Η πρόσφατη ομιλία του υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ, Marco Rubio, στο Μόναχο πολλοί εκτιμούν ότι θα μείνει ως σημείο καμπής στις διατλαντικές σχέσεις - όπως είχε συμβεί πριν έναν χρόνο με την «ψυχρολουσία» του αντιπροέδρου J.D. Vance.
Όχι, επειδή είπε κάτι πραγματικά νέο, αλλά επειδή για πρώτη φορά ειπώθηκαν τόσο ωμά αλήθειες που εδώ και χρόνια όλοι ψιθυρίζουν, αλλά λίγοι τολμούν να διατυπώσουν δημόσια.
Το πιο ενδιαφέρον, όμως, δεν είναι αυτά που είπε. Είναι αυτά που δεν είπε.
Η αλήθεια της κοινής μοίρας
Ο Rubio υπενθύμισε κάτι θεμελιώδες: ότι οι ΗΠΑ είναι «παιδί της Ευρώπης» και ότι η διατλαντική σχέση δεν είναι απλώς συμμαχία συμφερόντων αλλά ιστορική και πολιτισμική ενότητα.
Έχει δίκιο.
Η Δύση - από τον Διαφωτισμό έως τη βιομηχανική επανάσταση και από τη δημοκρατία έως τον καπιταλισμό - είναι ενιαίο δημιούργημα Ευρώπης και Αμερικής. Μαζί οικοδόμησαν την πιο ισχυρή οικονομική και πολιτική τάξη που γνώρισε ποτέ ο κόσμος.
Αυτό που δεν είπε όμως είναι ότι αυτή η ενότητα σήμερα απειλείται όχι από εξωτερικούς εχθρούς αλλά από εσωτερικές επιλογές.
Συμμαχία - αλλά με ιεραρχία
Το μήνυμα του Rubio ήταν ξεκάθαρο: οι ΗΠΑ θέλουν ενότητα, αλλά με όρους Ουάσινγκτον.
Αυτό είναι απολύτως ρεαλιστικό από την πλευρά της υπερδύναμης.
Καμία συμμαχία όμως δεν μπορεί να λειτουργήσει μακροπρόθεσμα μόνο στη βάση της ισχύος. Χρειάζεται κοινό όραμα, κοινές αξίες και κάποια μορφή ισοτιμίας.
Και εδώ βρίσκεται το μεγάλο πρόβλημα: η Δύση σήμερα δεν έχει κοινό αφήγημα - μόνο κοινές ανησυχίες.
Η παραδοχή των λαθών
Η πιο αιχμηρή κριτική του Rubio αφορούσε τρεις μεγάλες επιλογές της Δύσης:
• την ανεξέλεγκτη και χωρίς κανόνες παγκοσμιοποίηση
• την ενεργειακή μετάβαση
• τη μεταναστευτική πολιτική
Σε όλα αυτά, είπε ουσιαστικά την αλήθεια - αλλά όχι ολόκληρη.
Η παγκοσμιοποίηση, όπως εφαρμόστηκε μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ και τις μεταρρυθμίσεις του Deng Xiaoping, οδήγησε στη μεταφορά παραγωγής και τεχνογνωσίας στην Κίνα.
Το αποτέλεσμα είναι ιστορικό:
η Κίνα έγινε βιομηχανική υπερδύναμη και η Δύση μετατράπηκε σε δημογραφικά γερασμένη «rust belt»( αποβιομηχανοποιημένη εξαρτώμενη από εισαγωγές ζώνη σκουριάς).
Η ενεργειακή μετάβαση, σχεδιασμένη πρόχειρα και ιδεολογικά, αποδυνάμωσε την παραγωγική βάση της Ευρώπης χωρίς να μειώσει ουσιαστικά τις παγκόσμιες εκπομπές.
Απλώς τις μετέφερε στην Ασία και αλλού.... χωρίς να εξαλείψει τις πλανητικές συνέπειες.
Η μεταναστευτική πολιτική, τέλος, χωρίς έλεγχο συνόρων και χωρίς στρατηγική ενσωμάτωσης, δημιούργησε κοινωνικές εντάσεις και πολιτική πόλωση.
Το κρίσιμο όμως είναι ότι σε όλα αυτά τα λάθη πρωτοστάτησαν και οι ΗΠΑ.
ΟΗΕ και διεθνείς κανόνες
Η κριτική του Rubio στον ΟΗΕ - ότι έχει ελάχιστο ρόλο στην επίλυση συγκρούσεων - είναι σε μεγάλο βαθμό σωστή.
Αλλά εδώ υπάρχει μια μεγάλη αντίφαση:
Χωρίς διεθνείς θεσμούς και κανόνες, η διεθνής τάξη καταλήγει να γίνεται απλώς ζήτημα ισχύος.
Και τότε το χάος και οι συγκρούσεις είναι η πιθανότερη κατάληξη. Το διεθνές δίκαιο χρειάζεται έστω και σαν φύλο συκής.
Έμφαση σε εθνική κυριαρχία και σύνορα
Προέβαλε την ανάγκη ισχυρών κρατών και ελέγχου των μεταναστευτικών ροών ως βασικές προτεραιότητες.
Ο έλεγχος των συνόρων είναι εύλογη ανάγκη. Τα έθνη - κράτη όμως αποτελούν προϊόν μιας ιστορικής εποχής, όταν ο παγκόσμιος πληθυσμός δεν ξεπερνούσε τα 2 δισ.
Σήμερα, σε έναν κόσμο 8 δισ. ανθρώπων, όπου απέναντι στη Δύση των 700–800 εκατ. κατοίκων βρίσκονται υπερδυνάμεις όπως η Κίνα και η Ινδία με πληθυσμούς άνω του 1 δισ., η απάντηση δεν μπορεί να είναι η διάσπαση σε λιλιπούτειες χώρες των 50 και 100 εκατ. οι οποίες μοιράζονται κατά πάνω από 90% κοινή παράδοση, αξίες και συστήματα διακυβέρνησης.
Η στρατηγική απάντηση θα μπορούσε να είναι η ομοσπονδιακή ενοποίηση των δημοκρατιών της Δύσης - μια συνομοσπονδιακή πολιτική και οικονομική υπόσταση ΗΠΑ και ΕΕ.
Υπαινιγμοί για οικονομική πολιτική και Κίνα
Υποστήριξε ότι το ελεύθερο εμπόριο ωφέλησε δυσανάλογα τον βασικό αντίπαλο των ΗΠΑ - σαφής αναφορά στην Κίνα.
Οι ΗΠΑ ξεκίνησαν τη μεταφορά παραγωγής στην Κίνα και η Ευρώπη ακολούθησε. Αν οι ΗΠΑ κινηθούν προς απαγκίστρωση, η Ευρώπη δύσκολα θα μπορέσει να μην ακολουθήσει. Όταν οι ΗΠΑ αναγκάσουν τις αμερικάνικες εταιρείες να αποσυρθούν από την Κίνα θα ακολουθήσει κραχ. Πρέπει να γίνει όμως…
Ανησυχίες για την πορεία της Ευρώπης
Αναφέρθηκε σε αποβιομηχάνιση, χαμηλή ανάπτυξη και μεταναστευτική πίεση.
Τα προβλήματα είναι υπαρκτά. Η λύση όμως δεν είναι εμπορικοί πόλεμοι εντός της Δύσης, αλλά κοινή στρατηγική έναντι τρίτων ανταγωνιστών.
Κλείσιμο με πρόσκληση συνεργασίας
Παρά τη σκληρή κριτική, κατέληξε ότι οι ΗΠΑ προτιμούν να ενεργούν μαζί με τους Ευρωπαίους συμμάχους.
Η Ευρώπη, αν αποκτήσει κοινή αμυντική και πολιτική υπόσταση ως υπερδύναμη 500 εκατ. ανθρώπων, θα μπορεί - στη βάση κοινών δυτικών δημοκρατικών αξιών - να προσεγγίζει ισότιμα όλους τους διεθνείς οικονομικούς και πολιτικούς ανταγωνιστές.
Η ομιλία του Marco Rubio δεν ήταν απλώς μια ακόμη διατλαντική παρέμβαση, αλλά μια καθαρή υπενθύμιση της νέας πραγματικότητας ισχύος.
Είχε δίκιο όταν επισήμανε ότι η Δύση υπονόμευσε μόνη της την παραγωγική και γεωπολιτική της βάση μέσω άναρχης παγκοσμιοποίησης, ενεργειακού ιδεαλισμού και χαλαρών συνόρων.
Είχε όμως άδικο - ή τουλάχιστον παρέλειψε - να αναγνωρίσει ότι τα ίδια λάθη γεννήθηκαν πρωτίστως από αμερικανικές επιλογές και ότι η απάντηση δεν μπορεί να είναι μια ιεραρχική σχέση με όρους της Ουάσιγκτον του Τραμπ.
Το πραγματικό δίλημμα για τη Δύση δεν είναι «περισσότερη εθνική κυριαρχία ή περισσότερη συμμαχία». Είναι αν θα παραμείνει ένα σύνολο κατακερματισμένων κρατών που ανταγωνίζονται μεταξύ τους ή αν θα εξελιχθεί σε έναν ενιαίο γεωπολιτικό πόλο ικανό να σταθεί απέναντι σε δυνάμεις όπως η Κίνα.
Με άλλα λόγια, το κρίσιμο ερώτημα που δεν απάντησε ο Rubio είναι το εξής: όχι αν ΗΠΑ και Ευρώπη πρέπει να μείνουν μαζί - αλλά με ποια μορφή, με ποια ισορροπία ισχύος και με ποιο κοινό στρατηγικό όραμα για τον 21ο αιώνα.
📬🖊️ Επιστολές αναγνωστών
Άχρηστο το Ευρωπαϊκό Δίκαιο;
Κύριε Στούπα, καλησπέρα σας. Είμαι μια τακτική αναγνώστρια της στήλης σας, ήδη από το Capital (σας διαβάζω από το λύκειο). Φέτος τελείωσα την Νομική και ενδιαφέρομαι για μεταπτυχιακές σπουδές στο εξωτερικό.
Διαβάζοντας το άρθρο σας από 13/02/26 ομολογώ θορυβήθηκα. Μήπως πιστεύετε ότι μεταπτυχιακά που εμβαθύνουν στο Ευρωπαϊκό Δίκαιο είναι πια ξεπερασμένα, έως και μελλοντικά άχρηστα αν επαληθευτούν αυτά που αναλύεται στο άρθρο σας;
Βλέπε: Αν διαλυθεί η Ευρώπη, ποιο το μέλλον της Ελλάδας;
Με τιμή, Α.Θ.
Απάντηση: Θεωρώ σαν πιθανότερο σενάριο την ενιαία ΕΕ παρά τη διάλυση.
