Από τα «Πράσινα Κύματα» του 2009 έως την εξέγερση «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» του 2022-23, η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν αντιμετώπισε επανειλημμένες λαϊκές προκλήσεις χωρίς να καταρρεύσει. Η κεντρική θέση ότι το καθεστώς επιβιώνει κυρίως λόγω ενός πυκνού, πολυεπίπεδου καταπιεστικού συστήματος, ιδιαίτερα στην Τεχεράνη, είναι σε μεγάλο βαθμό αληθής, αλλά ατελής. Η καταστολή αποτελεί αναγκαία αλλά όχι επαρκή συνθήκη για την ανθεκτικότητα του καθεστώτος.
Η έρευνα καταδεικνύει ότι η καταστολή λειτουργεί σε συνδυασμό με τέσσερις επιπλέον παράγοντες: τον κατακερματισμό της αντιπολίτευσης, τη συνοχή των ελίτ γύρω από τον Ανώτατο Ηγέτη, τους εκτεταμένους μηχανισμούς προστασίας, και τον αποτελεσματικό έλεγχο της ροής πληροφοριών. Κανένας μεμονωμένος παράγοντας δεν εξηγεί την αποτυχία των εξεγέρσεων.
Η Θέση υπό Εξέταση
Η υπόθεση ότι η καταστολή εξηγεί τη μη-ανατροπή βασίζεται σε σημαντική εμπειρική τεκμηρίωση. Το Ιράν διαθέτει 150.000-190.000 προσωπικό στους Φρουρούς της Επανάστασης (IRGC), εκατομμύρια μέλη στα δίκτυα των Μπασίτζ, και εξελιγμένες υπηρεσίες πληροφοριών. Κατά τις διαδηλώσεις του Νοεμβρίου 2019, οι δυνάμεις ασφαλείας σκότωσαν εκατοντάδες διαδηλωτές — η Amnesty International τεκμηρίωσε 304 θανάτους, ενώ ανώνυμες πηγές του Reuters ανέφεραν έως 1.500 (αριθμός μη επαληθευμένος ανεξάρτητα) — καθιστώντας το γεγονός μία από τις πιο βίαιες καταστολές στη μεταεπαναστατική περίοδο.
Ωστόσο, η συγκριτική έρευνα για αυταρχικά καθεστώτα υποδεικνύει ότι η καταστολή από μόνη της σπάνια εξηγεί την επιβίωση. Η Τυνησία του Μπεν Άλι και η Αίγυπτος του Μουμπάρακ διέθεταν εξίσου εκτεταμένους καταπιεστικούς μηχανισμούς και κατέρρευσαν το 2011. Η βιβλιογραφία τονίζει ότι η συνοχή ελίτ και η πίστη των δυνάμεων ασφαλείας αποτελούν κρίσιμους παράγοντες, στοιχεία που στο Ιράν παραμένουν ισχυρά.
Συμπληρωματικοί Παράγοντες Ανθεκτικότητας
Οι διαμαρτυρίες στο Ιράν πάσχουν από βαθύ κατακερματισμό. Οι εθνοτικές διαφορές (Κούρδοι, Μπαλούτσι, Άραβες), οι ταξικές αντιθέσεις (αστική μεσαία τάξη έναντι περιφερειακών φτωχών), και οι διαφορές μεταξύ γενεών εμποδίζουν τη δημιουργία ενιαίου μετώπου. Δεν υπάρχει ενοποιημένη ηγεσία ούτε συνεκτικό πρόγραμμα.
Παράλληλα, η συνοχή των ελίτ παραμένει αξιοσημείωτη. Παρά τις εσωτερικές διαμάχες μεταξύ σκληροπυρηνικών και πραγματιστών, καμία σημαντική φατρία δεν έχει αποστασιοποιηθεί από τον Ανώτατο Ηγέτη Χαμενεΐ. Η επερχόμενη διαδοχή, ωστόσο, αποτελεί κρίσιμη αβεβαιότητα που θα μπορούσε να διαταράξει αυτή την ισορροπία.
Το δίκτυο προστασίας του καθεστώτος δημιουργεί πρόσθετους δεσμούς εξάρτησης. Οι Μπασίτζ και τα φιλανθρωπικά ιδρύματα (bonyads) παρέχουν οικονομικά οφέλη — υποτροφίες, θέσεις εργασίας, στέγαση — σε εκατομμύρια οικογένειες. Αυτή η υλική σύνδεση καθιστά μέρος του πληθυσμού συνένοχο στη διατήρηση του καθεστώτος.
Τέλος, ο έλεγχος της ροής πληροφοριών αποδεικνύεται καταλυτικός. Τα ολικά blackouts διαδικτύου κατά τις διαδηλώσεις του 2019 και 2022 απέκοψαν τους διαδηλωτές τόσο από εσωτερικό συντονισμό όσο και από διεθνή κάλυψη, μειώνοντας δραματικά την ικανότητα κινητοποίησης και τεκμηρίωσης της καταστολής.
Η Καταπιεστική Αρχιτεκτονική της Τεχεράνης
Η Τεχεράνη αποτελεί το κέντρο βάρους του καθεστώτος: φιλοξενεί το γραφείο του Ανώτατου Ηγέτη, την προεδρία, το κοινοβούλιο και τα στρατηγεία των δυνάμεων ασφαλείας. Η απώλεια ελέγχου της πρωτεύουσας θα σήμαινε λειτουργική κατάρρευση. Για τον λόγο αυτό, η Τεχεράνη συγκεντρώνει την πυκνότερη διάταξη καταπιεστικών μηχανισμών στη χώρα.
Οι Φρουροί της Επανάστασης (IRGC/Sepah) αποτελούν τον πυρήνα του συστήματος. Με νομική βάση το Σύνταγμα του 1979, υπάγονται απευθείας στον Ανώτατο Ηγέτη και έχουν αποστολή την προστασία του καθεστώτος και των «αξιών της Επανάστασης». Στην Τεχεράνη, τα κεντρικά τους στρατηγεία βρίσκονται σε διοικητικές περιοχές της πρωτεύουσας, από όπου συντονίζουν τη στρατηγική απάντηση σε κρίσεις, αναπτύσσουν ειδικές δυνάμεις και διαχειρίζονται τη συλλογή πληροφοριών. Η τεκμηρίωση για τον ρόλο τους είναι υψηλή, βασισμένη σε εκθέσεις του The International Institute for Strategic Studies και ακαδημαϊκές μελέτες.
Οι Μπασίτζ λειτουργούν ως το εδαφικό δίκτυο του καθεστώτος. Οργανωμένοι υπό τον IRGC, έχουν αποστολή την κινητοποίηση της βάσης, την ιδεολογική επιτήρηση και τον κοινωνικό έλεγχο. Η παρουσία τους στην Τεχεράνη είναι διάχυτη: διατηρούν βάσεις σε τζαμιά, πανεπιστήμια και χώρους εργασίας σε όλες τις συνοικίες. Κατά τις διαδηλώσεις, αναλαμβάνουν τον εκφοβισμό σε επίπεδο στις γειτονιές, οργανώνουν αντι-διαδηλώσεις και λειτουργούν ως δίκτυο πληροφοριοδοτών. Η τεκμηρίωση είναι υψηλή, με πηγές από Amnesty International και ακαδημαϊκά έργα.
Η Αστυνομία (LEF) αποτελεί την πρώτη γραμμή ανταπόκρισης. Με αρμοδιότητα τη δημόσια τάξη, την επιβολή νόμου και την αστυνομία ηθών, υπάγεται τυπικά στο Υπουργείο Εσωτερικών αλλά ουσιαστικά συντονίζεται με τον IRGC. Διατηρεί αστυνομικά τμήματα και κινητές μονάδες αντιταραχών ανά περιοχή της Τεχεράνης, αναλαμβάνοντας τις αρχικές συλλήψεις και τη διάλυση συγκεντρώσεων. Η τεκμηρίωση είναι μέτρια προς υψηλή.
Οι υπηρεσίες πληροφοριών - το Υπουργείο Πληροφοριών (MOIS) και η Υπηρεσία Πληροφοριών του IRGC - αποτελούν τον αόρατο πυλώνα καταστολής. Με αποστολή την αντικατασκοπεία, την εσωτερική ασφάλεια και την παρακολούθηση της αντιπολίτευσης, διατηρούν κεντρικές διευθύνσεις στην Τεχεράνη και ελέγχουν τα γνωστά κρατητήρια, όπως η φυλακή Evin. Ο ρόλος τους περιλαμβάνει προληπτικές συλλήψεις, ψηφιακή επιτήρηση και διείσδυση σε κινήματα διαμαρτυρίας. Η τεκμηρίωση είναι μέτρια λόγω της μυστικότητας των υπηρεσιών, αλλά βασίζεται σε εκθέσεις του ΟΗΕ και ΜΚΟ.
Μοτίβα Λειτουργίας
Το σύστημα λειτουργεί μέσω τεσσάρων αλληλένδετων μηχανισμών. Πρώτον, η προληπτική επιτήρηση: οι υπηρεσίες πληροφοριών παρακολουθούν συστηματικά ακτιβιστές, δημοσιογράφους και διανοούμενους, προβαίνοντας σε συλλήψεις πριν από επετείους ή πιθανά σημεία έναυσης. Δεύτερον, η ταχεία ανταπόκριση: όταν ξεσπούν διαδηλώσεις, μονάδες αντιταραχών και Μπασίτζ αναπτύσσονται σε λεπτά, αξιοποιώντας την πυκνή εδαφική κάλυψη της Τεχεράνης.
Τρίτον, ο νομικός-δικαστικός αγωγός: οι συλληφθέντες οδηγούνται σε ειδικά δικαστήρια με ελάχιστες εγγυήσεις, όπου αντιμετωπίζουν κατηγορίες «moharebeh» (εχθρότητα κατά του Θεού) ή «mofsed-e-filarz» (διασπορά διαφθοράς), που μπορούν να επισύρουν θανατική ποινή. Τέταρτον, ο έλεγχος της ροής πληροφοριών: οι διακοπές διαδικτύου, η λογοκρισία μέσων και η κρατική προπαγάνδα περιορίζουν τη διάδοση εικόνων καταστολής και υπονομεύουν τον συντονισμό.
Μονοπάτια προς Πολιτική Αλλαγή
Η βιβλιογραφία για αυταρχικές μεταβάσεις υποδεικνύει ότι η «ήττα» του καθεστώτος δεν σημαίνει αναγκαστικά βίαιη ανατροπή. Οι ιστορικές διαδρομές περιλαμβάνουν ρήγματα ελίτ (όταν μέρος της ηγεσίας κρίνει ότι το κόστος της καταστολής υπερβαίνει το όφελος), μαζικές αποστασίες δυνάμεων ασφαλείας, οικονομική κατάρρευση που καθιστά αδύνατη τη χρηματοδότηση του μηχανισμού, και κρίση νομιμότητας που απομονώνει το καθεστώς.
Στο Ιράν, οι πιο πιθανοί καταλύτες αλλαγής είναι η μετα-Χαμενεΐ διαδοχή (με πιθανή αστάθεια), η συνεχιζόμενη οικονομική πίεση από κυρώσεις, και διευρυνόμενες απεργίες εργατών στον ενεργειακό τομέα. Η μη-βίαιη αντίσταση που διατηρεί πίεση χωρίς να προκαλεί μαζική καταστολή έχει ιστορικά μεγαλύτερες πιθανότητες επιτυχίας.
Εξωτερική Εμπλοκή: Τι Βοηθά, Τι Αντενδείκνυται
Το ερώτημα εάν η αντιπολίτευση «χρειάζεται» εξωτερική βοήθεια είναι ιδεολογικά φορτισμένο. Η μη-κινητική υποστήριξη - στοχευμένες κυρώσεις κατά αξιωματούχων, τεκμηρίωση εγκλημάτων για μελλοντικές διώξεις, προστασία διασποράς, εργαλεία παράκαμψης λογοκρισίας - μπορεί να ενισχύσει την αντιπολίτευση χωρίς να την απονομιμοποιήσει ως «εργαλείο ξένων δυνάμεων».
Η κινητική παρέμβαση ενέχει σοβαρούς κινδύνους: ενίσχυση του εθνικιστικού αφηγήματος του καθεστώτος, κλιμάκωση σε περιφερειακό πόλεμο, και παράπλευρες απώλειες που υπονομεύουν τη διεθνή νομιμότητα. Η ιστορική εμπειρία από το Ιράκ και τη Λιβύη υποδεικνύει ότι η στρατιωτική παρέμβαση σπάνια οδηγεί σε σταθερή δημοκρατική μετάβαση.
Η Ισλαμική Δημοκρατία έχει κατασκευάσει ένα από τα πιο εκλεπτυσμένα συστήματα εσωτερικής ασφάλειας στον κόσμο, με ιδιαίτερη παρουσία στην Τεχεράνη. Ωστόσο, η καταστολή από μόνη της δεν εξηγεί την ανθεκτικότητα του καθεστώτος. Η συνοχή της ελίτ, ο κατακερματισμός της αντιπολίτευσης και τα δίκτυα προστασίας αποτελούν εξίσου κρίσιμους παράγοντες. Η αλλαγή, όπως σήμερα διαφαίνεται, είναι πιθανότερο να προέλθει κυρίως από εσωτερικές ρωγμές - ιδίως κατά τη μετα-Χαμενεΐ περίοδο - παρά από εξωτερική παρέμβαση, η οποία ενέχει τον κίνδυνο αντίστροφων αποτελεσμάτων. Φυσικά, μια εξαιρετικά οργανωμένη παρέμβαση, κατά προτίμηση με χειρουργικές στρατηγικές διαδικασίες, η οποία θα έχει σαφή και ειλικρινή κίνητρα για μια ομαλή και σταθερή μετάβαση της εξουσίας και του πολιτεύματος, καθώς και την εγγύηση προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, θα μπορούσε να αποδειχθεί τουλάχιστον υποστηρικτική.
*Ο Γιαακώβ Χαλιώτης είναι ιδρυτής της συμβουλευτικής εταιρείας Group of Verified Intelligence και τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια ζει και εργάζεται στο Λονδίνο, στο Ηνωμένο Βασίλειο. Στη διάρκεια της επαγγελματικής του πορείας έχει δραστηριοποιηθεί σε μια σειρά από μεγάλους οργανισμούς, όπου ηγήθηκε ομάδων ψηφιακής επικοινωνίας, αξιοποιώντας digital analytics και insights, ώστε Διευθύνοντες Σύμβουλοι, Γενικοί Διευθυντές και ακόμα Υπουργοί της βρετανικής κυβέρνησης να μπορούν να λαμβάνουν τεκμηριωμένες και αποτελεσματικές αποφάσεις.
Έχει διατελέσει Digital Strategy Manager στο National Lottery του Ηνωμένου Βασιλείου κατά τη διάρκεια των Ολυμπιακών Αγώνων του Ρίο το 2016, εργάστηκε στο Υπουργείο Παιδείας της Αγγλίας ως Chief Social Media Officer την περίοδο της πανδημίας και, στη συνέχεια, ανέλαβε τον ρόλο του Global Brand Analytics Lead στη Shell, την πετρελαϊκή εταιρεία.
Γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Κύπρο, με καταγωγή από την Κεφαλλονιά. Είναι ενεργό μέλος του Jewish Diplomatic Corps του Παγκόσμιου Εβραϊκού Συνεδρίου, όπου συμβάλλει στην παγκόσμια εβραϊκή διπλωματική δράση, με έμφαση στην αντιμετώπιση του αντισημιτισμού και του αντισιωνισμού.
