Όταν τα ίδια γεγονότα επιστρέφουν με την ίδια αγριότητα, το ζητούμενο είναι η κατανόηση των αιτίων τους. Οι εξεγέρσεις στο Ιράν, με βασικό μοχλό και πάλι τις γυναίκες και την επιβολή της ισλαμικής «ηθικής», ήταν αναμενόμενες καθώς εγγράφονται σε μιαν ιστορική κανονικότητα. Σε αυτή τη συνθήκη, δύο εκδόσεις που κυκλοφορούν στα ελληνικά, διαφορετικές ως προς τη μέθοδο και το ύφος, λειτουργούν συμπληρωματικά και μπορούν να διαβαστούν σαν ένα άτυπο δίπτυχο: η μία φωτίζει την εμπειρία της καταπίεσης, η άλλη τη δομή που την παράγει.
Το βιβλίο «Ιράν, οι γυναίκες ενάντια στη θεοκρατία» του Farhad Khosrokhavar, που κυκλοφόρησε πριν από δύο χρόνια από τις Εναλλακτικές Εκδόσεις, αποτελεί μια κοινωνιολογική και πολιτική καταγραφή των γεγονότων που ακολούθησαν τον θάνατο της Μαχσά Αμινί το 2022. Ο συγγραφέας επιχειρεί να δείξει πώς η γυναικεία αντίσταση με εμβληματικό σημείο την άρνηση της υποχρεωτικής μαντήλας, μετατράπηκε σε υπαρξιακή απειλή για το θεοκρατικό καθεστώς.
Η αξία του βιβλίου έγκειται στο ότι υπερβαίνει τη συγκυρία. Η εξέγερση του 2022 παρουσιάζεται σαν μια θρυαλλίδα εν εξελίξει χωρίς να αντιμετωπίζεται ως μεμονωμένο επεισόδιο που ανήκει στο παρελθόν. Αντίθετα παρουσιάζεται ως κορύφωση μιας μακράς συσσώρευσης καταπίεσης με φυλακίσεις, βασανισμούς, εκτελέσεις, από έναν μηχανισμό φόβου που λειτουργεί μεθοδικά. Ο συγγραφέας υπενθυμίζει ότι το Ιράν παραμένει μία από τις χώρες με τις περισσότερες εκτελέσεις παγκοσμίως, στοιχείο που μετατρέπει τη θεοκρατία από αφηρημένο πολιτικό όρο σε καθημερινή εμπειρία τρόμου.
Ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο του βιβλίου είναι το παράδοξο που αναδεικνύεται εντυπωσιακά. Κάτω από ένα σκληρό, απολυταρχικό θρησκευτικό καθεστώς, επιβιώνει – και συχνά αντιστέκεται – μια βαθιά κοσμική κοινωνία. Οι γυναίκες και οι νέοι, γεννημένοι μέσα στη θεοκρατία, διεκδικούν μεταρρυθμίσεις, διεκδικούν το δικαίωμα στη ζωή όπως την αντιλαμβάνονται οι ίδιοι. Το βιβλίο του Khosrokhavar δείχνει με σαφήνεια ότι η γυναικεία χειραφέτηση στο Ιράν συνιστά τον πυρήνα και την αιχμή του δόρατος της σύγκρουσης με το καθεστώς.
Κι όμως, η ανάγνωση αυτή γεννά ένα αναπόφευκτο ερώτημα: γιατί το καθεστώς αντιδρά με τέτοια εμμονική αγριότητα; Γιατί κάθε αμφισβήτηση, ακόμη και συμβολική, αντιμετωπίζεται με απειλή ζωής ή θανάτου; Σε αυτό το σημείο, το δεύτερο βιβλίο αυτού του δίπτυχου λειτουργεί αποκαλυπτικά.
Εδώ ερχόμαστε στο βιβλίο «Να απαλλαγούμε από τον ισλαμισμό» της Razika Adnani. Πρόκειται για ένα φιλοσοφικό δοκίμιο που επιχειρεί να αποδομήσει τον ισλαμισμό σαν σύστημα σκέψης και εξουσίας. Η Adnani επιμένει σε μια κρίσιμη διάκριση: άλλο το Ισλάμ ως θρησκεία και άλλο ο ισλαμισμός ως πολιτικό πρόγραμμα. Ο διαχωρισμός αυτός μας βοηθά να ξεκαθαρίσουμε κάτι θεμελιώδες. Ο ισλαμισμός ως πολιτικό πρόγραμμα εμφανίζεται ως συνεκτική ιδεολογία που διεκδικεί την πλήρη ρύθμιση της κοινωνικής ζωής.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον κανονιστικό ρόλο του Κορανίου και στην ιστορική του ανάγνωση ως κλειστού συστήματος αναφοράς, το οποίο δεν ευνοεί την αμφιβολία, την πολλαπλότητα ή την εξέλιξη. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η γυναίκα αναδεικνύεται σε κατεξοχήν πεδίο άσκησης εξουσίας. Η μαντήλα, η σεμνότητα και ο έλεγχος του σώματος λειτουργούν ως μηχανισμοί πειθάρχησης και υποταγής.
Η πιο αιχμηρή θέση της Adnani αφορά τον δομικά αμετακίνητο χαρακτήρα του ισλαμισμού. Δεν πρόκειται για ένα σύστημα που μπορεί να εξελιχθεί εκ των έσω, αλλά για μια μορφή εξουσίας της οποίας η συνοχή εξαρτάται από την ακεραιότητα των θεμελίων της. Σύμφωνα με τη συγγραφέα, κάθε ουσιαστική μεταρρύθμιση αυτόματα θα σήμαινε άρνηση των ίδιων των θεμελίων του, γι’ αυτό και τα καθεστώτα που αντλούν τη νομιμοποίησή τους από αυτόν, αντιδρούν με βία σε κάθε ρήγμα. Η θεωρητική αυτή θέση ρίχνει φως σε όσα περιγράφει εμπειρικά ο Khosrokhavar καθώς εξηγεί γιατί το Ιράν δεν «χαλαρώνει», αλλά σκληραίνει, και γιατί μια γυναίκα χωρίς μαντήλα μπορεί να θεωρηθεί μεγαλύτερη απειλή από έναν πολιτικό αντίπαλο.
Μάλιστα, αν διαβάσει κανείς διαδοχικά αυτά τα δύο βιβλία θα καταλάβει ότι λειτουργούν ως ενιαίο αναγνωστικό σχήμα. Το πρώτο δείχνει τι συμβαίνει στο Ιράν και το δεύτερο εξηγεί γιατί συμβαίνει. Το ένα καταγράφει τη ζωή κάτω από τη θεοκρατία, το άλλο αποδομεί την ιδεολογία που τη στηρίζει. Έτσι, η επικαιρότητα παύει να είναι μια αλληλουχία βίαιων εικόνων και μετατρέπεται σε αντικείμενο κατανόησης.
Σε μιαν εποχή όπου τα γεγονότα καταναλώνονται γρήγορα και ξεχνιούνται εξίσου γρήγορα, τέτοιες εκδόσεις υπενθυμίζουν και τον ρόλο της βιβλιοκριτικής που καλείται, εκτός από απόψεις, να προσφέρει εργαλεία ανάγνωσης του κόσμου. Και, εν προκειμένω, να δείξει ότι όσα συμβαίνουν σήμερα στο Ιράν είναι το αποτέλεσμα μιας δομής που, όσο δεν αμφισβητείται ριζικά, θα επιστρέφει με την ίδια και μεγαλύτερη σκληρότητα.
Farhad Khosrokhavar, Ιράν, οι γυναίκες ενάντια στη θεοκρατία, μτφρ. Χριστίνα Σταματοπούλου, Εναλλακτικές Εκδόσεις σελ 272
Razika Adnani, Να απαλλαγούμε από τον ισλαμισμό, μτφρ. Χριστίνα Σταματοπούλου, Εναλλακτικές Εκδόσεις σελ. 312
*Ο Ξενοφών Α. Μπρουντζάκης είναι συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας
