Η ανθρωπότητα μετά από την ηρεμία των τελευταίων δεκαετιών, γνώρισε πολλούς γεωπολιτικούς κινδύνους κυρίως μετά το 2020, που επηρέασαν βαθύτατα τις οικονομίες. Αφήνοντας τον προηγούμενο μακροχρόνιο οικονομικό κύκλο 1968-2024, ο νέος οικονομικός κύκλος που ξεκίνησε το 2025 έχει χαρακτηριστικά διαπολιτισμικής διαμάχης μεταξύ δημοκρατικών συστημάτων διακυβέρνησης που έχει αναπτύξει ο Δυτικός πολιτισμός και αυταρχικών χωρών, των οποίων οι υπέρμετρα φιλόδοξες ηγεσίες τους ονειροπολούν να αναβιώσουν τις χαμένες αυτοκρατορίες τους (Τουρκία, Ιράν, Ρωσία, Κίνα κλπ.).
Οι περισσότερες χώρες του κόσμου διέχυσαν τον πλούτο από τον υπερτριπλασιασμό του παγκόσμιου ΑΕΠ τα τελευταία 30 χρόνια (από $30 σε $110 τρισ.), για να αυξήσουν την ευημερία των λαών τους. Οι παραπάνω 4 χώρες όμως, έχοντας αυτοκρατορικό παρελθόν, που βοηθούσε να μην ξεσηκώνονται οι λαοί τους (καθώς τους υποσχόταν ότι θα ξαναγνωρίσουν τη δόξα της αυτοκρατορίας τους), στερούσαν από τους λαούς τους τον πλούτο που συνέλεξαν από την ευημερία που δημιούργησε το διεθνές εμπόριο μετά το Β’ παγκόσμιο πόλεμο. Τον πλούτο που στέρησαν από τους λαούς τους τον δαπανήσαν σε στρατιωτικούς εξοπλισμούς σε βάρος της ευημερίας των λαών τους.
Τα αυταρχικά καθεστώτα όπως αυτά του Ιράν, της Τουρκίας, της Ρωσίας της Κίνας κλπ., καταπνίγουν κάθε δυνατότητα μεταρρύθμισης, επειδή η υπεροχή του κόμματος και του ηγέτη είναι απόλυτη. Αντί να συντονίσουν τον λαό τους στη δημιουργία με ένα μακροχρόνιο στρατηγικό σχέδιο ανάπτυξης της χώρας που απαιτεί κόπο θυσίες και συνέπεια, στρέφονται προς την καταστροφή με πολεμικά μέσα που είναι κάτι γρήγορο και έχουν την ψευδαίσθηση ότι είναι και εύκολο.
Κάθε λειτουργία του κράτους υποτάσσεται στο κόμμα. Όταν έχουν πλήρη έλεγχο των ΜΜΕ, του στρατού, της πολιτικής ζωής, και γενικά όλα τα «εργαλεία» μιας δικτατορίας στα χέρια τους, δεν θέλουν να την αφήσουν και οι φιλοδοξίες γίνονται υπερβολές που τους «τυφλώνουν» να δουν ότι σε όλη την ιστορία καμιά αυτοκρατορία δεν κατάφερε να ξανά αναβιώσει.
Το διεθνές εμπόριο, η τεχνολογία και η πολιτισμική επιρροή αποτελούν βασικά πεδία μάχης στο νέο διεθνές περιβάλλον. Οι 4 αυτές χώρες άρχισαν να απειλούν τις Δυτικές χώρες που ήταν οι καλύτεροι πελάτες τους και από τους οποίους απέκτησαν τον πλούτο μέσω των εξαγωγών που έκαναν. Άρχισαν να εκβιάζουν μειώνοντας τις εξαγωγές προϊόντων, να εισβάλουν και να απειλούν γειτονικές χώρες και άρχισαν και κοινές συναντήσεις μεταξύ των ηγετών τους.
Το Ιράν προσπάθησε μέσω των πληρεξούσιών του (Χαμάς, Χούθι, Χεζμπολάχ, Συρία κ.λπ.) που χρηματοδότησε και εξόπλισε για πολλά χρόνια, εις βάρος της ευημερίας του δικού του λαού, να ελέγξει τους εμπορευματικούς διαδρόμους της Μέσης Ανατολής και να αποτρέψει τη διέλευση του Ινδικού «δρόμου του μεταξιού» (IMEC) μέσω των ΗΑΕ, Σαουδικής Αραβίας, Ιορδανίας, Ισραήλ και Ελλάδας. Ενέργειες που έβρισκαν σύμφωνους την Τουρκία γιατί θα μειωνόταν η δύναμη της από τους εμπορικούς διάδρομους που τη διασχίζουν, την Κίνα διότι η Ινδία είναι ανταγωνιστής της και δε θέλει να έχει πρόσβαση στις ευρωπαϊκές αγορές, και τη Ρωσία διότι η Ευρώπη θα μπορούσε να απεξαρτηθεί από τα ρωσικά προϊόντα. Την ανάσχεση του αυτοκρατορικού οράματος του Ιράν την ανέλαβε το Ισραήλ με τις ΗΠΑ να δίνουν το τελικό χτύπημα με τον βομβαρδισμό των πυρηνικών εγκαταστάσεων.
Η Κίνα εποφθαλμιά την Ταϊβάν στην οποία βρήκαν καταφύγιο ένα μέρος των Κινέζων το 1949 μετά τον εμφύλιο πόλεμο για να γλυτώσουν τη ζωή τους. Η Ταϊβάν θα έπρεπε να είναι χώρα που θα μπορούσε να μοιάσει η Κίνα καθώς έχει 3πλάσιο κατά κεφαλή ΑΕΠ από την Κίνα. Η συνεχώς επιδεινούμενη οικονομική κατάσταση της Κίνας στο εσωτερικό, και η πλήρη εξάρτηση της οικονομίας της από τις εξαγωγές την κάνουν ευάλωτη καθώς η Δύση αναζητάει άλλους ασφαλείς προμηθευτές να εισάγει που να μην μπορούν να την εκβιάσουν.
Την ανάσχεση της Κίνας έχουν αναλάβει οι ΗΠΑ όπου σταδιακά αναζητούν νέους ασφαλείς και εγγύτερους προμηθευτές. Μικρή μείωση των εισαγωγών των ΗΠΑ και της ΕΕ από την Κίνα θα επιταχύνει την ήδη υπάρχουσα πορεία της Κίνας προς την «ιαπωνοποίηση» της οικονομίας της (η Ιαπωνία τα τελευταία 30 χρόνια δεν έχε σχεδόν καθόλου ανάπτυξη). Οι ΗΠΑ προωθούν ως την επόμενη «Κίνα» τις χώρες της Λατινικής Αμερικής αφού την «καθαρίσουν» από τα ναρκοκαρτέλ ώστε να μπορούν να αναπτύξουν υγιείς οικονομίες όπου οι επενδύσεις δεν θα ελέγχονται από τα καρτέλ ναρκωτικών. Και η ΕΕ προσβλέποντας στην ανάπτυξη των χωρών της Λατινικής Αμερικής προωθεί τη συμφωνία Mercosur.
Η Ρωσία, η άλλοτε πανίσχυρη Σοβιετική Ένωση, αποδείχθηκε αδύναμη να καταλάβει την Ουκρανία καθώς τα 2 μέτωπα εισβολής αναχαιτίστηκαν και το εναπομείναν μέτωπο χρειάστηκε να πολεμήσει σχεδόν 4 χρόνια για να καταλάβει το 11% περίπου της Ουκρανίας (και ένα 8% που είχε καταλάβει το 2014 στην Κριμαία). Η ΕΕ αναλαμβάνει να αναχαιτίσει τις μελλοντικές επεκτατικές φιλοδοξίες της Ρωσίας και μαζί με τις ΗΠΑ την αποκόπτουν από την προμήθεια ενέργειας στην ΕΕ.
Η Τουρκία που συνεχώς απειλεί τη χώρα μας και έχει ήδη εισβάλει στη Συρία, ανατίθεται η ανάσχεσή της στην Ελλάδα, Κύπρο, Ισραήλ και ΗΠΑ αλλά και μερικές άλλες χώρες που επωφελούνται από τον «κάθετο διάδρομο» της Αλεξανδρούπολης. Από τη Βουλγαρία, το αέριο εκτοξεύεται βόρεια προς Ρουμανία, Μολδαβία και τελικά Ουκρανία. Αντιστρέφοντας τη φυσική ροή, η Ελλάδα κατασκεύασε ένα δομικό φράγμα: το ρωσικό αέριο δεν μπορεί πλέον να κυριαρχεί σε αυτούς τους αγωγούς, επειδή είναι γεμάτοι με αμερικανικό αέριο που κινείται στην αντίθετη κατεύθυνση παρακάμπτοντας τα στενά του Βοσπόρου και Ελλήσποντου.
Ο Ερντογάν διέκρινε μια χρυσή ευκαιρία. Με την υποστήριξη μιας πρότασης από τον Πούτιν στα τέλη του 2022, προώθησε ένα κέντρο φυσικού αερίου. Επιδίωκε να γίνει ο φύλακας της πύλης ενέργειας προς την Ευρώπη, αναμειγνύοντας ρωσικό αέριο στην Τουρκία και πουλώντας το στην Ευρώπη. Ήθελε τα Βαλκάνια να απευθύνονται στην Κωνσταντινούπολη για την επιβίωση τους. Επί είκοσι χρόνια, η Άγκυρα λειτουργούσε με μία ισχυρή γεωπολιτική δοξασία: να γίνει η αναντικατάστατη «Γέφυρα Ενέργειας» μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Το σχέδιο ήταν απλό. Αν ήθελες να μεταφέρεις αέριο από το Αζερμπαϊτζάν, τη Ρωσία ή τη Μέση Ανατολή στην Ευρώπη, έπρεπε να διασχίσεις τουρκικό έδαφος. Αυτή η γεωγραφία έδινε στην Τουρκία τεράστια διαπραγματευτική ισχύ. Σήμαινε ότι κάθε φορά που οι Βρυξέλλες ήθελαν να ανάψουν τα φώτα, έπρεπε να διατηρούν καλές σχέσεις με την Άγκυρα.
Πίστευε πως η Δύση δεν είχε άλλη επιλογή παρά οι προμήθειές της να περνούν από την Ανατολία. Έκανε όμως λάθος. Ο «Κάθετος Διάδρομος» δεν είναι απλώς ένα δίκτυο αγωγών. Είναι ένα γεωπολιτικό τείχος. Αποκόπτει τη Ρωσία από τη Δύση. Και, το κυριότερο, παρακάμπτει πλήρως την Τουρκία. Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, πρόκειται για ενεργειακή ανεξαρτησία. Για την Ελλάδα, είναι ένα χρυσό δελτίο. Αλλά για την Τουρκία είναι γεωπολιτικός εφιάλτης που πρόκειται να σβήσει δεκαετίες τουρκικής επιρροής.
Αυτό πλέον δεν αφορά απλώς τον ανταγωνισμό με την Τουρκία, αλλά αφορά την εγκαθίδρυση της Ελλάδας ως ανεξάρτητου, αναντικατάστατου πόλου ισχύος στη Μεσόγειο. Η Ελλάδα έχει τοποθετηθεί ως η πύλη προς τη Δύση και γίνεται ένα από τα κέντρα ισχύος στον νέο πολυκεντρικό κόσμο που αναδύεται Μετατρέποντας το Αιγαίο στη νέα πύλη εισόδου της Δύσης, η Ελλάδα έχει ουσιαστικά οικοδομήσει μια ασπίδα που προστατεύει το μισό της Ευρώπης από ενεργειακό εκβιασμό. Οι αγωγοί έχουν τοποθετηθεί. Τα συμβόλαια έχουν υπογραφεί. Ο χάρτης άλλαξε για πάντα.
Η πρόοδος του πολιτισμού μας απαιτεί την ειρηνική συνύπαρξή και ευημερία όλων των λαών. Αλλά δεν θα πρέπει να έχουμε την ψευδαίσθηση ότι η ειρήνη μπορεί να επιτευχθεί όταν υπάρχουν τέτοιοι αυταρχικοί ηγέτες που εξοπλίζονται και δεν διστάζουν να θυσιάζουν την ευημερία των λαών τους για το κόμμα τους και τις προσωπικές τους φιλοδοξίες ώστε να τους γράψει η ιστορία. Για αυτό η αποτρεπτική ισχύ των κρατών με ισχυρές και σύγχρονες ένοπλες δυνάμεις και οι στρατηγικές συμμαχίες είναι ο μόνος τρόπος να αντιμετωπιστούν οι τωρινοί αυταρχικοί ηγέτες αλλά και οι μελλοντικοί. Το 2026 θα ξεδιπλωθούν αυτές οι στρατηγικές ανάσχεσης των χαμένων αυτοκρατοριών.
* Ο Ατσαλάκης Γιώργος, είναι Οικονομολόγος, Αναπληρωτής Καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης Εργαστήριο Επιστημονικών Δεδομένων
