Η ημέρα ξεκίνησε ως «τεχνικό πρόβλημα», αλλά εξελίχθηκε σε συμβάν με χαρακτηριστικά ευρείας κλίμακας. Η ΥΠΑ, στην επίσημη ενημέρωσή της, περιέγραψε «μαζική παρεμβολή» που επηρέασε σχεδόν όλες τις συχνότητες VHF επικοινωνίας πιλότων–ελεγκτών, με γεωγραφική έκταση και επιμονή.
Αργότερα, η δημόσια ενημέρωση και τα ρεπορτάζ κατέγραψαν αποκατάσταση των επικοινωνιών και σταδιακή επαναφορά της ροής, με καθυστερήσεις να επιμένουν λόγω της «ουράς» που δημιουργήθηκε κατά τη διάρκεια της κρίσης.
Το κρίσιμο σημείο για τη μεγάλη εικόνα είναι το εξής: όταν μιλάμε για συμβάν που «αγγίζει» σχεδόν όλες τις VHF, το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς «δυσλειτουργία». Είναι κατάρρευση χωρητικότητας (capacity collapse), δηλαδή μετάβαση του συστήματος σε λειτουργία έκτακτης ανάγκης με περιορισμούς ροής, μέχρι να σταθεροποιηθεί η αξιοπιστία των επικοινωνιών.
Τι έγινε και γιατί είναι σοβαρό
Στις 4 Ιανουαρίου 2026 καταγράφηκε σοβαρή διαταραχή στις VHF φωνητικές επικοινωνίες αέρος–εδάφους στο FIR Αθηνών. Στην πράξη αυτό οδήγησε σε περιορισμούς ροής, καθυστερήσεις, εκτροπές και ανατροπές προγράμματος πτήσεων, επειδή επηρεάστηκε το βασικό κανάλι συντονισμού πιλότων–ελεγκτών εναέριας κυκλοφορίας.
Το οικονομικό κόστος μπορεί να αποτιμηθεί με τεχνικό τρόπο, χωρίς υπερβολές, σε εύρος €15–25 εκατ. από τρεις ανεξάρτητες μεθόδους που συγκλίνουν στην ίδια τάξη μεγέθους (διεθνής αναλογία, bottom-up «στοίβα κόστους», μοντέλο άμεσου κόστους καθυστέρησης). Η ουσία, όμως, δεν είναι μόνο αριθμοί: τέτοια συμβάντα είναι stress test ανθεκτικότητας για κρίσιμες υποδομές και αποκαλύπτουν κενά σε εφεδρείες, διαδικασίες διαχείρισης εκτάκτων αναγκών (contingency) και διακυβέρνηση.
Χρονικό της κρίσης
08:59 – Έναρξη συμβάντος: αναφέρεται μαζική παρεμβολή/«θόρυβος» που επηρεάζει σχεδόν όλες τις VHF.
09:00 – Ενεργοποιούνται περιορισμοί ροής (flow restrictions), μειώνεται ο ρυθμός εξυπηρέτησης.
Μεσημέρι – Η κυκλοφορία παραμένει πιεσμένη, η χωρητικότητα λειτουργεί «μειωμένα».
17:00 – Αναφέρεται αποκατάσταση των επικοινωνιών.
17:45 – Αναφέρεται επαναφορά της χωρητικότητας σε κανονικά επίπεδα, με καθυστερήσεις να συνεχίζονται λόγω συσσωρευμένου φόρτου.
Σημειώνεται επίσης κινητοποίηση μέσων διερεύνησης/εντοπισμού και εμπλοκή αρμόδιων φορέων, κάτι που «δείχνει» ότι το συμβάν αντιμετωπίστηκε ως ζήτημα που αγγίζει και τη διαχείριση φάσματος (όχι απλώς συντήρηση ενός κόμβου).
Ι. Γιατί αυτό είναι διαφορετικό επιχειρησιακά
Τι ακριβώς επηρεάστηκε
Το VHF voice air-ground είναι το βασικό κανάλι φωνητικής επικοινωνίας πιλότου–ελεγκτή. Μέσα από αυτό δίνονται και επιβεβαιώνονται οι κρίσιμες οδηγίες: άδειες/εκκαθαρίσεις (clearances), οδηγίες πορείας/ύψους, readbacks (η υποχρεωτική επανάληψη από τον πιλότο για επιβεβαίωση) και ενέργειες αποφυγής σύγκρουσης (deconfliction). Με άλλα λόγια, είναι το «κανάλι λειτουργίας» του Ελέγχου Εναέριας Κυκλοφορίας (Air Traffic Control – ATC): του συστήματος και των διαδικασιών με τις οποίες οι ελεγκτές ρυθμίζουν με ασφάλεια τη ροή των πτήσεων στο FIR.
Όταν η αξιοπιστία του VHF υποβαθμίζεται σε μεγάλη κλίμακα, ο ATC δεν μπορεί να «συνεχίσει απλώς πιο αργά». Υποχρεωτικά περνά σε υποβαθμισμένη/εφεδρική λειτουργία (degraded/contingency mode): περισσότερες επαναλήψεις και επιβεβαιώσεις, μεγαλύτερα περιθώρια ασφάλειας, περιορισμούς ανά τομέα και ανά ρυθμό εξυπηρέτησης—και τελικά μείωση χωρητικότητας.
Όταν η αξιοπιστία του υποβαθμίζεται σε μεγάλη κλίμακα, το ATC δεν «συνεχίζει απλώς πιο αργά». Μεταβαίνει σε υποβαθμισμένη λειτουργία (degraded mode) με μεγαλύτερα περιθώρια, περισσότερες επαναλήψεις, περιορισμούς ρυθμού και—τελικά—μείωση χωρητικότητας.
Τι δεν ξέρουμε ακόμη (και πρέπει να ειπωθεί καθαρά)
Τα δημόσια στοιχεία μιλούν για παρεμβολή/«θόρυβο» και για διερεύνηση. Τεχνικά σενάρια χωρίς προεξόφληση αιτίας περιλαμβάνουν ευρυζωνική παρεμβολή, διαμόρφωση (intermodulation), ανεπιθύμητη/μη εξουσιοδοτημένη εκπομπή, ή συνδυασμό παραγόντων. Η αβεβαιότητα δεν μειώνει τη σοβαρότητα· την αυξάνει, γιατί κρατά ανοιχτό το περίβλημα κινδύνου μέχρι το κλείσιμο της βασικής αιτίας.
Γιατί το «σχεδόν όλες» είναι κόκκινος συναγερμός
Όταν επηρεάζονται ταυτόχρονα σχεδόν όλες οι συχνότητες, το συμβάν αποκτά χαρακτηριστικά συστημικής έκθεσης: είτε κοινός μηχανισμός που «γεμίζει» το φάσμα, είτε πολλαπλά σημεία/πηγές, είτε αλληλεξάρτηση αλυσίδων. Σε κάθε περίπτωση, το επιχειρησιακό αποτέλεσμα είναι κατάρρευση της παραγωγικής ικανότητας (capacity collapse).
ΙΙ. Οικονομική αποτίμηση κρίσης: οι 3 μέθοδοι (αναλυτικά)
Μεθοδολογία Α — Διεθνής αναλογία (benchmark: UK NATS 08/2023)
Η περίπτωση του UK NATS (Αύγουστος 2023) είναι χρήσιμη ως benchmark τάξης μεγέθους (όχι ως τεχνικά «ίδια» αστοχία). Εκεί, ένα σοβαρό failure δημιούργησε μαζικές επιπτώσεις και ακολούθησε ανεξάρτητη διερεύνηση/αναφορά.
Η λογική της αναλογίας (χωρίς «μαγικά νούμερα») είναι: παίρνεις εύρος κόστους από ανεξάρτητη αποτίμηση, κλιμακώνεις με αναλογία μεγέθους επίπτωσης (επηρεασμένοι επιβάτες, ώρες διαταραχής, ένταση καθυστερήσεων), προσαρμόζεις για διαφορετική βάση κόστους (π.χ. proxy οικονομικού μεγέθους/κόστους χρόνου).
Με συντηρητικές παραδοχές, δίνει αποτέλεσμα που «κάθεται» στην ίδια τάξη μεγέθους με τις άλλες δύο μεθόδους (αυτό είναι το νόημα της διασταυρούμενης επικύρωσης, όχι να βγει ένα μοναδικό «ακριβές» νούμερο).
Μεθοδολογία Β — Bottom-up «στοίβα κόστους» (με σενάρια)
Εδώ το κόστος χτίζεται από συνιστώσες:
B1. Αεροπορικές (direct + disruption + recovery): Fuel/holding, crew overtime, diversions, handling, schedule recovery, repositioning πληρωμάτων/αεροσκαφών.
B2. Επιβάτες: κοινωνικό κόστος χρόνου [Value of Time (VoT)/ welfare loss)]: Δεν είναι «αποζημίωση». Είναι αποτίμηση χαμένου χρόνου/παραγωγικότητας. Με σενάρια VoT (π.χ. €15/ώρα, €25/ώρα, €40/ώρα) και με εκτιμήσεις επηρεασμένων επιβατών/μέσης καθυστέρησης (που οριστικοποιούνται όταν δημοσιευθούν επίσημα στοιχεία), αυτή η συνιστώσα συχνά αποτελεί το μεγαλύτερο μέρος του συνολικού κόστους.
B3. Κανονιστικό/ κόστος για τον καταναλωτή (EU261) – με τεχνική επιφύλαξη: Ο Κανονισμός 261/2004 και η νομολογία για «έκτακτες περιστάσεις» είναι σύνθετα: η κατάταξη εξαρτάται από το πραγματικό αίτιο, τον βαθμό εξωγενούς παράγοντα και το τι «εύλογα μέτρα» μπορούσαν να ληφθούν. Η Wallentin-Hermann (C-549/07) είναι νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) και αποτελεί το βασικό σημείο αναφοράς για το πώς ερμηνεύεται ο όρος «extraordinary circumstances» στον Κανονισμό (ΕΚ) 261/2004. Καθιερώνει την αρχή ότι τεχνικά προβλήματα και αστοχίες υποδομής, ακόμη και όταν είναι απρόβλεπτα, δεν θεωρούνται αυτομάτως έκτακτες περιστάσεις, εκτός εάν συνδέονται με εξωτερικά γεγονότα εκτός του λειτουργικού ελέγχου του μεταφορέα.
Ωστόσο, η νομολογία αυτή δεν εφαρμόζεται μηχανιστικά. Η τελική νομική αξιολόγηση εξαρτάται από τα πραγματικά δεδομένα του συγκεκριμένου περιστατικού: τη φύση της παρεμβολής, τον ρόλο των αποφάσεων διαχείρισης εναέριας κυκλοφορίας (ATM αποφάσεις), και τα εύλογα μέτρα που μπορούσαν να ληφθούν. Συνεπώς, κάθε κρίση περί αποζημίωσης πρέπει να βασιστεί σε πλήρη τεχνική τεκμηρίωση και ex post αξιολόγηση των γεγονότων.
B4. Αεροδρόμια & οικονομία: Απώλεια εμπορικών εσόδων, κόστη διαχείρισης πλήθους/λειτουργίας, reputational spillovers, διαταραχή σε τουρισμό/επιχειρήσεις.
Με ρεαλιστικές παραδοχές, ένα bottom-up εύρος συνήθως πέφτει σε:
- Χαμηλό: περίπου €9–13M
- Βασικό: περίπου €16–21M
- Υψηλό: περίπου €25–32M
Η επικεφαλίδα €15–25M κρατά συντηρητικά τη ζώνη σύγκλισης μέχρι να κλειδώσουν επίσημοι αριθμοί.
Μεθοδολογία Γ — Μοντέλο άμεσου κόστους καθυστέρησης (direct delay cost)
Αυτή η μέθοδος «μετρά» μόνο το άμεσο κόστος καθυστέρησης για αεροπορικές (λεπτά καθυστέρησης × μοναδιαίο κόστος/λεπτό). Είναι χρήσιμη επειδή είναι καθαρή και συγκρίσιμη, αλλά από μόνη της υποεκτιμά δραστικά το συνολικό κόστος, γιατί αφήνει εκτός: την απώλεια ευημερίας (welfare loss) επιβατών, τις ακυρώσεις/αναδιάταξη δικτύου, το κόστος ανάκτησης (recovery cost), και τέλος την οικονομία/φήμη.
ΙΙΙ. Διεθνής εμπειρία: τι δείχνουν τα προηγούμενα (και τι δεν δείχνουν)
UK NATS 2023: όταν μια αστοχία γίνεται θεσμικό ζήτημα
Το μάθημα από το Ηνωμένο Βασίλειο δεν είναι «η τεχνική αιτία». Είναι η θεσμική απάντηση: ανεξάρτητη διερεύνηση, σαφείς συστάσεις, πρόγραμμα επενδύσεων και λογοδοσία.
Βαλτική περιοχή: GNSS spoofing/jamming (διαφορετικό domain, ίδιο μήνυμα ανθεκτικότητας)
Το GNSS spoofing/jamming δεν αφορά τις VHF φωνητικές επικοινωνίες· ανήκει στο πεδίο της πλοήγησης (navigation) και όχι της επικοινωνίας (communications). Ωστόσο, εντάσσεται στην ίδια οικογένεια κινδύνου: ηλεκτρομαγνητικές παρεμβολές που ξεκινούν ως «τεχνικό ζήτημα» στο φάσμα και καταλήγουν σε καθαρό λειτουργικό κίνδυνο για την αεροναυτιλία. Η EASA έχει τοποθετηθεί θεσμικά για την απειλή του GNSS jamming/spoofing, αναγνωρίζοντας ότι τέτοια φαινόμενα απαιτούν συστηματική καταγραφή, αξιολόγηση κινδύνου, οδηγίες προς χειριστές (αεροπορικές εταιρείες) και ANSPs (παρόχους υπηρεσιών εναέριας κυκλοφορίας), και ενίσχυση ανθεκτικότητας. Το κρίσιμο μήνυμα δεν είναι η τεχνική ομοιότητα των συστημάτων, αλλά η κοινή απαίτηση: ανθεκτικότητα απέναντι σε ηλεκτρομαγνητικές διαταραχές με επιχειρησιακές συνέπειες.
IV. ESG/κριτική υποδομών: το «κόστος» που δεν φαίνεται σε τιμολόγιο
Το ESG εδώ δεν είναι σλόγκαν. Είναι αποτύπωση εξωτερικοτήτων:
S (Social): ταλαιπωρία, χαμένος χρόνος, δυσανάλογη επιβάρυνση ευάλωτων ομάδων (ηλικιωμένοι, ΑμεΑ, οικογένειες), λειτουργικά προβλήματα σε terminals, επιπτώσεις σε επαγγελματικά / ιατρικά ταξίδια.
G (Governance): αυτό που κρίνεται είναι ο κύκλος λογοδοσίας: ανεξάρτητη τεχνική διερεύνηση, CAPA με χρονοδιάγραμμα, τεκμηρίωση εφεδρειών και drills. Ειδικά όταν καταγράφεται δημόσια συζήτηση για παλαιότητα/ανεπάρκειες, η διακυβέρνηση δεν μπορεί να μείνει στο επίπεδο «αποκαταστάθηκε».
E (Environment): σε τέτοιες κρίσεις προκύπτουν αποφεύξιμες εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου από συγκεντρώσεις, εκτροπές, επίγειες λειτουργίες και αποκατάσταση δικτύου. Δεν χρειάζεται να «κλειδώσει» σήμερα ο ακριβής αριθμός· χρειάζεται να αναγνωριστεί ως κατηγορία εκπομπών που μειώνεται μόνο με ανθεκτικότητα.
Συμπέρασμα
Η 4η Ιανουαρίου 2026 στο FIR Αθηνών δεν ήταν «μια κακή μέρα». Ήταν συμβάν που—με βάση την επίσημη περιγραφή—αφορούσε μαζική παρεμβολή σε VHF επικοινωνίες, προκάλεσε μειωμένη χωρητικότητα και άφησε πίσω του ένα μετρήσιμο οικονομικό αποτύπωμα, με εύρος €15–25 εκατ. από τεχνικές μεθόδους αποτίμησης.
Το κρίσιμο επόμενο βήμα δεν είναι η ανακούφιση ότι «επανήλθε η ροή». Είναι να κλείσει ο κύκλος σωστά: βασική αιτία, ανεξάρτητη τεχνική αξιολόγηση, CAPA, και επένδυση σε πραγματική γεωγραφική εφεδρεία και διαδικασίες έκτακτης ανάγκης που κρατούν προβλέψιμη χωρητικότητα όταν το σύστημα δουλεύει «υποβαθμισμένα». Αυτό είναι που θα κρίνει αν το σημερινό επεισόδιο θα γίνει αφετηρία αναβάθμισης ή πρόβα επανάληψης.
*Ο Γιάννης Σ. Καλαντζάκης είναι εμπειρογνώμων ESG και ιδρυτής της OLYSIS. Lead Verifier για EU ETS, ISO 14064-1 & ISO 14064-2, cDPO, και Project Leader του Δείκτη Αποτελεσματικότητας Δήμων (ΚΕΦΙΜ). #OwnYourCity #IOwnMyHealthData
**Αφιερωμένο στη Χρυσηίδα
