«Ακούγοντάς τον να μιλάει, μετέχει κανείς στη δικιά του σφαιρική εικόνα του κόσμου. Είναι σαν να βλέπεις έναν θόλο αστεροσκοπείου που περιέχει όλες του τις σκέψεις και τις πεποιθήσεις, όλες του τις αγάπες : τη ζωγραφική, το θέατρο με τα σκηνικά και τα κοστούμια του, τον Καραγκιόζη, και βέβαια τον Πειραιά, το σκηνικό μέσα στο οποίο μεγάλωσε. Μίλαγε σαν χείμαρρος, κι αυτό μπορεί να παραξενέψει κάποιον που δεν τον έχει ξανακούσει να μιλάει έτσι αυθόρμητα. Ο Τσαρούχης, όπως μού είπε κάποτε ένας φίλος ψυχαναλυτής, “είναι ο άνθρωπος που βρίσκεται σε επαφή με τα συναισθήματά του περισσότερο από κάθε άλλον άνθρωπο που ξέρω”. Χωρίς ρητορείες, χωρίς ηθικολογίες, με τα απλά του καθημερινά λόγια, μας κάνει κοινωνούς ενός μαγικού κόσμου, του κόσμου του – που είναι κι ο δικός μας κόσμος».
Στο απόσπασμα από το προλογικό των «Μαθημάτων Ζωγραφικής» (Άγρα 2023), η Ευφροσύνη Δοξιάδη ανακαλεί τη σκέψη του Γιάννη Τσαρούχη, ίσως ακριβέστερα, τον τρόπο του: τη σπειροειδή κίνηση του λόγου, τη συνύπαρξη μνήμης, εμπειρίας και κρίσης, και την αδιάκοπη μετάβαση από το προσωπικό στο συλλογικό. Την ίδια αυτή φωνή του ζωγράφου, όπως σώζεται μέσα από τη σειρά μαθημάτων που ο ζωγράφος έδωσε στη Χίο το 1981, μπορούμε σήμερα να ακούσουμε στη ραδιοφωνική σειρά δέκα επεισοδίων που ξεκινά το Τρίτο Πρόγραμμα.
O Τσαρούχης σε όλη του τη ζωή αρνιόταν να μαγνητοφωνηθεί ενώ μιλούσε. Το αρχείο λοιπόν είναι μια λαμπρή εξαίρεση. Σε ηλικία εβδομηνταενός ετών, έχοντας πίσω του την εμπειρία του πολέμου, της δικτατορίας στην Ελλάδα και πολλά χρόνια ειρήνης και ζωγραφικής, κι έχοντας ζήσει ανάμεσα στην Ελλάδα και στη Γαλλία μοιράζεται ένα «workshop» που αποκαλύπτει όλο τον ελληνικό κόσμο, από τις μινωικές τοιχογραφίες έως τα λαϊκά δημιουργήματα του Θεόφιλου. Είναι η μοναδική φορά που δέχτηκε τον τίτλο του δασκάλου, που πάντοτε τον αρνιότανε, θέλοντας να τονίσει τη δυσκολία της ζωγραφικής ως τέχνης.
Επισημαίνει η Ε. Δοξιάδη ότι «μπορεί τα θέματα των μαθημάτων να είναι προσεκτικά μελετημένα και συγκροτημένα, αλλ’ ακούγοντας το κείμενο, διανθισμένο με αποφθεγματικές διαπιστώσεις συγκλονιστικής ακρίβειας και πρωτοτυπίας αλλά και με το αυθόρμητο χιούμορ του, έχουμε την αίσθηση ότι παρακολουθούμε τους ελεύθερους συνειρμούς του σε μια από εκείνες τις συζητήσεις με τους φίλους του όταν μοιραζόταν μαζί μας γενναιόδωρα τα μυστικά της τέχνης του, αυτά που αναζητούσε με συγκινητική επιμονή σε όλη του τη ζωή».
Η σπάνια καταγραφή στα λεγόμενά του, μετά από πρωτοβουλία και φροντίδα του πρώτου διευθυντή του Τρίτου Προγράμματος Μάνου Χατζιδάκι, είναι ένα δώρο σε όλους εμάς που δεν γνωρίσαμε τον Τσαρούχη από κοντά, αλλά ερχόμαστε ακόμη σε επαφή με τη σκέψη του. Μέσα από αυτή την προφορική καταγραφή, ο τρόπος του μας παραδίδεται ως ζώσα εμπειρία - ένας κόσμος που εξακολουθεί να μας αφορά, ανοιχτός και αεί σύγχρονος.
Από την 1η Φεβρουαρίου κάθε Κυριακή στις 12:00 και κάθε Πέμπτη στις 17:10, ο Τσαρούχης στο Τρίτο, σε επιμέλεια, κείμενα και παρουσίαση από τη Μαρία Χατζάρα.
