση αυτή δεν είναι αντιθετική αλλά συμπληρωματική.
Η έρευνα που στηρίζει το βιβλίο είναι εκτεταμένη και σε βάθος. Αρχειακό υλικό, επιστολογραφία, διοικητικά έγγραφα, μαρτυρίες και δευτερογενείς πηγές συντίθενται σε ένα πυκνό ιστορικό υπόστρωμα. Ο υπομνηματισμός, συστηματικός και διακριτικός ταυτόχρονα, συνδράμει ως μηχανισμός θεμελίωσης της αφήγησης. Η τεκμηρίωση προσφέρει βαρύτητα, χωρίς να ανακόπτει τον ρυθμό. Αντίθετα, η ακρίβεια των δεδομένων ενισχύει τη δραματικότητα, επειδή υπενθυμίζει διαρκώς ότι το υλικό προέρχεται από πραγματικά γεγονότα και όχι από επινοημένη πλοκή.
Στο κέντρο αυτής της σύνθεσης βρίσκεται η Σοφία ντε Μαρβουά. Η βιογραφία της εκτείνεται σε έναν 19ο αιώνα ρευστό, ταραγμένο και ιδεολογικά φορτισμένο. Η Ευρώπη των ανατροπών, η Αμερική των πολιτικών ζυμώσεων και η Ελλάδα της συγκρότησης του νεοσύστατου κράτους συνδέονται μέσα από τη δική της διαδρομή. Η παρουσία της διασταυρώνεται με τον φιλελληνισμό, τον ρομαντισμό, τη διπλωματία, τις πολιτικές συγκρούσεις, τις προσωπικές εμμονές και τις κοινωνικές αντιθέσεις μιας εποχής που αναζητά νέες ισορροπίες.
Η αφήγηση αποφεύγει την απλουστευτική εξιδανίκευση. Η Δούκισσα της Πλακεντίας δεν παρουσιάζεται ως άψογη ηρωίδα ούτε ως ιδιόρρυθμη φιγούρα που κινείται στο περιθώριο της ιστορίας. Προκύπτει ως προσωπικότητα αντιφατική και σύνθετη: παθιασμένη, αποφασιστική, συχνά απρόβλεπτη, με ισχυρή αίσθηση αποστολής αλλά και με στοιχεία που προκαλούν αμφισημία. Η φιλανθρωπία της, οι πολιτικές της επιλογές, η σχέση της με την ελληνική κοινωνία, οι συγκρούσεις και οι απογοητεύσεις της παρουσιάζονται με τρόπο που αναδεικνύει τόσο τη δημόσια όσο και την ιδιωτική της διάσταση.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος με τον οποίο το βιβλίο εντάσσει τη βιογραφική πορεία μέσα στο ιστορικό τοπίο της εποχής. Η Ελλάδα του Όθωνα, οι εσωτερικές αντιπαραθέσεις, οι ξένες επιρροές, οι προσδοκίες και οι διαψεύσεις ενός νέου κράτους συμμετέχουν ενεργά στη διαμόρφωση της προσωπικότητας της Σοφίας ντε Μαρβουά και καθορίζουν την πρόσληψή της από τους συγχρόνους της. Η βιογραφία μετατρέπεται έτσι σε παράλληλη ιστορία της εποχής, χωρίς να χάνει την εστίασή της στο πρόσωπο.
Η αφηγηματική τεχνική συμβάλλει καθοριστικά σε αυτή τη σύνθεση. Το κείμενο διαθέτει ροή και εσωτερική ένταση. Οι μεταβάσεις από τον ιδιωτικό χώρο στον δημόσιο βίο, από την προσωπική δοκιμασία στη συλλογική ιστορία, επιτυγχάνονται με οικονομία και ρυθμό. Η γλώσσα διατηρεί την ακρίβεια της ιστορικής γραφής, ενώ ταυτόχρονα επιτρέπει τη διαμόρφωση ζωντανών σκηνών και ψυχογραφικών αποχρώσεων. Έτσι, η «μυθιστορηματική» διάσταση αφορά την ένταση, τον ρυθμό και τη δραματουργική συγκρότηση της αφήγησης.
Το βιβλίο επιτυγχάνει επίσης μια ουσιαστική ισορροπία ανάμεσα στη δημόσια εικόνα της Δούκισσας και στον θρύλο που περιέβαλε το όνομά της. Ο θρύλος ερμηνεύεται και μέσα από τα ντοκουμέντα αποκαλύπτεται πώς η ίδια η ένταση της ζωής της,οι ριζοσπαστικές επιλογές, η μετακίνηση ανάμεσα σε πολιτισμούς, η σύγκρουση με τοπικές αντιλήψεις, συνέβαλε στη δημιουργία μιας μορφής που ξεπερνά τα όρια της συμβατικής βιογραφίας.
Η εγγραφή του ονόματός της στον αστικό χάρτη της Αθήνας προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο ανάγνωσης. Το τοπωνύμιο λειτουργεί ως σιωπηρή υπενθύμιση της παρουσίας της στον ελληνικό χώρο. Η μνήμη της έχει ενσωματωθεί στην καθημερινότητα της πόλης, ακόμη κι όταν το ιστορικό της βάθος παραμένει άγνωστο. Το βιβλίο επαναφέρει αυτή τη μνήμη στο προσκήνιο, αποκαθιστώντας τη διαδρομή που οδήγησε από τα ευρωπαϊκά σαλόνια και τις πολιτικές αίθουσες στην ελληνική πραγματικότητα.
Σε επίπεδο ιστοριογραφικό, το έργο συνεισφέρει στη συζήτηση για τον τρόπο με τον οποίο γράφεται μια βιογραφία. Αντί για μια στεγνή παράθεση γεγονότων ή μια λογοτεχνική ανακατασκευή χωρίς τεκμήρια, προτείνει ένα υβριδικό μοντέλο όπου η επιστημονική ακρίβεια και η αφηγηματική συνοχή λειτουργούν συμπληρωματικά. Η βιογραφία αποκτά βάθος, επειδή ενσωματώνει την πολυπλοκότητα της εποχής και αναγνωρίζει τις αντιφάσεις της ανθρώπινης εμπειρίας.
Τελικά, η «μυθιστορηματική βιογραφία» αποδεικνύεται όρος ουσιαστικός και όχι διακοσμητικός. Η πραγματικότητα της ζωής της Σοφίας ντε Μαρβουά διαθέτει τέτοια πυκνότητα, ώστε η αφήγηση αναπόφευκτα αποκτά δραματική ένταση. Όταν η ιστορική αλήθεια αποδίδεται με αφηγηματική ευαισθησία, η βιογραφία μετατρέπεται σε ζωντανό κείμενο που υπερβαίνει τα όρια της απλής πληροφόρησης.
Το βιβλίο του Γιαννικόπουλου συνιστά μια ολοκληρωμένη και ώριμη συμβολή στη νεοελληνική βιογραφική γραμματεία. Ανασυστήνει μια προσωπικότητα με διεθνή ακτινοβολία, φωτίζει μια κρίσιμη ιστορική περίοδο και ταυτόχρονα προτείνει έναν τρόπο γραφής που γεφυρώνει την ιστορία με τη λογοτεχνία. Μέσα από αυτή τη σύνθεση, η μορφή της Δούκισσας της Πλακεντίας ανακτά το εύρος και την πολυπλοκότητά της, παραμένοντας ζωντανή τόσο ως ιστορικό πρόσωπο όσο και ως αφηγηματική παρουσία.
*Ο Ξενοφών Α. Μπρουντζάκης είναι συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας
