Σε καθεστώς αυξημένης εγρήγορσης βρίσκεται η Άγκυρα μπροστά στις εξελίξεις στο Ιράν, καθώς το ενδεχόμενο κατάρρευσης της θεοκρατίας του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ και ένα πιθανό επακόλουθο χάος συγκρούονται ευθέως με τα στρατηγικά της συμφέροντα. Η Τουρκία συγκαταλέγεται στις χώρες που θα επηρεαστούν περισσότερο από μια σοβαρή αποσταθεροποίηση του Ιράν, φοβούμενη ότι μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να έχει απρόβλεπτες συνέπειες τόσο για την ίδια όσο και για την ευρύτερη περιοχή, ανοίγοντας πολλαπλούς και δύσκολα διαχειρίσιμους «αγνώστους Χ».
Ενώ στη Συρία κυριαρχεί αβεβαιότητα σε σχέση και με το Κουρδικό, ένα θέμα που άπτεται και της εσωτερικής ασφάλειας της Τουρκίας, και ενώ ο πόλεμος μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας έχει μεταφερθεί και στη Μαύρη Θάλασσα, ο κίνδυνος να εξαπλωθεί η «πυρκαγιά» στο Ιράν πιέζει τις διπλωματικές δυνατότητες της Άγκυρας και αποτελεί βάσιμο για την ίδια λόγο να προσπαθήσει να αποτρέψει μια αμερικανική στρατιωτική επίθεση.
Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν απέφυγε να τοποθετηθεί ξεκάθαρα σε σχέση με τα γεγονότα στο Ιράν, τις ώρες που οι διαδηλώσεις μαίνονταν και ο Τραμπ «ζύγιζε» δράση κατά του θεοκρατικού καθεστώτος. Κι αυτό μάλλον επειδή έχει πολλά και σοβαρά ανοιχτά «μέτωπα» με τον Ντόναλντ Τραμπ, από τη Συρία και τη Γάζα μέχρι και την άρση των αμερικανικών κυρώσεων που επιζητά διακαώς για την αγορά των F-35. Εξ ου και δεν θέλει να έρθει σε ανοιχτή αντιπαράθεση μαζί του επιπλέον και για το θέμα του Ιράν - όπως άλλωστε έπραξε και στην περίπτωση του συμμάχου Νικολάς Μαδούρο της Βενεζουέλας.
Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών, Χακάν Φιντάν, απάντησε σε ερωτήσεις σχετικά με την προσέγγιση της Άγκυρας έναντι των εξελίξεων στο Ιράν κατά τη συνέντευξη Τύπου που παραχώρησε στις 15 Ιανουαρίου σε Τούρκους και ξένους δημοσιογράφους. «Παρακολουθούμε από πολύ κοντά τις εξελίξεις, καθώς όλα όσα συμβαίνουν στο Ιράν μας αφορούν» δήλωσε για να προσθέσει ότι η Τουρκία «αποδίδει μεγάλη σημασία στην περιφερειακή σταθερότητα και ασφάλεια», είναι αντίθετη σε μια στρατιωτική επέμβαση και το Ιράν πρέπει να λύσει μόνο του τα εσωτερικά του προβλήματα.
Όπως συνηθίζει τα τελευταία χρόνια το καθεστώς Ερντογάν, τις απόψεις που δεν μπορούν να εκφράσουν ανοιχτά ο πρόεδρος και οι υπουργοί του, ανέλαβε να μεταφέρει δημόσια ο κυβερνητικός εταίρος του Ερντογάν και ηγέτης των Τούρκων εθνικιστών, Ντεβλέτ Μπαχτσελί. Με τον χαρακτηριστικό αινιγματικό του λόγο ο αρχηγός του Κόμματος Εθνικιστικής Δράσης (ΜΗΡ) ξεκαθάρισε ότι η Τουρκία ούτε αμερικανική επέμβαση θέλει να δει, ούτε διάσπαση του Ιράν, προειδοποιώντας «τους Τούρκους του Ιράν» να μην γίνουν «όργανα σιωνιστικών και ιμπεριαλιστικών επιδιώξεων». Με τον όρο «Τούρκοι του Ιράν» σαφώς αναφερόταν στην μεγάλη μειονότητα των Αζέρων Τούρκων, που αποτελούν περίπου το 16-24% του ιρανικού πληθυσμού.
Μιλώντας στην τουρκική Εθνοσυνέλευση, ο Μπαχτσελί τόνισε ότι η ενότητα και η σταθερότητα του Ιράν είναι «ζήτημα ζωής και θανάτου» για την Τουρκία και προσέθεσε ότι «η αναταραχή στο Ιράν, ο διχασμός του Ιράν, τα βάσανα του Ιράν απειλούν την Τουρκία και τις χώρες της περιοχής από κάθε άποψη». Σε ανάλογο ύφος, ο εκπρόσωπος του κυβερνώντος Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP), Ομέρ Τσελίκ, υποστήριξε πως μία εξωτερική παρέμβαση στο Ιράν «θα έχει εξαιρετικά αρνητικές συνέπειες» και ότι δεν θα είναι νόμιμη.
Η μετρημένη στάση πάντως του Τούρκου προέδρου και του υπουργού Εξωτερικών δεν στάθηκαν εμπόδιο στα φιλοκυβερνητικά μέσα ενημέρωσης και τους φιλοκυβερνητικούς πολιτικούς και στρατηγικούς αναλυτές να ανεβάσουν για μία ακόμη φορά τους τόνους, υιοθετώντας το αφήγημα των Ιρανών αξιωματούχων ότι πίσω από την λαϊκή εξέγερση υπήρχε δάκτυλος των ΗΠΑ και του Ισραήλ.
Πριν από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, η Τουρκία και το Ιράν μαζί με το Ισραήλ, σε σύμπνοια μεταξύ τους, ήταν το «τρίγωνο» των χωρών που αποτελούσαν το προπύργιο της Δύσης στη Μέση Ανατολή έναντι της σοβιετικής επιρροής. Η ανατροπή του καθεστώτος του Σάχη άλλαξε άρδην το γεωπολιτικό πεδίο στην περιοχή, με συνέπειες που εξακολουθούν ακόμη και σήμερα να επηρεάζουν τις εξελίξεις, σχεδόν μισό αιώνα μετά. Αν αντίστοιχα σήμερα ανατραπεί το καθεστώς των Αγιατολάχ, οι επιπτώσεις θα είναι εξίσου απρόβλεπτες και με αντοχή στον χρόνο, εκτιμούν στην Άγκυρα.
«Το Ιράν και η Τουρκία βρίσκονται σε ανταγωνισμό, αλλά δεν είναι εχθρικός ανταγωνισμός, καθώς καμία από τις δύο χώρες δεν θεωρεί την άλλη εχθρό. Γι' αυτόν τον λόγο, στις σχέσεις των δύο χωρών, είτε όταν τα πράγματα πάνε πολύ καλά είτε όταν υπάρχουν μεγάλες εντάσεις, υπάρχει πάντα ένα σημείο που σταματούν. Δεν μπορούν να είναι ούτε καλοί φίλοι, ούτε εχθροί», σύμφωνα με τον Δρ. Αρίφ Κεσκίν, Τουρκο-ιρανό πανεπιστημιακό, ειδικό σε θέματα Ιράν.
Η Τουρκία και το Ιράν είναι περιφερειακοί ανταγωνιστές εδώ και δεκαετίες, με τα συμφέροντά τους να συγκρούονται επανειλημμένα στη Συρία, το Ιράκ, τον Λίβανο και αλλού. Βρέθηκαν σε αντιμαχόμενα στρατόπεδα στη διάρκεια των μαχών στο Ιράκ την περίοδο 2013-2017 και στη Συρία, στον εμφύλιο πόλεμο από το 2011 έως το 2024. Η Τεχεράνη δεν ξεχνά τον ρόλο της Άγκυρας στην ανατροπή του εκλεκτού της Σύρου προέδρου Μπασάρ αλ-Άσαντ.
Παρά τον ανταγωνισμό, η προοπτική ανατροπής του ιρανικού καθεστώτος δεν καθησυχάζει την Άγκυρα, αντιθέτως είναι ένα ενδεχόμενο που αντιμετωπίζεται με μεγάλη δόση προβληματισμού, καθώς μία τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε μελλοντικά ακόμη και να ανοίξει το «Κουτί της Πανδώρας» όσον αφορά την ασφάλεια της περιοχής και θα πρέπει η ίδια να επαναπροσδιορίσει τη θέση της στη Μέση Ανατολή και εν πολλοίς τις σχέσεις της με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ.
Μιλώντας στο BBC, o καθηγητής Δρ. Σαλίχ Μπιτσακτσί από το Πανεπιστήμιο Νισαντάσι της Κωνσταντινούπολης δηλώνει ότι η Τουρκία, ενώ επικεντρώνεται αυτή τη στιγμή στην ασφάλεια των συνόρων της με τη Συρία, δεν περίμενε να αντιμετωπίσει αστάθεια στα σύνορα με το Ιράν. «Όταν στα σύνορά σας υπάρχει ήδη μια Συρία, όπου έχετε καταφέρει να δημιουργήσετε μια νέα τάξη πραγμάτων. Υπάρχει ένα Ιράκ, όπου οι εσωτερικές ισορροπίες είναι πολύ εύθραυστες. Και όταν υπάρχει και ένα Ιράν που βρίσκεται σε εμφύλιο πόλεμο, η Τουρκία θα πρέπει να καταβάλει πολύ μεγάλες προσπάθειες για να διατηρήσει τη σταθερότητά της» ανέφερε.
Η Τουρκία συνειδητοποιεί πόσο επικίνδυνο και ζωτικής σημασίας είναι για την ίδια το θέμα της ασφάλειας του Ιράν, ειδικά υπό την παρούσα συγκυρία που το Κουρδικό βρίσκεται στον πυρήνα της περιφερειακής και εσωτερικής πολιτικής της. Ένα ενδεχόμενο κενό εξουσίας στο Ιράν, συνοδευόμενο από πολιτική αστάθεια ή μακροχρόνια αναταραχή, θα φέρει αναπόφευκτα στην επιφάνεια πολυδιάστατα ζητήματα ασφάλειας. Ο ερευνητής του τουρκικού Κέντρου Ιρανικών Σπουδών (ΙRAM) Οράλ Τογά πιστεύει ότι «δεν υπάρχει καμία πιθανότητα να μην επηρεαστεί η Τουρκία από τυχόν κενό εξουσίας και χάος που θα προκύψει στο Ιράν».
Πέραν από τα ζητήματα ασφαλείας που απασχολούν την Άγκυρα, υπάρχει και η οικονομική διάσταση των τουρκο-ιρανικών σχέσεων.
Η Τουρκία έχει στενούς ενεργειακούς και εμπορικούς δεσμούς με το Ιράν και οι δύο χώρες επιδιώκουν την αύξηση του ετήσιου όγκου των εμπορικών συναλλαγών τους στα 30 δισ. δολάρια. Παρά τον φιλόδοξο αυτό στόχο, ο όγκος εμπορικών συναλλαγών των δύο χωρών περιορίστηκε πέρυσι μέχρι τον Νοέμβριο στα 5,1 δισ. δολάρια, σύμφωνα με την Τουρκική Στατιστική Υπηρεσία (TUIK).
Επισήμως η Τουρκία δεν αγοράζει πετρέλαιο από το Ιράν από το 2019, ωστόσο συνεχίζει να εισάγει φυσικό αέριο. Σύμφωνα με την έκθεση της τουρκικής Ρυθμιστικής Αρχής Ενέργειας (EPDK), τον Νοέμβριο του 2025, το Ιράν ήταν η τέταρτη χώρα από την οποία η Τουρκία εισάγει το περισσότερο αέριο, με ποσοστό 17,6%, μετά τις ΗΠΑ (24,4%), τη Ρωσία (23,9%), και το Αζερμπαϊτζάν (20,6%).
Οι δύο χώρες διατήρησαν τις εμπορικές τους σχέσεις, παρά τις διεθνείς κυρώσεις κατά του Ιράν, αλλά αυτό καθίσταται πιο δύσκολο κατά τη δεύτερη προεδρική θητεία Τραμπ. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ ανακοίνωσε τις περασμένες ημέρες ότι θα επιβληθεί πλέον πρόσθετος δασμός 25% σε όλες τις χώρες που πραγματοποιούν εμπορικές συναλλαγές με το Ιράν. Ερωτηθείς σχετικά, ο Χακάν Φιντάν δήλωσε ότι δεν έχει ληφθεί επίσημη απόφαση από την πλευρά των ΗΠΑ, «επομένως, προς το παρόν δεν υπάρχει συγκεκριμένη απόφαση που να την θέτει ρεαλιστικά στην ατζέντα μας».
Τη θέση της Άγκυρας για τα σενάρια γύρω από το μέλλον του θεοκρατικού καθεστώτος στο Ιράν συνοψίζει εύγλωττα ο Μουσταφά Τζανέρ, αναλυτής του τουρκικού SETA (Ίδρυμα Πολιτικών, Οικονομικών και Κοινωνικών Ερευνών), γνωστού think-tank με ισχυρή επιρροή στα κλιμάκια που διαμορφώνουν την τουρκική εξωτερική πολιτική: «Παρά την υποκείμενη ένταση και τον ανταγωνισμό στις σχέσεις Ιράν-Τουρκίας, η διατήρηση της εδαφικής ακεραιότητας και της σταθερότητας του Ιράν αποτελεί προτεραιότητα για την Τουρκία». Ο ίδιος εκτιμά επίσης ότι «δεν υπάρχει ρεαλιστική προοπτική αλλαγής καθεστώτος ή σημαντικής υποχώρησης της ιρανικής κυβέρνησης» έναντι των διαδηλωτών και η άποψη αυτή θα μπορούσε να ειπωθεί ότι είναι και η εκτίμηση της επίσημης Άγκυρας.
