Ακόμα βασανιζόμαστε να κατανοήσουμε ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα της απασχόλησης στην χώρα μας , ενώ υπάρχουν μελέτες και έρευνες που το διατυπώνουν με εξαιρετικά απλό τρόπο, προσφέροντας ταυτόχρονα και την μέθοδο επίλυσης του.
Ποιο είναι το πρόβλημα;
Ότι ενώ στην Ελλάδα έχουμε ένα δυσανάλογα μεγάλο αριθμό πολιτών που διαθέτουν πτυχία τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, τα πτυχία και οι γνώσεις που τους συνοδεύουν δεν κεφαλαιοποιούνται σε θέσεις εργασίας και οικονομική ανάπτυξη. Η διαπίστωση αυτή πιστοποιείται και από τα αποτελέσματα του σχετικού ευρωπαϊκού δείκτη. Σύμφωνα λοιπόν, με τον δείκτη «European Skills Index (ESI)», του Cedefop, του Ευρωπαϊκού Κέντρου για την Ανάπτυξη της Επαγγελματικής Κατάρτισης, η χώρα μας βρίσκεται στην 30η θέση ως προς την αποτελεσματικότητα των «συστημάτων δεξιοτήτων», όπως αυτή μετρήθηκε με το ίδιο τρόπο σε 31 διαφορετικές ευρωπαϊκές χώρες.
Τι μετράει ο ESI;
Ο ESI, συγκεντρώνει τις βαθμολογίες από τρεις επιμέρους μετρήσεις. Η πρώτη βαθμολογεί την ανάπτυξη δεξιοτήτων (skills development), δηλαδή την ποιότητα της εκπαίδευσης και της κατάρτισης, η δεύτερη βαθμολογεί την ενεργοποίηση των δεξιοτήτων (skills activation), δηλαδή την ευκολία με τη οποία περνάει κανείς από την εκπαιδευτική διαδικασία στην αγορά εργασίας και η τρίτη την αντιστοίχιση των δεξιοτήτων (skills matching), δηλαδή το κατά πόσο ταιριάζουν οι δεξιότητες που έχει ένας εργαζόμενος με αυτές που απαιτεί η θέση εργασίας του.
Τι σημαίνει η 29η θέση της χώρας μας;
Η Ελλάδα «παράγει» πάρα πολλούς πτυχιούχους, αλλά η οικονομία της δεν μπορεί να τους απορροφήσει σε θέσεις που να αντιστοιχούν στις γνώσεις τους. Αυτό οδηγεί είτε στο γνωστό «brain drain», δηλαδή στη φυγή στο εξωτερικό με σκοπό την αναζήτηση καλύτερης επαγγελματικής τύχης, είτε στην απογοήτευση των εργαζομένων που νιώθουν ότι οι κόποι των σπουδών τους δεν ανταμείβονται επαρκώς.
Στη χώρα μας υπάρχει μια τεράστια αποσύνδεση ανάμεσα στην εκπαίδευση και την αγορά εργασίας. Υπάρχει ένα σινικό τείχος απoμόνωσης ανάμεσα στην εκπαιδευτική διαδικασία και στην πραγματική οικονομία και κυρίως στην επιχειρηματικότητα. Λες και αυτοσκοπός είναι η διανομή πτυχίων και όχι η ένταξη των πτυχιούχων, στην πραγματική αγορά απασχόλησης.
Έχουμε υψηλά ποσοστά υπερεξειδίκευσης, αυτό που ακούν τακτικά οι νέοι στις συνεντεύξεις όταν προσπαθούν να βρουν δουλειά ως «οver qualification». Με αποτέλεσμα πολλοί νέοι με πανεπιστημιακή μόρφωση να αναγκάζονται να κάνουν δουλειές που απαιτούν πολύ χαμηλότερα προσόντα. Παράλληλα καταγράφονται χαμηλά ποσοστά απασχόλησης των νέων αποφοίτων. Δηλαδή οι νέοι που τελειώνουν τις σπουδές τους δυσκολεύονται να βρουν δουλειά σχετική με το αντικείμενό τους. Τέλος πολλοί εργαζόμενοι εργάζονται με μερική απασχόληση ενώ επιθυμούν πλήρη, επειδή δεν υπάρχουν διαθέσιμες θέσεις που να αξιοποιούν τις δεξιότητές τους.
Πως έχουν καταφέρει οι άλλες χώρες να λύσουν το «σταυρόλεξο» της διασύνδεσης του πανεπιστημιακού πτυχίου και της εργασίας;
Το μυστικό δεν είναι τα πολλά διδακτορικά, όπως στη χώρα μας όπου η «βιομηχανία» διδακτορικών βασίζεται στις μοριοδοτήσεις των διορισμών, αλλά η τεχνική εκπαίδευση. Οι χώρες που βρίσκονται ψηλά στη λίστα διαθέτουν ισχυρά συστήματα επαγγελματικής κατάρτισης (vocational training), όπου οι μαθητές μαθαίνουν τεχνικές και δεξιότητες που η βιομηχανία χρειάζεται σήμερα. Έτσι οι νέοι μόλις τελειώσουν τη σχολή τους, γνωρίζουν ότι υπάρχει μια θέση εργασίας που τους περιμένει. Αφού η εκπαίδευση συμβαδίζει με την πραγματική οικονομία και τις ανάγκες της. Στην Ελλάδα, συχνά θεωρούμε την τεχνική εκπαίδευση «δεύτερης κατηγορίας», με αποτέλεσμα να έχουμε έλλειψη σε τεχνίτες και πλεόνασμα σε θεωρητικούς επιστήμονες.
Ένα άλλο μυστικό είναι η ανάπτυξη των ψηφιακών δεξιοτήτων. Τα κράτη της κορυφής της λίστας προβλέπουν ποιες ειδικότητες θα χρειαστούν σε 5 με 10 χρόνια και προσαρμόζουν ανάλογα τα πανεπιστημιακά προγράμματα . Σε αντίθεση με τη χώρα μας, όπου οι σπουδές αλλά και σχολές ολόκληρες είναι προσαρμοσμένες, μόνο πάνω στις επιθυμίες του διδακτικού κατεστημένου.
Έτσι στην κορυφή της λίστας, υπάρχει στενή συνεργασία ανάμεσα σε εκπαίδευση και επιχειρήσεις, υψηλή τεχνική επαγγελματική κατάρτιση, αποφυγή υπερεξειδίκευσης, καθώς και συστηματική πρόβλεψη των αναμενόμενων αναγκών.
Αντιθέτως, στον πυθμένα της λίστας, παρατηρείται ότι η εκπαίδευση είναι αποκομμένη από την αγορά, ότι η επαγγελματική κατάρτιση είναι ακραία υποτιμημένη, ότι η υπερεξειδίκευση αποπροσανατολίζει, καθώς και ότι δεν υπάρχει η παραμικρή προβλεψιμότητα ως προς τις μελλοντικές ανάγκες της οικονομίας.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα στην Ελλάδα, δεν είναι ότι οι Έλληνες δεν είναι μορφωμένοι. Το αντίθετο. Το πρόβλημα είναι η ίδια η δομή της οικονομίας. Η ελληνική οικονομία βασίζεται σε πολύ μικρές επιχειρήσεις, στο χώρο της εστίασης και του τουρισμού που δεν χρειάζονται ή δεν μπορούν να πληρώσουν υψηλά εξειδικευμένο προσωπικό. Η απουσία βαριάς βιομηχανίας ή μεγάλων τεχνολογικών κόμβων, έχει δημιουργήσει μια επιχειρηματικότητα δεν μπορεί να απορροφήσει μηχανικούς, επιστήμονες και τεχνικούς. Τέλος τα προγράμματα σπουδών στα ελληνικά Πανεπιστήμια αλλάζουν πολύ αργά σε σχέση με τις ανάγκες που μεταβάλλονται με μεγάλη ταχύτητα.
Το παράδοξο της μη διασύνδεσης ανάμεσα στις δεξιότητες και στις θέσεις απασχόλησης, οφείλεται πάνω σε τρεις βασικές στρεβλώσεις του εγχώριου συστήματος. Στρεβλώσεις που απαιτούν κι εδώ «σπάσιμο αυγών».
Η πρώτη είναι η υπερπροσφορά πτυχίων σε κορεσμένους κλάδους. Έχουμε πολλούς απόφοιτους ανθρωπιστικών επιστημών, ενώ η αγορά ζητά τεχνικούς πληροφορικής ή εξειδικευμένους τεχνίτες.
Η δεύτερη είναι η χαμηλή ψηφιακή ετοιμότητα των επιχειρήσεων. Πολλές ελληνικές επιχειρήσεις είναι τόσο μικρές που δεν ξέρουν πώς να αξιοποιήσουν έναν επιστήμονα υψηλής εξειδίκευσης.
Και η τρίτη είναι η αδύναμη δια βίου μάθηση. Έτσι μόλις βγούμε στην αγορά εργασίας, σταματάμε να εκπαιδευόμαστε, με αποτέλεσμα οι γνώσεις μας να «ξεπερνιούνται» ταχύτατα και να αδυνατούμε να ακολουθήσουμε τις τάσεις της αγοράς.
Για τη ιστορία, η κατάταξη του European Skills Index για το 2024, έχει ως εξής:
- Τσεχία με 92 βαθμούς
- Ουγγαρία με 85 βαθμούς
- Πολωνία με 77 βαθμούς
- Μάλτα με 73 βαθμούς
- Ρουμανία με 70 βαθμούς
- Σλοβενία με 70 βαθμούς
- Λουξεμβούργο με 69 βαθμούς
- Δανία με 68 βαθμούς
- Κροατία με 67 βαθμούς
- Σουηδία με 66 βαθμούς
- Φινλανδία με 64 βαθμούς
- Σλοβακία με 64 βαθμούς
- Εσθονία με 64 βαθμούς
- Λετονία με 62 βαθμούς
- Βουλγαρία με 62 βαθμούς
- Γερμανία με 60 βαθμούς
- Ισλανδία με 58 βαθμούς
- Νορβηγία με 54 βαθμούς
- Λιθουανία με 52 βαθμούς
- Αυστρία με 52 βαθμούς
- Ελβετία με 51 βαθμούς
- Βέλγιο με 51 βαθμούς
- Ολλανδία με 51 βαθμούς
- Γαλλία με 48 βαθμούς
- Πορτογαλία με 43 βαθμούς
- Ιρλανδία με 34 βαθμούς
- Ιταλία με 33 βαθμούς
- Κύπρος με 33 βαθμούς
- Ηνωμένο Βασίλειο με 30 βαθμούς
- Ελλάδα με 20 βαθμούς
- Ισπανία με 12 βαθμούς
