Σε μια από τις πιο ουσιαστικές διορθωτικές κινήσεις της ευρωπαϊκής κλιματικής πολιτικής τα τελευταία χρόνια προχώρησε η Κομισιόν, επιλέγοντας να βάλει «φρένο» στην πλήρη ενεργοποίηση του νέου Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών για κτίρια και οδικές μεταφορές, του λεγόμενου ETS2.
Η απόφαση αυτή, πρακτικά, χαλαρώνει για τουλάχιστον τρία χρόνια την πίεση προς τον εξηλεκτρισμό στη θέρμανση και τις μετακινήσεις, αφήνοντας περισσότερο χώρο χρήσης για πετρέλαιο, φυσικό αέριο και βενζινοκίνητα οχήματα, χωρίς σημαντική πρόσθετη επιβάρυνση μέσω των δικαιωμάτων CO₂.
Τι αλλάζει με το ETS2
Το ETS2, που έχει προγραμματιστεί να ξεκινήσει από το 2028, σχεδιάστηκε ως το βασικό εργαλείο απανθρακοποίησης για τα καύσιμα θέρμανσης και κίνησης, που μέχρι τώρα βρίσκονταν εκτός του κλασικού ETS για τη βιομηχανία και την ηλεκτροπαραγωγή. Η λογική ήταν ότι όσο περισσότερο ρυπαίνουν τα ορυκτά καύσιμα, τόσο πιο ακριβά γίνονται, ώστε νοικοκυριά και επιχειρήσεις να στραφούν σε αντλίες θερμότητας, ηλεκτρικά αυτοκίνητα και πιο καθαρές λύσεις.
Με τη νέα πρόταση, όμως, η Επιτροπή ουσιαστικά «μαλακώνει» αυτό το σήμα προς την αγορά. Για τουλάχιστον τρία χρόνια από την έναρξη εφαρμογής του ETS2, το κόστος των δικαιωμάτων για καύσιμα που χρησιμοποιούνται σε κτίρια και οχήματα δεν θα αυξηθεί όπως αρχικά είχε προβλεφθεί, λειτουργώντας ως μια άτυπη «περίοδος χάριτος» για τα ορυκτά καύσιμα.
Μπροστά βρίσκεται το κρίσιμο ερώτημα για το τι θα συμβεί μετά το 2030. Αν η αγορά φτάσει σε εκείνο το σημείο χωρίς να έχει προχωρήσει επαρκώς ο εξηλεκτρισμός, μια απότομη άνοδος της τιμής των δικαιωμάτων θα μπορούσε να επιβαρύνει πολύ περισσότερους καταναλωτές, σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα.
Η πολιτική και γεωπολιτική διάσταση
Η κίνηση αυτή της Κομισιόν ήρθε σε συνέχεια του αιτήματος από 19 κράτη-μέλη για συγκράτηση του κόστους της πράσινης μετάβασης σε θέρμανση και μεταφορές, σε μια συγκυρία όπου το ενεργειακό κόστος έχει γίνει μείζον πολιτικό ζήτημα.
Επιπλέον, η ΕΕ έχει δεσμευθεί για προμήθειες ενεργειακών προϊόντων από τις ΗΠΑ ύψους 750 δισ. ευρώ την επόμενη τριετία και η κοινωνική αντοχή σε νέες επιβαρύνσεις θεωρείται περιορισμένη.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Επιτροπή επιλέγει να χαμηλώσει προσωρινά ταχύτητα στην οικονομική πίεση προς εξηλεκτρισμό κτιρίων και μεταφορών, επιχειρώντας να αποφύγει ένα νέο κύμα αντιδράσεων τύπου «κίτρινων γιλέκων» σε πανευρωπαϊκό επίπεδο.
Τι προβλέπει τεχνικά η πρόταση
Η νέα δέσμη μέτρων επικεντρώνεται στην τροποποίηση του Αποθεματικού Σταθερότητας της Αγοράς (MSR) για το ETS2 – δηλαδή του μηχανισμού που ελέγχει την προσφορά δικαιωμάτων, άρα και τις τιμές. Τα βασικά σημεία:
- Ισχυρότερος μηχανισμός παρέμβασης στις τιμές
Αν η τιμή των δικαιωμάτων ξεπεράσει τα 45 ευρώ/τόνο CO₂ (τιμές 2020), η Κομισιόν θα μπορεί να ρίχνει στην αγορά έως και 80 εκατ. δικαιώματα τον χρόνο, αντί για 20 εκατ. που προβλέπονταν αρχικά. Έτσι μειώνεται ο κίνδυνος απότομης εκτίναξης των τιμών, αλλά ταυτόχρονα αδυνατίζει και ο ρυθμός μείωσης των εκπομπών.
- Παράταση «ζωής» στα δικαιώματα μετά το 2030
Ενώ αρχικά τα δικαιώματα στο αποθεματικό θα έπαυαν να ισχύουν στο τέλος της δεκαετίας, πλέον παραμένουν ενεργά. Συνολικά έως 600 εκατ. δικαιώματα θα μπορούν να διοχετευτούν στην αγορά για να συγκρατούν τις τιμές – ποσότητα που στην πράξη αντιστοιχεί σε περίπου δέκα χρόνια μειώσεων εκπομπών.
- Πρόσθετο αποθεματικό και πρόωρες δημοπρασίες
Ενισχύεται συνολικά η δυνατότητα του MSR να σταθεροποιεί την αγορά, ενώ παράλληλα προγραμματίζεται έναρξη δημοπρασιών από το 2027, ώστε να αντληθούν έσοδα νωρίτερα. Σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων, εξετάζεται και ένας νέος Μηχανισμός Προκαταβολικής Χρηματοδότησης, με δυνητικούς πόρους έως 6 δισ. ευρώ την περίοδο 2026–2027, για επενδύσεις στην πράσινη μετάβαση.
Το ETS2 δεν αφορά απευθείας μόνο τις εταιρείες ενέργειας. Στόχος του είναι να ενσωματώνεται σταδιακά το κόστος του CO₂ στην τιμή του πετρελαίου θέρμανσης, του φυσικού αερίου για τα νοικοκυριά και των καυσίμων κίνησης. Πρόκειται για έναν «αόρατο φόρο άνθρακα» που, μακροπρόθεσμα, ωθεί σε καθαρότερες τεχνολογίες.
Λόγω των κοινωνικών επιπτώσεων, η ΕΕ έχει θεσπίσει το Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα, το οποίο θα χρηματοδοτεί παρεμβάσεις όπως ενεργειακές αναβαθμίσεις κατοικιών, επιδοτήσεις για καθαρότερα οχήματα και στήριξη ευάλωτων νοικοκυριών για το κόστος θέρμανσης.
Το επόμενο επεισόδιο
Η πρόταση της Επιτροπής θα πρέπει τώρα να εγκριθεί από τα κράτη-μέλη και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, τα οποία ήδη έχουν ταχθεί υπέρ της αναβολής του ETS2 έως το 2028, στο πλαίσιο της συζήτησης για τον κλιματικό στόχο του 2040.
Το βέβαιο είναι ότι η Ευρώπη αλλάζει ρυθμό, κερδίζει χρόνο για να διαχειριστεί το κοινωνικό και πολιτικό κόστος της μετάβασης, αλλά μεταθέτει μπροστά μια πιο δύσκολη εξίσωση – με το ερώτημα αν θα μπορέσει, και με ποιους όρους, να απανθρακοποιήσει εγκαίρως δύο από τους πιο απαιτητικούς τομείς της οικονομίας της.
