Ο θάνατος του διαβόητου Νεμέσιο Οσεγκέρα Θερβάντες συνδυάζει επιχειρησιακή επιτυχία και αβεβαιότητα για την επόμενη μέρα στο Μεξικό. Υπό την πίεση και τις προειδοποιήσεις της προεδρίας Τραμπ ότι εάν δεν καταδιώξει η μεξικανική κυβέρνηση τα δίκτυα και τους βαρόνους ναρκωτικών θα το πράξουν οι ίδιες οι Ηνωμένες Πολιτείες, η εξουδετέρωση του επονομαζόμενου «Ελ Μέντσο» αποτελεί ηχηρό δείγμα γραφής εκ μέρους της προέδρου Κλαούντια Σέινμπαουμ. Η εξόντωση του αρχηγού της Νέας Γενιάς του Χαλίσκο (CJNG) δεν συνεπάγεται ωστόσο και το τέλος της γερά ριζωμένης εγκληματικής δομής - είναι η αρχή μίας σύγκρουσης που θα μπορούσε να αποβεί η πλέον αιματηρή και καθοριστική στα χρονικά του πολέμου κατά των καρτέλ.
Η εξουδετέρωση του «Ελ Μέντσο» σε επιχείρηση των ειδικών δυνάμεων του μεξικανικού στρατού, με τη συνδρομή της CIA σε επίπεδο πληροφοριών, θεωρείται ένα από τα μεγαλύτερα πλήγματα στα καρτέλ, μετά τη σύλληψη των ιδρυτών του καρτέλ Σιναλόα Χοακίν Γκουσμάν, του διαβόητου «Ελ Τσάπο», και του Ισμαέλ «Μάγιο» Σαμπάντα, οι οποίοι κρατούνται σε αμερικανικές φυλακές. Για την κυβέρνηση Σέινμπαουμ αποτελεί ισχυρό μήνυμα αποφασιστικότητας προς τις Ηνωμένες Πολιτείες και το εσωτερικό κοινό. Για τα καρτέλ, ανοίγει περίοδο αναδιάταξης και πιθανής σύγκρουσης μεταξύ φατριών.
Οι χειρότεροι φόβοι των αναλυτών «δείχνουν» σε ένα σενάριο κλιμάκωσης προς «ναρκοτρομοκρατία» τύπου Κολομβίας της δεκαετίας του 1990 - με βόμβες, δολοφονίες και επιθέσεις σε αεροσκάφη. Το χάος που ακολούθησε τις ώρες μετά την επιχείρηση του μεξικανικού στρατού ενισχύει την ανησυχία ότι δεν πρόκειται περί θεωρητικού σεναρίου. Η επόμενη φάση μετά την εξουδετέρωση του Οσεγκέρα Θερβάντες δεν θα κριθεί από το αν το Καρτέλ Χαλίσκο θα επιβιώσει- αυτό θεωρείται σχεδόν βέβαιο- αλλά από το αν θα παραμείνει κάτω υπό νέα ηγεσία ή θα κατακερματιστεί σε ανταγωνιστικά κέντρα. Από αυτή τη δυναμική θα εξαρτηθεί αν η βία θα παραμείνει ελεγχόμενη στο πλαίσιο ισορροπιών μεταξύ των εγκληματικών οργανώσεων ή μπορεί να μεταβληθεί σε ευρύτερη εκστρατεία εκφοβισμού κατά του κράτους και της κοινωνίας.
Σχεδόν ακαριαία μετά την είδηση του θανάτου του «Ελ Μέντσο», η Γουαδαλαχάρα -πρωτεύουσα της πολιτείας Χαλίσκο και ένα από τα μεγαλύτερα αστικά κέντρα της χώρας- παραδόθηκε στον τρόμο. Ένοπλες ομάδες έστησαν οδοφράγματα, πυρπόλησαν καταστήματα και τράπεζες, ενώ απέκλεισαν εθνικές οδούς και προκάλεσαν γενικευμένη παράλυση σε περίπου 20 από τις 32 πολιτείες του Μεξικού. Οι αρχές κήρυξαν κατάσταση συναγερμού σε εθνικό επίπεδο -αλλά δεν μπόρεσαν να επιβάλλουν τον έλεγχο και να αντιδράσουν άμεσα σε συντονισμένες επιθέσεις σε πολλές πολιτείες-, ενώ ακόμη και η γειτονική Γουατεμάλα ενίσχυσε την ασφάλεια στα σύνορά της. Η κυβέρνηση έχει αναπτύξει περίπου 10.000 στρατιώτες στο Χαλίσκο, επιδιώκοντας να αποτρέψει περαιτέρω αποσταθεροποίηση.
Η έκταση της βίας δεν άφησε περιθώρια αμφιβολίας για τη δύναμη του καρτέλ CJNG, το οποίο λειτουργεί ως δίκτυο δεκάδων συνδεδεμένων ομάδων με επιχειρησιακή αυτονομία, ικανών να κινητοποιούνται ταυτόχρονα σχεδόν σε ολόκληρη την επικράτεια. Λίγοι θεωρούν ότι η απώλεια του ηγέτη αρκεί για να αποδιαρθρώσει την CJNG που σε αντίθεση με παλαιότερες εγκληματικές οργανώσεις περιφερειακού χαρακτήρα, αποτελεί ουσιαστικά έναν παγκόσμιο «όμιλο» που «δραστηριοποιείται» από την καλλιέργεια αβοκάντο που χρησιμοποιείται στο γκουακαμόλε των Αμερικανών, έως τη διακίνηση μεταναστών και φυσικά το λαθρεμπόριο ναρκωτικών προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά και σε αγορές μέχρι την Αυστραλία.
Το καρτέλ έγινε ένας από τους μεγαλύτερους εμπόρους κοκαΐνης και ο μεγαλύτερος έμπορος μεθαμφεταμίνης στον κόσμο, αλλά σε μεγάλο βαθμό έμεινε εκτός εμπορίου φαιντανύλης κατά τα σχετικά ρεπορτάζ. Ποτέ στο Μεξικό δεν υπήρξε οργάνωση με τόσο εκτεταμένο επιχειρησιακό πλέγμα, χρηματοοικονομικά δίκτυα και τη διείσδυση στο πολιτικό σύστημα που διαθέτει το CJNG. Το έτερο χαρακτηριστικό του, η ακραία βία με τη «σφραγίδα» του «Ελ Μέντσο».
Δύο παράλληλα ερωτήματα αναδεικνύονται ως καθοριστικά για την επόμενη φάση μετά την εξουδετέρωση του Νεμέσιο Οσεγκέρα Θερβάντες από αναλυτές και διπλωμάτες που παρακολουθούν επί δεκαετίες την εξέλιξη των μεξικανικών καρτέλ: η εσωτερική συνοχή του CJNG και η ικανότητα του μεξικανικού κράτους να διαχειριστεί ταυτόχρονα πολλαπλά μέτωπα σύγκρουσης με το οργανωμένο έγκλημα.
Στο πρώτο σκέλος, εάν το κενό εξουσίας καλυφθεί άμεσα και υπάρξει συσπείρωση γύρω από έναν νέο κεντρικό πόλο, είναι πιθανό να διατηρηθεί η επιχειρησιακή συνέχεια. Εάν όμως αναδειχθούν ανταγωνιστικές φατρίες που θα επιδιώξουν να ελέγξουν τους διαύλους διακίνησης, τα οικονομικά δίκτυα και τις ένοπλες δομές, το καρτέλ θα μπορούσε να εισέλθει σε φάση εσωτερικής σύγκρουσης. Σε ένα τέτοιο σενάριο, η βία δεν θα περιοριστεί στο εσωτερικό της CJNG, εκτιμούν· θα διαχυθεί ανά τη χώρα, καθώς τοπικές ομάδες θα επιδιώξουν να κατοχυρώσουν ή να επεκτείνουν εδάφη επιρροής.
Η εμπειρία των τελευταίων δεκαετιών στο Μεξικό δείχνει ότι τα πιο αιματηρά επεισόδια δεν συνδέονται κατ’ ανάγκη με την ισχύ ενός καρτέλ, αλλά με τις μεταβατικές περιόδους όπου η κυριαρχία στις δομές τους αμφισβητείται, διασπώνται και προκύπτουν νέες και πολύ πιο επιθετικές ομάδες. Σε αυτό το πλαίσιο, η εξόντωση του «Ελ Μεντσο» δημιουργεί κενό ισχύος που μπορεί είτε να καλυφθεί γρήγορα είτε να μετατραπεί σε ανταγωνισμό μεταξύ φατριών.
Ο αναλυτής ασφάλειας Ντέβιντ Σαουσέδο προειδοποιεί από τις σελίδες των NY Times ότι «αν δεν υπάρξει συμφωνία μεταξύ των διοικητών, θα ξεσπάσει πόλεμος διαδοχής» για να προσθέσει ότι ανάλογοι πόλεμοι και διασπάσεις σε μικρότερα καρτέλ σημαίνουν πιο βίαια καρτέλ και αύξηση ανθρωποκτονιών και εγκληματικότητας. Η εκτίμηση αυτή συνδέεται με την ευρύτερη παρατήρηση ότι τα πιο βίαια μεξικανικά κρατίδια είναι εκείνα όπου πολλαπλές οργανώσεις ή εσωτερικές πτέρυγες συγκρούονται για κυριαρχία. Όταν μία οργάνωση εδραιώσει έλεγχο, τείνει να διαμορφώνεται μία τεταμένη ισορροπία», παρατηρούν αναλυτές.
Το δεύτερο ζήτημα αφορά την ικανότητα του μεξικανικού κράτους να διατηρήσει παρατεταμένη πίεση σε δύο μέτωπα ταυτόχρονα. Παράλληλα με την αναμέτρηση με το Καρτέλ Χαλίσκο, οι αρχές διεξάγουν σκληρή εκστρατεία κατά του Καρτέλ Σιναλόα, βασικού αντιπάλου του. Οι δύο οργανώσεις αντιπροσωπεύουν διαφορετικά αλλά εξίσου εκτεταμένα δίκτυα ισχύος, με παρουσία σε πολλαπλές πολιτείες και διεθνείς διαδρομές. Η ταυτόχρονη πίεση και στις δύο απαιτεί σημαντικούς στρατιωτικούς και αστυνομικούς πόρους, αλλά κυρίως διοικητική και ερευνητική ικανότητα: πληροφορίες, οικονομικές έρευνες, δικαστική δίωξη και διαχείριση τοπικών συγκρούσεων.
Η πρόκληση εντείνεται από το γεγονός ότι οι επιχειρήσεις κατά ενός καρτέλ συχνά αναδιατάσσουν την ισορροπία ισχύος προς όφελος του άλλου. Εάν το CJNG αποδυναμωθεί χωρίς να διαλυθεί πλήρως, το Σιναλόα μπορεί να επεκταθεί σε περιοχές του· αντιστρόφως, η εστίαση στο Σιναλόα επιτρέπει στο CJNG να ανασυνταχθεί. Μία σημαντική διάσταση που θέτει επίσης ο ειδικός Κάρλος Πέρες Ρικάρτ είναι ότι κάθε νέα γενιά μελών των δικτύων αυτών γίνεται όλο και πιο βίαιη -ακραία βίαιη- για να επιβληθεί: «Με κάθε νέα γενιά, ό,τι ήταν αδιανόητο γίνεται κανονικότητα», αναφέρει. Πρωτεργάτης σε αυτό ήταν ο «Ελ Μέντσο», επικηρυγμένος από την Ουάσινγκτον με 50 δισ. δολάρια.
Αναλυτές που ειδικεύονται στη δράση των μεξικανικών καρτέλ συγκλίνουν ότι η εξουδετέρωση ηγετών, όσο θεαματική κι αν είναι, δεν αποδομεί οργανώσεις όπως το CJNG. Η μόνη ρεαλιστική στρατηγική, σημειώνουν, είναι πολυεπίπεδη: πίεση όχι μόνο στην κορυφή αλλά και στους μεσαίους διοικητές, συστηματική διάλυση χρηματοοικονομικών και επιχειρηματικών δικτύων, συνδυασμός στρατιωτικών επιχειρήσεων με έρευνες και διώξεις, θεσμική ενίσχυση κατά της διαφθοράς και διακρατική συνεργασία στον τομέα τωμ πληροφοριών. Η αποδόμηση, καταλήγουν, αφορά συστήματα και όχι πρόσωπα.
Η ταυτόχρονη εφαρμογή αυτών των πολιτικών σε δύο μεγάλες οργανώσεις αυξάνει την πίεση σε θεσμούς που ήδη βρίσκονται σε διαδικασία ενίσχυσης αλλά υστερούν κατά πολύ. Η Κολομβία της δεκαετίας του 1990 προσφέρει σχετικό μοντέλο, με ταυτόχρονη στόχευση ηγεσίας, μεσαίων στελεχών και χρηματοοικονομικών ροών. Στην περίπτωση του Καρτέλ Χαλίσκο, το επιχειρηματικό του πλέγμα και το κρυφό χρηματοοικονομικό δίκτυο θεωρούνται κρίσιμοι στόχοι.
