Η επιστροφή του Ιράν στο επίκεντρο της διεθνούς συζήτησης δεν οφείλεται σε κάποια άμεση στρατιωτική εξέλιξη, αλλά στα στρατηγικά μηνύματα που εκπέμπονται από την Ουάσιγκτον. Οι επαναλαμβανόμενες δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ περί στρατιωτικών επιλογών στο τραπέζι, δεν συνιστούν απόφαση πολέμου. Συνιστούν, όμως, κάτι διαφορετικό και ενδεχομένως πιο αποτελεσματικό. Μια πολιτική απειλής και ψυχολογικού πολέμου χωρίς άμεση πρόθεση χρήσης βίας.
Η στρατηγική του Τράμπ δεν στοχεύει σήμερα σε έναν ακόμη πόλεμο στη Μέση Ανατολή. Στοχεύει στη φθορά και την εσωτερική απονομιμοποίηση του ιρανικού θεοκρατικού καθεστώτος, μέσω οικονομικής πίεσης, διεθνούς απομόνωσης και διαρκούς αίσθησης στρατηγικής αδυναμίας. Οι απειλές λειτουργούν ως εργαλείο ψυχολογικής και πολιτικής πίεσης, όχι ως προοίμιο εισβολής.
Το πραγματικό διακύβευμα, άλλωστε, δεν είναι μόνο το πυρηνικό πρόγραμμα. Είναι ο γεωπολιτικός προσανατολισμός του Ιράν.
Ένα Ιράν που θα απομακρυνόταν έστω σταδιακά, από τον θεοκρατικό του χαρακτήρα και θα άνοιγε δίαυλο με τη Δύση, θα αποτελούσε τη μεγαλύτερη γεωπολιτική ανατροπή των τελευταίων 50 ετών. Όχι μόνο για τη Μέση Ανατολή, αλλά για ολόκληρη την Ευρασία. Πρόκειται για ένα κράτος-πυλώνα, με τεράστια ενεργειακά αποθέματα, πληθυσμιακό βάρος και γεωγραφική θέση που συνδέει Ανατολή και Δύση.
Το κρίσιμο ερώτημα, ωστόσο, είναι πώς θα μπορούσε να συμβεί μια τέτοια αλλαγή χωρίς κατάρρευση και χάος. Η εμπειρία του Ιράκ και της Λιβύης λειτουργεί αποτρεπτικά, τόσο για τη Δύση όσο και για μεγάλο μέρος της ιρανικής κοινωνίας. Γι’ αυτό και το πιο ρεαλιστικό σενάριο δεν είναι η βίαιη ανατροπή, αλλά η μετάβαση εκ των έσω. Αυτό θέλει ο Τράμπ.
Μια ομαλή μετάβαση θα μπορούσε να βασιστεί σε έναν ελεγχόμενο μετασχηματισμό του συστήματος, με πολιτικά πρόσωπα που διαθέτουν θεσμική εμπειρία και διεθνή αξιοπιστία και είναι αποδεκτά από τον λαό. Ο νυν πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιαν εκφράζει ένα πρώτο, προσεκτικό άνοιγμα, χωρίς μετωπική σύγκρουση με τον σκληρό πυρήνα της εξουσίας. Παράλληλα, η πιθανή επανεμφάνιση του Χασάν Ροχανί, του πρώην προέδρου που υπέγραψε τη συμφωνία για τα πυρηνικά το 2015, θα μπορούσε να λειτουργήσει ως γέφυρα με τη Δύση και ως εγγύηση μιας ελεγχόμενης εξομάλυνσης.
Ένα τέτοιο σενάριο όμως προϋποθέτει έναν σιωπηρό συμβιβασμό. Σταδιακό περιορισμό του ρόλου των Φρουρών της Επανάστασης, αποπολιτικοποίηση του θεοκρατικού πυρήνα και ουσιαστικά οικονομικά ανταλλάγματα που θα δώσουν κίνητρο στις εσωτερικές δυνάμεις αλλαγής. Δεν πρόκειται για δυτικού τύπου δημοκρατική επανάσταση, αλλά για μετάβαση τύπου Ανατολικής Ευρώπης της δεκαετίας του ’80.
Οι γεωπολιτικές συνέπειες ενός τέτοιου μετασχηματισμού θα ήταν καταλυτικές. Για την Κίνα, ένα φιλοδυτικό Ιράν θα σήμαινε απώλεια ενεργειακής ασφάλειας και στρατηγικού βάθους στον Νέο Δρόμο του Μεταξιού. Για τη Ρωσία, θα συνιστούσε υπαρξιακό πλήγμα, όπως, ανταγωνισμός στο φυσικό αέριο, απώλεια επιρροής στον Καύκασο και στρατηγική πίεση στον νότο.
Η Τουρκία, τέλος, θα βρισκόταν μπροστά σε ένα σύνθετο δίλημμα. Θα κέρδιζε σταθερότητα και εμπόριο, αλλά θα έχανε τον ρόλο του αναντικατάστατου μεσάζοντα μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Ένα ισχυρό, μεταρρυθμισμένο Ιράν θα περιόριζε τον τουρκικό αναθεωρητισμό και θα επανέφερε το κουρδικό ζήτημα με νέα δυναμική.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι απειλές Τραμπ δεν είναι παρορμητικές. Είναι μέρος μιας στρατηγικής ελεγχόμενης αστάθειας, με στόχο όχι την καταστροφή του Ιράν, αλλά τον μετασχηματισμό του. Αν αυτό επιτευχθεί, ο κόσμος δεν θα αλλάξει απλώς ισορροπίες, θα αλλάξει γεωπολιτικό άξονα.
*Αντιπτέραρχος (Ι) εα. Κωνσταντίνος Ιατρίδης, Επίτιμος Διοικητής ΔΑΥ, Επίτιμος Πρόεδρος Ένωσης Αποστράτων Αξιωματικών Αεροπορίας, Αμυντικός Αναλυτής
