Οι μπλεγμένες ιστορίες του παρελθόντος; Οι αιώνες που έχουν περάσει; Η σύγχρονη εποχή; Οι ταινίες; Κάτι απ’ όλα αυτά ή και όλα μαζί, έχουν δημιουργήσει ένα μπέρδεμα. Μπορεί να μην πιστεύουμε πια σε μυθολογικά πλάσματα, αλλά αυτά δεν παύουν να είναι κεντρικοί άξονες των παραδόσεων, των τεχνών και της ιστορίας ανθρώπων και λαών. Οπότε, ας ξεδιαλύνουμε τα πράγματα.
Όταν ο Οδυσσέας, ο βασιλιάς της Ιθάκης, προσπαθούσε απεγνωσμένα να γυρίσει στην πατρίδα του, συνάντησε στον δρόμο του δόλιους ανθρώπους, μοχθηρούς θεούς και κυρίως τέρατα της θάλασσας.
Όταν έφυγε από το νησί της Κίρκης, η μάγισσα του είπε ότι θα περνούσε από το νησί των Σειρήνων. Οι Σειρήνες ήταν επικίνδυνα πλάσματα. Του είπε ότι η φωνή τους ήταν μελωδική. Ότι όταν τραγουδούσαν, το τραγούδι τους υπνώτιζε τους ναυτικούς. Όποιος υπέκυπτε στο τραγούδι τους, κατέληγε στον σωρό με τα κόκαλα πάνω στα οποία κάθονταν.
Ο μόνος τρόπος για να γλυτώσει εκείνος και οι σύντροφοί του, ήταν να βουλώσουν τα αυτιά τους με κερί. Ο Οδυσσέας δέθηκε σφιχτά στο κατάρτι και ήταν ο μόνος που άκουσε το τραγούδι τους. Το πλοίο, όμως, σώθηκε.
Αυτά μας λέει ο Όμηρος. Δεν περιγράφει τι μορφή είχαν αυτά τα πλάσματα. Από άλλους αρχαίους συγγραφείς μαθαίνουμε κι άλλα στοιχεία, που συμπληρώνουν την ιστορία τους και μας δίνουν μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα.
Λέγεται, ότι ήταν κόρες του ποταμού Αχελώου και μίας από τις Εννέα Μούσες, της Μελπομένης ή της Τερψιχόρης. Οι Σειρήνες της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, αποτελούσαν θεότητες. Είχαν σώματα πουλιών και κεφάλια γυναικών, με φωνή σαν αυτή του αηδονιού, όπως λέει ο Όμηρος.
Σε αυτό το σημείο, αρχίζει το αρχαίο μπέρδεμα. Κάποιοι αναφέρουν, ότι δεν είχαν πάντα αυτή τη μορφή. Ότι πριν γίνουν αποτρόπαιες, ήταν όμορφες κόρες, που ζούσαν σαν τις υπόλοιπες Νύμφες ή ήταν ακόλουθες της θεάς Περσεφόνης. Απέκτησαν αυτή τη μορφή, όταν προκάλεσαν τον θυμό κάποιου από τους θεούς του Ολύμπου ή όταν ο Άδης άρπαξε την Περσεφόνη και έπρεπε με κάποιο τρόπο να την βρουν.
Έτσι απέκτησαν φτερά και πετούσαν ψάχνοντάς την. Όταν απέτυχαν, εγκαταστάθηκαν σε ένα νησί, στις Νότιες ακτές της Ιταλίας. Ίσως ανάμεσα στις σημερινές περιοχές της Καλαβρίας και της Σικελίας.
Από εκεί και πέρα, έχει μπλεχτεί το πράγμα. Στην αρχαία ελληνική τέχνη, οι Σειρήνες απεικονίζονται ως πουλιά με κεφάλι γυναίκας. Πλέον, όταν αναφερόμαστε στις Σειρήνες, στο μυαλό όλων σχηματίζεται η εικόνα της γοργόνας. Της γοργόνας που έχει καθιερώσει πια η τηλεόραση, το σινεμά.
Στην αρχαία ελληνική μυθολογία και πάλι, οι Γοργόνες ήταν τελείως διαφορετικά πλάσματα και από αυτά του σινεμά και από τις Σειρήνες. Ήταν τρεις αδελφές: η Σθενώ, η Ευρυάλη και η Μέδουσα. Η τελευταία είναι η γνωστή, η πανέμορφη κοπέλα που καταράστηκε η θεά Αθηνά και την μεταμόρφωσε σε τέρας με φίδια για μαλλιά και μάτια που πέτρωναν όποιον τα κοιτούσε.
Άλλες αυτές. Άλλα τα μυθικά πλάσματα άλλων λαών. Στην αρχαία Συρία, το 1.000 π.Χ., είχαν έναν μύθο στον οποίο μια θεά είχε μεταμορφωθεί. Ήταν μισή γυναίκα και μισή ψάρι. Η θεά αυτή είχε ταυτιστεί κάποια στιγμή και με την Αφροδίτη των αρχαίων Ελλήνων, που είχε επίσης σχέση με την θάλασσα. Έτσι, εδώ μάλλον κόλλησε και η ομορφιά σε όλη αυτή την ιστορία.
Στην τέχνη ενός αρχαίου λαού της κεντρικής Ιταλίας, των Ετρούσκων, εμφανίζονται επίσης γυναικείες θαλάσσιες μορφές, χωρίς φτερά. Στην μυθολογία ενός αρχαίου λαού της Δυτικής Ευρώπης, των Κελτών, υπήρχαν ιστορίες για πανέμορφες νύμφες του νερού, με κορμό γυναίκας και ουρά ψαριού αντί για πόδια.
Τους επόμενους αιώνες, η ναυπήγηση και η ναυσιπλοΐα όλο και αναπτύσσονταν. Εξελίσσονταν ραγδαία και επέτρεπαν σε όλο και περισσότερους λαούς να βγαίνουν στα ανοιχτά και να ταξιδεύουν στις θάλασσες. Με τις Ανακαλύψεις, έφτασαν ακόμα πιο μακριά. Ακόμα και σήμερα, ο Ατλαντικός και ο Ειρηνικός ωκεανός είναι επικίνδυνοι. Ακόμα περισσότερο, λοιπόν, στο παρελθόν.
Οι καταιγίδες, η θαλασσοταραχή, τα ναυάγια και το άγνωστο, στιγμάτιζαν τους ναυτικούς των παλαιότερων εποχών. Ανθρώπινη συνήθεια αιώνων, είναι η κατηγορία. Τα μυθικά πλάσματα, ήταν τα μόνα στα οποία μπορούσαν να ρίξουν τις ευθύνες όλων αυτών των καταστροφών χωρίς δεύτερες σκέψεις.
Οι γυναίκες με την ουρά ψαριού, με την ασύγκριτη ομορφιά και την μελωδική, υπνωτική φωνή, που παρέσερναν και κατέστρεφαν όποιον τις συναντούσε, ήταν κορυφαίες υποψήφιες. Τον ύστερο Μεσαίωνα, καθιερώθηκε και η λέξη με την οποία τις γνωρίζουν όλοι στα αγγλικά: «mermaid». Όρος που αποτελείται από δύο λέξεις των παλαιών αγγλικών. «Mer», που σήμαινε «θάλασσα» και «maid», που σήμαινε κόρη, νέα κοπέλα. «Κόρη της θάλασσας».
Με αυτόν τον όρο εμφανίζονταν από τότε όλες τους στα παραμύθια της Δύσης. Όσον αφορά την Ελλάδα, όταν μεταφράστηκαν και σε εμάς όλα αυτά τα παραμύθια, επιλέχθηκε να αναφερόμαστε σε αυτές με τον όρο «γοργόνα», που υπήρχε ήδη από τα αρχαία ελληνικά. Λόγω των κοινών και με την αρχαία μυθολογία, πλέον έχει ταυτιστεί με αυτόν και ο όρος «Σειρήνα» (εξού και το σύγχρονο μπέρδεμα).
Όσο περνούσε ο καιρός, οι διαφορές όλων αυτών των μυθολογικών πλασμάτων σαν να «θόλωσαν» στο μυαλό όλων. Τα κοινά τους στοιχεία: η θηλυκή ομορφιά, η υπνωτική φωνή, η θάλασσα, το μυστήριο και το δολοφονικό ένστικτο, συγχωνεύθηκαν όλα στον αγγλικό όρο που αναφέραμε και στην «γοργόνα» της ελληνικής γλώσσας.
Έτσι στην Οδύσσεια μιλάμε για αρπακτικά θηλυκά πουλιά. Στους άλλους μύθους για νύμφες της θάλασσας. Στις ιστορίες των ναυτικών του Μεσαίωνα και των επόμενων αιώνων, για γυναίκες με ουρά ψαριού, που τους παρέσυραν στα βάθη των ωκεανών. Όλες με απαράμιλλη ομορφιά, αγγελική φωνή και άγριες διαθέσεις…
Βιβλιογραφία:
