Βλέμμα βαθύ και καθαρό που έχει «σκύψει» επάνω από λέξεις, βιβλία και ανθρώπους, λόγος μεστός και γοητευτικός για κάθε τι με το οποίο καταπιανόταν και έκφραση συγχρονισμένη με τις κινήσεις των χεριών της καθώς αυτά είναι οι εκφραστές του νου και της ψυχής.
Πρόκειται για λίγες μόνο λέξεις που περιγράφουν τη σπουδαία βυζαντινολόγο Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ καθώς αυτή μιλούσε, και κάθε τέτοια φορά κατέθετε με τις δικές της λέξεις έναν άυλο πλούτο, «δώρο» προς την ανθρωπότητα που έμελλε να αποτελέσει την κληρονομιά της. Ομοίως, και τα γραφόμενά της, όπως η φράση «Με τα μάτια στον ουρανό και τα πόδια στη γη κυνήγα αδιάκοπα το όνειρο σου» με την οποία ξεκινά το βιβλίο «Από μένα αυτά…» (2023) που αναδύεται στη σκέψη μας μετά την είδηση του θανάτου της, χθες Δευτέρα, σε ηλικία 99 ετών.
Σχεδόν έναν αιώνας ζωής για καταθέσεις σκέψεων και συναισθημάτων που έχουν διαχρονική ισχύ, από μία γυναίκα με συνεχή πνευματική αναζήτηση και εντυπωσιακή διεθνή ακαδημαϊκή πορεία· το Βυζάντιο υπήρξε γι’ αυτήν εργαστήρι πολιτικής σκέψης και με το έργο της επανατοποθέτησε τον ρόλο του Βυζαντίου στην ευρωπαϊκή ιστορία και την πολιτιστική συνείδηση.
Είναι ορισμένα από όσα ανακαλούμε για την ίδια, η οποία έχει σαφώς τον πρώτο λόγο. Διότι, οι λέξεις και το έργο ενός ανθρώπου είναι όσα του απομένουν, το αποτύπωμά του στη γη όταν η φλόγα του κεριού του σβήσει. Είναι τα «τιμαλφή» που αφήνει πίσω και στα οποία ανατρέχουμε για να ρίξουμε μια μικρή ματιά στην ανθρώπινη ύπαρξη που με τον δικό της τρόπο μας φώτισε.
Τα βήματά μας, μας οδηγούν στη βιβλιοθήκη, ταυτόχρονα τα χέρια κατευθύνονται στη ραχοκοκαλιά του «Από μένα αυτά…». Το ανασύρουν από τα γειτονικά του βιβλία, το ανοίγουν και τα ακροδάχτυλα αναζητούν αγαπημένα σημεία από τις συζητήσεις της με τον Μάκη Προβατά και την Έφη Βασιλοπούλου.
Το εξώφυλλο του βιβλίου. Πηγή φωτ.: Εκδόσεις «Πατάκη»/ patakis.gr/
Στις 176 σελίδες του βιβλίου, η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του τμήματος Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (1967) και η πρώτη γυναίκα πρύτανης του Πανεπιστημίου της Σορβόννης στην 700 ετών ιστορία του, μιλά για τα παιδικά και εφηβικά της χρόνια, για τους γονείς της, την Κατοχή και την Αντίσταση, για τη ζωή της στη Γαλλία, για τη μητρότητα και τον ρόλο της ως γιαγιά.
Συζητά για την «ελληνική συνέχεια», την αρχαία Ελλάδα και το Βυζάντιο, για την νεότερη ελληνική ιστορία που «πελοποννησιάζει» αλλά και για τις «ανιστόρητες ανοησίες» του Ερντογάν, για την πανδημία και τον πόλεμο στην Ουκρανία. Καταθέτει τις απόψεις της για το κατά πόσον βελτιώνει η εκπαίδευση τον άνθρωπο, για τους νέους την εποχή του διαδικτύου και τον σχολικό εκφοβισμό, το τι είναι όντως αυτονόητο στη ζωή· για την έννοια της μνήμης, της λήθης και της αλήθειας· για τον έρωτα και τον ευτυχισμένο γάμο, την προδοσία και την απώλεια· για το εφικτό ή όχι της αυτογνωσίας και τον γρίφο που λέγεται «ψυχή»· για την ανθρωπιά ως μέγιστη αρετή και την τέχνη ως ζωντανό οργανισμό, για τους ποιητές που θαυμάζει.
Και δεν είναι μόνο αυτά, η έκδοση συμπληρώνεται από παράρτημα με 14 δημοσιευμένα και αδημοσίευτα ποιήματά της, καθώς η ποίηση, συνώνυμη της σεμνότητας και του πνευματικού της πλούτου, ενυπήρχε στο άφθαστο φως της ύπαρξής της.
Η Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών, πρύτανης Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, κατά την ανακοίνωση του προγράμματος των θερινών εκδηλώσεων, το 2013. Πηγή φωτ.: Eurokinissi/ Γεωργία Παναγοπούλου
Τα ακροδάχτυλα ξεφυλλίζουν την έκδοση μα ο χρόνος «τρέχει» και περιορίζει για τη συγγραφή του παρόντος σημειώματος. Αξίζει η αναφορά στα πανανθρώπινα, διότι αυτά, τρόπον τινά μάς ταρακουνούν για την περατότητα της ανθρώπινης ύπαρξης, τα αξίζει της ζωής.
Για την θνητότητα καταθέτει ότι, αν τη σκεφτόμασταν, «ο κόσμος θα ήταν καλύτερος. […] γνωρίζοντας οι άνθρωποι ότι δεν είναι αιώνιοι, θα μπορούσαν τον λίγο χρόνο που έχουν, μπρος στην αιωνιότητα, να τον διαχειριστούν ουσιαστικά και όχι βιαστικά και επιπόλαια».
Για το μέλλον της ανθρωπότητας υπογραμμίζει ότι «όλοι είμαστε ένα, χωρίς σύνορα, και με την αγωνία για το καλύτερο» – και ναι, ας μην λησμονούμε ότι, εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια τώρα, ο άνθρωπος δεν έχει πάψει να ανησυχεί για το αύριο. Συνεπώς – σκεφτόμαστε – τίθενται το ερώτημα τι είναι σημαντικό. Σε άλλη σελίδα του βιβλίου η Γλύκατζη-Αρβελέρ απαντά ότι «το σημαντικό για μένα είναι η συμβίωση. Αυτή είναι το ανθρώπινο, αυτή ταιριάζει στον άνθρωπο, αυτή είναι που έκανε τον Έλληνα να μιλάει για ''συνάνθρωπο'', μια λέξη αμετάφραστη. Δεν υπάρχει άνθρωπος που να είναι στη ζωή όπως ο Ροβινσώνας Κρούσος».
Σε άλλο σημείο αναφέρει ότι η πειθαρχία είναι «πολύ σημαντική και δύσκολη» και διερωτάται τι πρέπει να αφορά η πειθαρχία. Τονίζει ότι: «αν είχα τη δυνατότητα να αφαιρέσω ένα ελάττωμα του Έλληνα, θα ήταν το εγώ» και υποστηρίζει ότι «πατρίδα είναι η συγκίνηση, είναι ο τόπος που κρατά τις αναμνήσεις και τις συγκινήσεις σου. Πατρίδα είναι τα κοινά μας ενδιαφέροντα, το ''εμείς'', το οποίο είναι πολύπλευρο και φυσικά δεν περιλαμβάνει μόνο τους ανθρώπους με τους οποίους είσαι συμπατριώτης, αλλά και αυτούς με τους οποίους συγκινούμαστε από τα ίδια πράγματα».
Και η ψυχή; Αυτό το μέγα ερώτημα: πού πάει μετά θάνατον; «Έχω καταλήξει πως όσο ζεις, περνάς σε κάποιους τη ''σκυτάλη'' και αυτή η σκυτάλη είναι η ψυχή. Άρα, από αυτήν την άποψη, ποτέ δεν είσαι ένας μόνος άνθρωπος». Και, όσο κλισέ και εάν είναι, όσο ο άνθρωπος αυτός ανακαλείται, τρόπον τινά έχει μερίδιο στη ζωή, και μία πτυχή της ζωής της Αρβελέρ είναι εμπλουτισμένη με κτήσεις και τίτλους.
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ στο πάνελ της συζήτησης «Culture and Values» κατά τη διάρκεια του Οικονομικού Φόρουμ των Δελφών το 2019. Πηγή φωτ.: Eurokinissi/ Γιάννης Παναγόπουλος
Γεννημένη το 1926 στην Αθήνα από Μικρασιάτες γονείς, σπούδασε Ιστορία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και έπειτα στο Παρίσι όπου γνώρισε και τον σύζυγό της, Ζακ Αρβελέρ (1918–2010), αξιωματικό του Πολεμικού Ναυτικού της Γαλλίας, με τον οποίο απέκτησαν μία κόρη, τη Μαρί-Ελέν.
Καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης από το 1967, έγινε η πρώτη γυναίκα στα 700 χρόνια του πανεπιστημιακού ιδρύματος, που ανέλαβε πρόεδρος τμήματος, πρόεδρος πανεπιστημίου και, το 1976, πρύτανης. Θέση από την οποία παρενέβαινε ουσιαστικά για κάθε ζήτημα, μην παραλείποντας να έχει ενεργό ρόλο σε διεθνείς οργανισμούς και πολιτιστικά ιδρύματα, μεταξύ άλλων στο Κέντρο Ζορζ Πομπιντού, την UNESCO, το Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών, στην Ακαδημία Αθηνών (αντεπιστέλλον μέλος).
Είχε παρασημοφορηθεί με τον Μεγαλόσταυρο του Τάγματος της Τιμής της Γαλλικής Δημοκρατίας, τον Μεγαλόσταυρο του Τάγματος του Φοίνικος της Ελληνικής Δημοκρατίας, τον Ταξιάρχη της Λεγεώνος της Τιμής, τον Μεγαλόσταυρο του Εθνικού Τάγματος Αξίας, τον Ταξιάρχη Γραμμάτων και Τεχνών και ήταν Ανώτερη αξιωματούχος πολυάριθμων ταγμάτων (Γερμανίας, Λουξεμβούργου, Ισλανδίας, Αυστρίας, Μεξικού, Ιταλίας, Πορτογαλίας).
Το εκτενές και μεταφρασμένο πολλάκις συγγραφικό της έργο, παραμένει σημείο αναφοράς για τη βυζαντινολογία, αλλά και για τη σχέση της Ελλάδας με την Ευρώπη και τη Μεσόγειο. Σημείο αναφοράς και οι δηλώσεις της, όπως είχε αναφέρει σε συνέντευξή της «ως παρακαταθήκη θα ήθελα να θυμούνται ότι ήμουν πεπεισμένη πως στη Βεργίνα είναι θαμμένος ο Μέγας Αλέξανδρος και όχι ο πατέρας του, Φίλιππος Β΄». Επιθυμία σεβαστή, ανεξαρτήτως εάν συμφωνούμε ή διαφωνούμε.
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ στην αναγόρευσή της ως επίτιμη διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών, στις 30 Νοεμβρίου 2014. Πηγή φωτ.: Eurokinissi/ Κώστας Κατωμέρης
Η ακτινοβολία και η πνευματική παρακαταθήκη της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ δεν φέρει αμφιβολία. Και παρότι «έφυγε» πλήρης ημερών προσφέροντάς μας το πλούσιο βλέμμα της όσο ήταν εν ζωή, μία θλίψη υπάρχει. Υπήρξε συνοδοιπόρος στον πνευματικό στίβο με προσωπικότητες όπως η στενή της φίλη, πολιτικός και ακτιβίστρια Σιμόν Βέιλ (1927-2017). Αναρωτιέμαι ποιες προσωπικότητες του σήμερα μας «φωτίζουν» και μέλλει να κληροδοτήσουν τους έπειτα από εμάς, στα όχι τόσο κοντινά χρόνια που ακολουθούν. Όπως και με τι καταπιάνεται η ανήσυχη σκέψη στα σημερινά χρόνια ελλιπούς διαλόγου, μιας ρευστής εποχής στην οποία αναζητείται η σταθερότητα.
Σκέφτομαι ότι η Γλύκατζη-Αρβελέρ «έφυγε» πλήρης ημερών και έχοντας σώας τας φρένας – συνέχισε να έχει θέση στον δημόσιο λόγο και μάλιστα, γιόρτασε τα 99 της χρόνια τον Αύγουστο 2025 έχοντας δίπλα της αγαπημένα πρόσωπα (και τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη). «Έφυγε» με «ζωντανές» τις μνήμες για την ίδια και την πορεία της, καταφέρνοντας με απλότητα να δίνει, κάθε στιγμή, μαθήματα ζωής.
Δεν ξέρω εάν αυτή είναι η καλύτερη συνθήκη για κάποιον που «φεύγει» (να διατηρεί τις μνήμες του), θαυμάζω όμως που το πνεύμα της δεν έχασε το φως της, που το βλέμμα της δεν απώλεσε τη σπιρτάδα του και που τα χείλη της συνέχισαν να ανοιγοκλείνουν και να διδάσκουν, με κάθε τρόπο, με την παράλληλη κίνηση του χεριού της.
Κεντρική φωτ.: Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ κατά τη βράβευσή της από τον υπουργό Πολιτισμού, Γιώργο Βουλγαράκη, για την προσφορά της στην οικουμενική προβολή του ελληνικού πολιτισμού. Πηγή φωτ.: Eurokinissi/ Τατιάνα Μπόλαρη.
