Οι Μεγάλες Νίκες των Ελλήνων

Οι Μεγάλες Νίκες των Ελλήνων
Αγαλμάτιο της θεάς Αθηνάς και μαρμάρινη κεφαλή αγάλματος υπερφυσικού μεγέθους, πιθανώς του Παντεπόπτη Δία

Η νέα περιοδική έκθεση του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου «Οι Μεγάλες Νίκες. Στα όρια του Μύθου και της Ιστορίας» εντάσσεται στο πρόγραμμα εορτασμού για την επέτειο των 2500 χρόνων από τη Μάχη των Θερμοπυλών και τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας και θα είναι ανοιχτή στο κοινό από αύριο Τρίτη 20 Οκτωβρίου 2020.

Η έκθεση περιλαμβάνει 105 αρχαία έργα και ένα ομοίωμα αθηναϊκής τριήρους του 5ου αιώνα π. Χ., τα οποία σχετίζονται και αναδεικνύουν πτυχές του νικηφόρου αγώνα των Ελλήνων κατά των Περσών τόσο από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο όσο και από άλλα μουσεία της Ελλάδας, όπως τα Αρχαιολογικά Μουσεία Άστρους, Θήβας, Ολυμπίας, καθώς και το Μουσείο Κοτσανά Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας. Ιδιαίτερα εμβληματική για την ιστορική επέτειο είναι η παρουσίαση της προτομής του Θεμιστοκλή, ρωμαϊκό αντίγραφο ενός πρωτότυπου έργου του 5ου αι. π.Χ., από το Αρχαιολογικό Μουσείο της Όστιας (Parco Archeologico di Ostia Antica).

Κατά την ομιλία της στα σημερινά εγκαίνια, η υπουργός Πολιτισμού και Αθλητισμού Λίνα Μενδώνη τόνισε: «Η διετία 2020 – 2021 περιλαμβάνει για την πατρίδα μας, και όχι μόνον, δύο εξαιρετικά σημαντικά ορόσημα. Το 2021 σηματοδοτεί τη συμπλήρωση 200 ετών από την έναρξη της Επανάστασης του 1821 που οδήγησε στην αποτίναξη του μακραίωνου οθωμανικού ζυγού, την απελευθέρωση του Έθνους και τη δημιουργία ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Το 2020 τιμάται μια ακόμη ιδιαίτερα σημαντική επέτειος: H παρέλευση 2500 ετών από τη μάχη των Θερμοπυλών και τη ναυμαχία της Σαλαμίνας. Τιμώνται δύο γεγονότα που σημάδεψαν την εξέλιξη των Περσικών Πολέμων και επηρέασαν καθοριστικά σε πολλαπλά επίπεδα την μετέπειτα ελληνική, αλλά και την παγκόσμια ιστορία και τον πολιτισμό.

Αγαλμάτιο της θεάς Άρτεμης. Από τον Πεντάλοφο Αιτωλοακαρνανίας.

Ο πόλεμος ανάμεσα στις ελληνικές πόλεις-κράτη και την αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών έμελλε να υπερβεί κατά πολύ τα όρια μιας απλής στρατιωτικής σύγκρουσης. Εξελίχθηκε σε μια αντιπαράθεση σε όλα τα επίπεδα, από το πολιτικό και το κοινωνικό, έως το φιλοσοφικό και το ηθικό. Υπήρξε μια «αναμέτρηση» με την πρωταρχική έννοια του όρου, μια καθολική αντιπαραβολή και αξιολογική κρίση δύο αντιδιαμετρικών πολιτικο-κοινωνικών μοντέλων, ηθικο-αξιακών συστημάτων και κοσμοθεωριών.»

Σημείωσε  πως στην αφήγηση των δραματικών γεγονότων των Περσικών Πολέμων από τον Ηρόδοτο και τους μεταγενέστερους συγγραφείς, ιστορικούς και ποιητές, «καλλιεργείται και σταδιακά αποκρυσταλλώνεται μια ειδοποιός διάκριση ανάμεσα στην ελληνική αγάπη για την ελευθερία και τον περσικό δεσποτισμό, ανάμεσα στην αρετή του μέτρου, της σωφροσύνης και του σεβασμού στα θεία και στην ύβρη της απληστίας, της αυθαιρεσίας και της αλαζονείας που οδηγεί στη θεία δίκη, τη νέμεση και την τιμωρία.

Οι φαινομενικά ανέλπιστες και αντίθετες στη λογική των αριθμών θριαμβευτικές στρατιωτικές νίκες των Ελλήνων ανάγονται στο ηθικό τους πλεονέκτημα, στην ανωτερότητα των κινήτρων και στο δίκαιο του σκοπού, που αιτιολογούν επίσης τη συμπαράταξη και καταλυτική συμπαράσταση των θεών. Αλλά και οι ήττες καταξιώνονται στη συνείδηση συγχρόνων και μεταγενέστερων ως περιφανείς ηθικές νίκες, συνειδητές θυσίες και υπέρτατες εκδηλώσεις συνέπειας, αρετής, πατριωτισμού και ελευθερίας ή ηθικές δοκιμασίες που λειτουργούν καθαρτικά και διδακτικά.»

Και κατέληξε: «Με αφετηρία τις νίκες στα Περσικά και πρώτους ηγήτορες τους Αθηναίους και τους Έλληνες, ο δυτικός κόσμος επρόκειτο να αναπτυχθεί πολιτικά, κοινωνικά και οικονομικά με τόλμη και δυναμισμό, να διατηρήσει ζωντανούς τους γόνιμους σπόρους του ορθολογισμού, της φιλελεύθερης κοινωνίας των πολιτών και της δημοκρατίας.

Οι βάσεις του νεοελληνικού, του ευρωπαϊκού και του δυτικού πολιτισμού, όπως τον γνωρίζουμε σήμερα, και η αναγνωρίσιμη ως κοινή πνευματική και ιδεολογική καταβολή και ταυτότητα των λαών που τον ενστερνίστηκαν και τον καλλιέργησαν περαιτέρω, στηρίζονται εν πολλοίς στα συμβολικά και ουσιαστικά θεμέλια που τέθηκαν ακριβώς πριν 2500 χρόνια με τις περιφανείς ελληνικές νίκες στα Περσικά, και την καταλυτική επίδραση που αυτές άσκησαν διατηρώντας αμείωτη τη δυναμική τους στο μύθο και στην ιστορία.» Ευχαρίστησε, επίσης, τη διευθύντρια του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου δρα Μαρία Λαγογιάννη που επιμελήθηκε την έκθεση.

Οι Περσικοί πόλεμοι αποτελούν σταθμό στην αρχαία ελληνική ιστορία, αφού για πρώτη φορά οι Έλληνες προασπίστηκαν την ελευθερία τους με ενότητα και πλήρη συνείδηση της εθνικής τους ταυτότητας. Τα ιστορικά γεγονότα που καταγράφονται κατά τις αλλεπάλληλες επιχειρήσεις της περσικής αυτοκρατορίας στον Ελλαδικό χώρο (490-479 π.Χ.) αντανακλούν τη σφοδρή σύγκρουση δύο αντιθετικών πολιτικών συστημάτων και την αντιπαράθεση δύο διαφορετικών κοσμοθεωριών. Από τη μία συγκρούεται ο μυστικισμός της Ανατολής που αγνοεί την ανθρώπινη ουσία και από την άλλη η ανθρωποκεντρική πνευματική αρχή του Ελληνικού Κόσμου. 

Τα ιστορικά συμβάντα με τις λαμπρές μάχες, τους πρωταγωνιστές, τους θρύλους και τις δοξασίες, και κυρίως τη θρησκεία και το θείο που παρεμβαίνει και τιμωρεί κάθε είδους αυθαιρεσίας και αλαζονείας, αναφέρονται αριστουργηματικά στην τραγωδία, την ποίηση και την ιστοριογραφία. Το μουσειολογικό αφήγημα προσπαθεί να μείνει πιστό στις περιγραφές των αρχαίων συγγραφέων, χωρίς να ακολουθεί τα στερεότυπα της ιστορικής αναπαράστασης των μαχών. H επιλογή των αρχαίων έργων, που σχετίζονται άμεσα ή έμμεσα με την εποχή, στοχεύει στο συναίσθημα του θεατή, στη φαντασία και κυρίως στις μνήμες, που αναδύονται για τις στιγμές που βίωσαν οι άνθρωποι τότε. Οι στιγμές αυτές καθόρισαν τις ζωές, τις ιδέες και τις πεποιθήσεις τους, οι οποίες στη συνέχεια μεταλαμπαδεύτηκαν στη σύγχρονη εποχή και στον σύγχρονο δυτικό πολιτισμό.

Η έκθεση αποτελείται από οκτώ συνολικά εκθεσιακές ενότητες. Οι έξι πρώτες είναι αφιερωμένες σε διαφορετικά επεισόδια και μάχες των Περσικών Πολέμων. Τεκμήρια που παρουσιάζουν την πολεμική εξάρτυση των Ελλήνων οπλιτών και των Περσών, αφιερώματα των νικητών στα μεγάλα ιερά της αρχαιότητας, μεταξύ των οποίων και το κράνος του Μιλτιάδη, αιχμές βελών από το πεδίο της μάχης των Θερμοπυλών, θραύσματα αγγείων με ίχνη καύσης από την πυρπόληση της Αθήνας από τους Πέρσες και επιγραφές που θυμίζουν γνωστούς και άγνωστους πρωταγωνιστές των ιστορικών γεγονότων, είναι μερικά από τα έργα που θα συναντήσουν οι επισκέπτες στην έκθεση. Παράλληλα, μορφές θεών και μυθικών ηρώων πλαισιώνουν την ιστορική αφήγηση και τη διαπλέκουν με τις μυθικές δοξασίες, σύμφωνα με τις οποίες θεοί και θνητοί συνέργησαν για την επίτευξη της ολοκληρωτικής νίκης, βασισμένης στο αξιακό σύστημα του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Το εκθεσιακό αφήγημα συμπληρώνουν δύο καταληκτικές ενότητες, στις οποίες παρουσιάζεται ο απόηχος των Περσικών Πολέμων στην εικονιστική τέχνη –αρχαία και σύγχρονη– και η ιδεολογική τους σημασία.

Επιπλέον, στην αίθουσα 21, όπου εκτίθεται το χάλκινο σύμπλεγμα του αλόγου με τον αναβάτη από το Αρτεμίσιο, παρουσιάζονται σε διάλογο μαζί του πέντε αριστουργηματικά αγγεία με παραστάσεις αθλητικών και μουσικών αγώνων, σηματοδοτώντας την αξία της νικηφόρας αγωνιστικής αναμέτρησης, ατομικής και συλλογικής, όχι μόνο στον πόλεμο αλλά και στην ειρήνη. 

Την έκθεση πλαισιώνουν ψηφιακές προβολές που συμβάλλουν στη δημιουργία σκηνικής ατμόσφαιρας, προκειμένου οι επισκέπτες να προσλάβουν τη δραματική ατμόσφαιρα των γεγονότων και το ελπιδοφόρο μήνυμα της Νίκης, προσφέροντας σε μερικές περιπτώσεις συμπληρωματικό ερμηνευτικό υλικό.

Η έκθεση θα διαρκέσει έως 28 Φεβρουαρίου 2021.