Τον χειμώνα του 2024, τρακτέρ στάθμευσαν μπροστά από κοινοβούλια, υπουργεία και ευρωπαϊκούς θεσμούς σε πολλές πόλεις της Ευρώπης. Από το Παρίσι και τις Βρυξέλλες μέχρι το Βερολίνο και την Αθήνα, αγρότες κατέβηκαν στους δρόμους διαμαρτυρόμενοι για το αυξανόμενο κόστος παραγωγής, τον ανταγωνισμό από εισαγωγές και τις περιβαλλοντικές απαιτήσεις της ευρωπαϊκής πολιτικής.
Η εικόνα ήταν εντυπωσιακή - αλλά ακόμη πιο αποκαλυπτικός ήταν ο τρόπος με τον οποίο ερμηνεύτηκε. Το ίδιο φαινόμενο παρουσιάστηκε διαφορετικά σε κάθε χώρα: ως μάχη για την προστασία της εθνικής αγροτικής παραγωγής, ως αντίδραση σε κυβερνητικές φορολογικές επιλογές ή ως ζήτημα κόστους ζωής. Το ίδιο ευρωπαϊκό ζήτημα γέννησε διαφορετικές εθνικές αφηγήσεις.
Στο επίκεντρο των κινητοποιήσεων βρέθηκε και ένα ζήτημα με σαφή ευρωπαϊκή διάσταση: η εμπορική συμφωνία μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των χωρών της Mercosur. Για πολλούς αγρότες, η συμφωνία αυτή παρουσιάστηκε ως απειλή, καθώς ενδέχεται να αυξήσει τον ανταγωνισμό από γεωργικά προϊόντα χωρών με διαφορετικά περιβαλλοντικά και παραγωγικά πρότυπα.
Ωστόσο, από τη σκοπιά της ευρωπαϊκής οικονομίας συνολικά, η συμφωνία θεωρείται από πολλούς αναλυτές ευνοϊκή για την Ένωση. Δημιουργεί νέες εξαγωγικές ευκαιρίες για τη βιομηχανία και τις υπηρεσίες, ενισχύει την παρουσία της Ευρώπης στις αγορές της Λατινικής Αμερικής και συμβάλλει στη διαφοροποίηση των εμπορικών της σχέσεων σε έναν όλο και πιο ανταγωνιστικό παγκόσμιο οικονομικό χώρο.
Κι όμως, στον δημόσιο διάλογο κυριάρχησε σχεδόν αποκλειστικά η αρνητική πλευρά. Οι αγροτικές κινητοποιήσεις, ιδιαίτερα ορατές στον δημόσιο χώρο, μονοπώλησαν την πολιτική συζήτηση, ενώ τα ευρύτερα οικονομικά και γεωπολιτικά οφέλη της συμφωνίας έμειναν στο περιθώριο.
Το πιο αποκαλυπτικό όμως στοιχείο ήταν ότι ακόμη και οι ίδιες οι κινητοποιήσεις παρουσιάστηκαν διαφορετικά σε κάθε χώρα. Στη Γαλλία αντιμετωπίστηκαν ως μάχη για την προστασία της εθνικής αγροτικής παραγωγής. Στη Γερμανία συνδέθηκαν κυρίως με φορολογικές και ενεργειακές επιλογές της κυβέρνησης. Σε άλλες χώρες, όπως η Ελλάδα, η δημόσια συζήτηση επικεντρώθηκε κυρίως στο κόστος παραγωγής και στις πιθανές επιπτώσεις για τα προϊόντα.
Τα στοιχεία είναι σαφή. Το ευρωβαρόμετρο δείχνει ότι η αντίληψη για την οικονομική κατάσταση της Ευρωπαϊκής Ένωσης διαφέρει ουσιαστικά από χώρα σε χώρα. Οι δείκτες είναι κοινοί· η ερμηνεία τους όχι. Η Ευρώπη μοιράζεται μια ενιαία αγορά, αλλά όχι ακόμη έναν ενιαίο πολιτικό δημόσιο χώρο.
Στις Βρυξέλλες μιλάμε συχνά για «περισσότερη Ευρώπη». Σε έναν κόσμο όπου οι Ηνωμένες Πολιτείες επαναπροσδιορίζουν τις στρατηγικές τους προτεραιότητες, η Ρωσία κινείται επιθετικά στην ευρωπαϊκή περιφέρεια και η Μέση Ανατολή παραμένει πεδίο αστάθειας - με το Ιράν να διαδραματίζει ολοένα και πιο ενεργό ρόλο στις περιφερειακές συγκρούσεις - η Ευρώπη δεν μπορεί να επαναπαύεται. Η εμβάθυνση της ενιαίας αγοράς δεν είναι ιδεολογική εμμονή· είναι όρος στρατηγικής επιβίωσης.
Κι όμως, ενώ η οικονομική ολοκλήρωση έχει προχωρήσει σημαντικά, η πολιτική ολοκλήρωση παραμένει ατελής. Η Ένωση λειτουργεί αποτελεσματικά ως οικονομικός χώρος, αλλά όχι ακόμη ως ενιαία πολιτική κοινότητα. Οι αποφάσεις λαμβάνονται σε ευρωπαϊκό επίπεδο, αλλά κρίνονται και ερμηνεύονται μέσα από εθνικά φίλτρα.
Οι ευρωεκλογές του 2024 το επιβεβαίωσαν. Δεν προκάλεσαν θεσμικούς σεισμούς, αλλά ανέδειξαν μια πραγματικότητα: οι πολίτες ψηφίζουν πρωτίστως με εθνικά κριτήρια. Σε πολλές χώρες η προεκλογική συζήτηση επικεντρώθηκε σε εθνικά ζητήματα και σε πιέσεις συγκεκριμένων κοινωνικών ομάδων. Στην Ελλάδα, για παράδειγμα, ο δημόσιος διάλογος περιστράφηκε ακόμη και γύρω από την τιμή της φέτας στο πλαίσιο της συζήτησης για τη συμφωνία Mercosur. Την ίδια στιγμή, στρατηγικές ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες όπως η έκθεση του Ενρίκο Λέτα για το μέλλον της ενιαίας αγοράς — ένα κείμενο που αφορά άμεσα τη μακροπρόθεσμη ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης — παρέμειναν σχεδόν εκτός πολιτικής συζήτησης. Επικεντρωθήκαμε στην φέτα και αγνοήσαμε τον Λέτα. Το σόου αντι για την ουσία.
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο παραμένει χώρος συμβιβασμού, όχι όμως κοινής πολιτικής ταυτότητας. Οι πολιτικές ομάδες δυσκολεύονται να διατηρήσουν συνεκτική γραμμή, καθώς οι εθνικές προτεραιότητες συχνά υπερισχύουν της ευρωπαϊκής στρατηγικής.
Το Ευρωβαρόμετρο αποτυπώνει με ακρίβεια αυτή την απόσταση. Στη Γαλλία, οι αρνητικές αξιολογήσεις για την ευρωπαϊκή οικονομία υπερτερούν των θετικών κατά 27%. Στη Λιθουανία, οι θετικές υπερτερούν κατά 55%. Ακόμη και μεταξύ γειτονικών χωρών, όπως το Βέλγιο και η Ολλανδία, οι διαφορές είναι αισθητές. Τα δεδομένα είναι κοινά· η πολιτική τους ανάγνωση παραμένει εθνική.
Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι απλώς επικοινωνιακό. Είναι διαρθρωτικό. Δεν υπάρχει ακόμη ένας ενιαίος ευρωπαϊκός δημόσιος πολιτικός χώρος. Υπάρχουν 27 εθνικές πολιτικές σφαίρες — και σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη περισσότερες, αν ληφθούν υπόψη οι εσωτερικές διαφοροποιήσεις. Η Ευρώπη δεν συζητά ως ένα πολιτικό σώμα· συνυπάρχουν παράλληλες εθνικές αφηγήσεις.
Ο κατακερματισμός αυτός δεν περιορίζεται στις σχέσεις μεταξύ κρατών. Είναι ορατός και στο εσωτερικό τους. Στη Γερμανία, οι πολιτικές στάσεις στην Ανατολική και τη Δυτική χώρα διαφέρουν αισθητά, όπως δείχνουν και τα εκλογικά αποτελέσματα. Ακόμη και σε ζητήματα όπως οι στρατιωτικές δαπάνες, οι αποκλίσεις είναι σημαντικές. Η πολιτική ετερογένεια διαπερνά τις ίδιες τις κοινωνίες.
Σε αυτό το περιβάλλον, οι διαφωνίες μετατρέπονται εύκολα σε εντάσεις — και οι εντάσεις σε συγκρούσεις. Η Γαλλία το έζησε πρόσφατα με μαζικές κινητοποιήσεις που εξέφρασαν βαθιές κοινωνικές και πολιτικές ρήξεις. Ο δημοκρατικός διάλογος δεν περιορίζεται πάντοτε στους θεσμούς· μεταφέρεται στον δρόμο.
Την ίδια στιγμή, τα κοινωνικά δίκτυα επιταχύνουν την πόλωση. Οι αλγόριθμοι ενισχύουν την έκθεση σε όμοιες απόψεις και περιορίζουν τη διασταύρωση διαφορετικών επιχειρημάτων. Δημιουργούνται κλειστά ψηφιακά περιβάλλοντα, όπου η επιβεβαίωση υπερισχύει της αμφισβήτησης. Ο δημόσιος διάλογος κατακερματίζεται περαιτέρω.
Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση δεν βρίσκεται σε αποτυχία. Βρίσκεται όμως σε ένα κρίσιμο μεταίχμιο.
Η ενιαία αγορά υπήρξε το μεγαλύτερο επίτευγμα της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Όμως σε έναν κόσμο αυξανόμενου γεωπολιτικού ανταγωνισμού, η οικονομική ολοκλήρωση χωρίς πολιτική συνοχή έχει όρια.
Η Ευρώπη έχει δημιουργήσει μια κοινή αγορά. Δεν έχει ακόμη δημιουργήσει έναν κοινό πολιτικό δημόσιο χώρο.
Και όσο οι ευρωπαϊκές αποφάσεις συνεχίζουν να συζητούνται μέσα από εθνικούς φακούς - άλλοτε μέσα από την τιμή της φέτας, άλλοτε μέσα από φορολογικές διαμάχες ή εσωτερικές πολιτικές αντιπαραθέσεις - η Ένωση θα δυσκολεύεται να λειτουργήσει ως πραγματικός γεωπολιτικός παράγοντας.
Η Ευρώπη μπορεί να είναι οικονομικός γίγαντας.
Χωρίς όμως πολιτική συνοχή, κινδυνεύει να παραμείνει στρατηγικός νάνος.
