Η συνέργεια (όχι η συνεργασία) Αζερμπαϊτζάν–Τουρκίας–Ισραήλ αποτελεί παράδειγμα του πώς η γεωγραφία και η ανάγκη μπορούν να υπερισχύσουν των ιδεολογικών διαφορών. Ένα μικρό κράτος του Καυκάσου, πλούσιο σε ενεργειακούς πόρους, ένα μεσανατολικό κράτος χωρίς εγχώριο πετρέλαιο αλλά με προηγμένη αμυντική τεχνολογία και τεχνογνωσία, και μια περιφερειακή δύναμη–κόμβος βρίσκουν κοινό έδαφος: το Αζερμπαϊτζάν παρέχει ενέργεια, η Τουρκία διευκολύνει τη μεταφορά και το Ισραήλ συμβάλλει στην ασφάλεια.
Σχεδόν το μισό του αργού πετρελαίου που εισάγει το Ισραήλ προέρχεται από το Αζερμπαϊτζάν, μεταφερόμενο μέσω αγωγών που διασχίζουν την Τουρκία. Αντίστοιχα, το Μπακού στηρίζεται στην τεχνογνωσία του Ισραήλ για να διατηρήσει αποτρεπτική ισχύ, ενώ η Άγκυρα αξιοποιεί τον ρόλο της ως δίοδος για να ενισχύσει την ενεργειακή της ασφάλεια και τη γεωπολιτική της θέση.
Αζερμπαϊτζάν: Ενέργεια και η ανάγκη αποτροπής
Το Αζερμπαϊτζάν, πλούσιο σε πετρέλαιο και φυσικό αέριο, αντιλαμβάνεται ότι η κυριαρχία του συνδέεται άρρηκτα με την ικανότητά του να αποτρέπει απειλές. Ως χώρα που βίωσε πόλεμο με την Αρμενία και βρίσκεται δίπλα στο ασταθές Ιράν, επένδυσε σημαντικά στην άμυνά της, και το Ισραήλ αναδείχθηκε σε κύριο εταίρο.
Σύμφωνα με το Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI), το Ισραήλ κάλυψε περίπου το 69% των κύριων εισαγωγών οπλισμού του Αζερμπαϊτζάν κατά την πενταετία 2016–2020. Ο στρατός του Αζερμπαϊτζάν εξοπλίστηκε με ισραηλινή τεχνολογία, από προηγμένα drones μέχρι αντιαρματικά συστήματα. Ο πρόεδρος Αλίεφ είχε αποκαλύψει το 2016 ότι η χώρα του είχε αγοράσει ισραηλινό εξοπλισμό ύψους 4,85 δισ. δολαρίων.
Σε αντάλλαγμα, το Μπακού είναι ο μεγαλύτερος προμηθευτής πετρελαίου του Ισραήλ, περίπου το 40-46% των εισαγωγών. Το πετρέλαιο μεταφέρεται μέσω του αγωγού Μπακού–Τιφλίδας–Τσεϊχάν (BTC), φτάνοντας στην τουρκική μεσογειακή ακτή, και από εκεί σε δεξαμενόπλοια προς το Ισραήλ. Το 2023, το Αζερμπαϊτζάν άνοιξε την πρώτη του πρεσβεία στο Ισραήλ καθιστώντας το το πρώτο σιιτικό μουσουλμανικό έθνος με επίσημη διπλωματική αποστολή στο Ισραήλ.
Τουρκία: Ο διάδρομος και το πραγματιστικό πλεονέκτημα
Η Τουρκία αποτελεί τη γεωγραφική καρδιά του ενεργειακού τριγώνου. Ο αγωγός (BTC), μήκους 1.768 χλμ, διασχίζει την τουρκική επικράτεια μεταφέροντας περίπου 1 εκατ. βαρέλια πετρελαίου ημερησίως. Από τον Τσεϊχάν, το πετρέλαιο φορτώνεται σε δεξαμενόπλοια όπου σε αυτό το σημείο η Τουρκία δεν καθορίζει τον τελικό προορισμό.
Όταν το 2024 η Άγκυρα ανακοίνωσε διακοπή εμπορίου με το Ισραήλ λόγω Γάζας, υποστήριξε ότι οι εταιρείες «σέβονταν» την απόφαση. Στην πράξη όμως, τα φορτία συνεχίστηκαν μέσω rerouting, ξεφορτώνοντας τελικά στο Ισραήλ. Η ροή πετρελαίου δεν σταμάτησε.
Παράλληλα, ο αγωγός TANAP μεταφέρει αζερικό φυσικό αέριο στην Τουρκία (6 δισ. κυβ. μέτρα ετησίως) και στην Ευρώπη (10 δισ. κυβ. μέτρα). Το 2023, περίπου το 20% των εισαγωγών φυσικού αερίου της Τουρκίας προήλθε από το Αζερμπαϊτζάν – η δεύτερη μεγαλύτερη πηγή μετά τη Ρωσία. Η Τουρκία εδραιώνεται ως «ενεργειακός κόμβος» της περιοχής.
Ισραήλ: Στρατηγική ευρηματικότητα και ρυθμιζόμενη ισχύς
Το Ισραήλ επιδεικνύει αξιοσημείωτη στρατηγική ευρηματικότητα. Αντί να επιδιώκει βάσεις σε ξένες χώρες, αξιοποιεί τα συγκριτικά του πλεονεκτήματα – την τεχνολογία και την αμυντική βιομηχανία – για να οικοδομήσει στρατηγικό βάθος μέσω συμμαχιών. Κατάφερε να αποκτήσει έναν πολύτιμο εταίρο κοντά στο Ιράν, χωρίς να αναπτύξει ούτε έναν στρατιώτη.
Η ισραηλινή ισχύς ασκείται επιλεκτικά: οι αμυντικές συμφωνίες υπόκεινται σε κρατικό έλεγχο μέσω της Διεύθυνσης Αμυντικών Εξαγωγών (DECA). Όταν το 2012 κυκλοφόρησαν φήμες για ισραηλινή πρόσβαση σε αζερικές βάσεις, η διαρροή αρκούσε για να τερματιστεί το σχέδιο. Το Ισραήλ σεβάστηκε τις «κόκκινες γραμμές» του Αζερμπαϊτζάν.
Ο τότε πρόεδρος Ρίβλιν, σε επικοινωνία με τον Αρμένιο ομόλογό του το 2020, υπογράμμισε ότι οι σχέσεις με το Αζερμπαϊτζάν «δεν στρέφονται εναντίον κανενός τρίτου» και προσέφερε ανθρωπιστική βοήθεια στην Αρμενία. Το Ισραήλ στηρίζει αποφασιστικά το Μπακού, αλλά διαχειρίζεται την κατάσταση ώστε να μην προκαλέσει περιττές περιφερειακές εντάσεις.
Τουρκία–Ισραήλ: Συνεργασία πίσω από τη ρητορική
Παρά τη συχνά έντονη ρητορική αντιπαράθεση μεταξύ Άγκυρας και Ιερουσαλήμ, οι δύο χώρες συνεργάζονται σιωπηρά. Τον Ιούνιο 2022, οι υπηρεσίες ασφαλείας απέτρεψαν κοινή ιρανική επιχείρηση κατά Ισραηλινών τουριστών στην Κωνσταντινούπολη. Ο τότε Ισραηλινός ΥΠΕΞ Λαπίδ ευχαρίστησε τις τουρκικές αρχές: «Ζωές Ισραηλινών σώθηκαν χάρη στη συνεργασία ασφαλείας μεταξύ Ισραήλ και Τουρκίας».
Στον οικονομικό τομέα, το διμερές εμπόριο έφτασε τα 6,7 δισ. δολάρια το 2021 – παρά μια δεκαετία πολιτικής ψυχρότητας. Ακόμη και που ο Ερντογάν τότε επέκρινε δριμύτατα το Ισραήλ, οι πτήσεις μεταξύ Κωνσταντινούπολης και Τελ Αβίβ παρέμεναν γεμάτες και Τούρκοι εργολάβοι συνέχιζαν έργα στο Ισραήλ.
Παρά τη συχνά έντονη και αντιφατική ρητορική μεταξύ Άγκυρας και Ιερουσαλήμ, οι σχέσεις Τουρκίας–Ισραήλ παραμένουν σύνθετες και πολυδιάστατες, με παράλληλες γραμμές δημόσιας αντιπαράθεσης και ιδιωτικής ή έμμεσης συνεννόησης. Η Τουρκία έχει καταδικάσει επανειλημμένα τις ισραηλινές στρατιωτικές επιχειρήσεις, ιδίως στη Λωρίδα της Γάζας, χαρακτηρίζοντας τις πολιτικές του Ισραήλ «εγκληματικές» και συγκεντρώνοντας μαζικές διαδηλώσεις υπέρ των Παλαιστινίων σε μεγάλες πόλεις όπως η Κωνσταντινούπολη. Αυτή η πολιτική αντιπαράθεση ενισχύει τη δημόσια πίεση στην Άγκυρα να υιοθετεί σκληρότερη γραμμή απέναντι στο Ισραήλ, κάτι που αντικατοπτρίστηκε και στις τοπικές εκλογικές δυναμικές στην Τουρκία το 2024–2025.
Ταυτόχρονα, όμως, οι δύο χώρες δεν έχουν οδηγηθεί σε άμεση στρατιωτική σύγκρουση, η πιθανότητα ενός τέτοιου σεναρίου θεωρείται σημαντικά μειωμένη, καθώς και το Ισραήλ και η Τουρκία έχουν συμφέρον να αποφευχθεί μια ευρύτερη σύγκρουση που θα πλήξει την περιφερειακή σταθερότητα και τις σχέσεις τους με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Ένα κρατούμενο στοιχείο αυτής της σχέσης είναι η γεωπολιτική διαχείριση ανταγωνισμού και συνεργασίας σε επιμέρους πεδία. Παρότι η Τουρκία φιλοξενεί υψηλόβαθμους εκπροσώπους της Χαμάς και επιμένει να αμφισβητεί τις ισραηλινές θέσεις για την Χαμάς ως τρομοκρατική οργάνωση, τόσο Άγκυρα όσο και η Ιερουσαλήμ έχουν αποδεχθεί έμμεσα διεθνείς μηχανισμούς για να περιορίσουν άμεσες συγκρούσεις, ιδίως στη Συρία, όπου οι στρατιωτικές παρουσίες των δύο χωρών συμβαδίζουν σε παραπλήσιες περιοχές με ελεγχόμενες συμφωνίες αποσύγκρουσης.
Οικονομικά και επιχειρηματικά, παρά τα ρητορικά πλήγματα και την ανακοίνωση της Τουρκίας ότι ανέστειλε πλήρως το εμπόριο με το Ισραήλ σε απάντηση του πολέμου στη Γάζα, οι δεσμοί του παρελθόντος, όπως η διμερής συμφωνία ελεύθερου εμπορίου του 1996 και τις σημαντικές ροές εμπορίου δεκαετιών, δεν έχουν εξαλειφθεί πλήρως, και υπάρχει επιχειρηματικό ενδιαφέρον να επανεξεταστούν οι εμπορικές σχέσεις μεσοπρόθεσμα, ειδικά εάν η πολιτική ένταση υποχωρήσει.
Σε επίπεδο περιφερειακής στρατηγικής, η ένταση των σχέσεων με τρίτες χώρες επίσης διαδραματίζει σημαντικό ρόλο: η στενότερη στρατιωτική συνεργασία του Ισραήλ με την Ελλάδα και την Κύπρο στο πλαίσιο διμερών και τριμερών σχημάτων έχει ενισχύσει την ασφάλεια στην Ανατολική Μεσόγειο αλλά έχει ταυτόχρονα προκαλέσει δυσφορία στην Άγκυρα, η οποία θεωρεί αυτές τις συμμαχίες σχεδιασμένες εν μέρει για να περιορίσουν την περιφερειακή της επιρροή.
Επιπλέον, στο διπλωματικό επίπεδο, τρέχουσες εξελίξεις δείχνουν ότι η κατάσταση είναι διαρκώς σε ροή: ενώ οι πολιτικές ηγεσίες σε Άγκυρα και Ιερουσαλήμ ανταλλάσσουν αιχμηρές δηλώσεις —όπως η πρόσφατη δήλωση του Τούρκου ΥΠΕΞ ότι το Ισραήλ ακόμη αναζητά “ευκαιρία επίθεσης στο Ιράν”, προκαλώντας ανησυχίες για περιφερειακή αστάθεια— υπάρχουν ταυτόχρονα διεθνείς προσπάθειες μεσολάβησης, κυρίως από τις Ηνωμένες Πολιτείες, για να διατηρηθεί η περιφερειακή σταθερότητα και να αποτραπεί άμεση αντιπαράθεση.
Μια πρόσφατη εξέλιξη που εκφράζει αυτή τη λεπτή ισορροπία αφορά τη διαχείριση της μετεχόμενης κατάστασης στη Γάζα: παρά την αντιπαράθεση για τον ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν η Τουρκία και το Κατάρ στη μεταπολεμική διοίκηση της περιοχής, ο Ισραηλινός πρωθυπουργός επανέλαβε ότι τουρκικά στρατεύματα δεν θα αναπτυχθούν στη Λωρίδα της Γάζας, υπογραμμίζοντας ότι συμφωνίες τέτοιου είδους βρίσκονται υπό διαπραγμάτευση αλλά χωρίς να μεταβάλλουν ουσιαστικά τη στρατιωτική παρουσία στην περιοχή.
Συνολικά, η σχέση μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ στην αρχή του 2026 παραμένει σταυροδρόμι ανταγωνισμού και συμφεροντοκεντρικής πολιτικής. Δημόσια καυτά σημεία και πολιτικές αντιπαραθέσεις αντιτίθενται σε φάσεις ήπιας συνεννόησης και συντονισμού σε κρίσιμα ζητήματα ασφάλειας και περιφερειακής ισορροπίας — ένα πρότυπο που δύσκολα μπορεί να κατανοηθεί πλήρως χωρίς να ληφθούν υπόψη οι ευρύτερες διεθνείς εξελίξεις, τις επιρροές τρίτων δρώντων και τις διαρκώς μεταβαλλόμενες περιφερειακές στρατηγικές
Ο βρόχος ενέργειας–ασφάλειας
Στο επίκεντρο της τριμερούς σχέσης βρίσκεται ένας αμοιβαία επωφελής βρόχος. Το 2025, το 46,4% των εισαγωγών πετρελαίου του Ισραήλ ήταν αζερικής προέλευσης – η υψηλότερη αναλογία εδώ και μια δεκαετία. Αντίστοιχα, τον Ιανουάριο 2025, η κρατική SOCAR του Αζερμπαϊτζάν υπέγραψε συμφωνία για απόκτηση του 10% του ισραηλινού κοιτάσματος Tamar – η πρώτη επένδυση της SOCAR σε παραγωγικό ενεργειακό πεδίο εκτός Αζερμπαϊτζάν.
Τον Οκτώβριο 2023, όταν τα λιμάνια του Ισραήλ είχαν διακοπές λειτουργίας, η SOCAR έστειλε επειγόντως φορτίο πετρελαίου στο Εϊλάτ – απόδειξη στρατηγικής αλληλεγγύης. Ο βρόχος ενέργειας–ασφάλειας λειτουργεί αυτοτροφοδοτούμενα: η ενέργεια παρέχει τα μέσα για τη συμμαχία και η ασφάλεια εγγυάται τη συνέχεια των ροών.
Διαχειριζόμενη αλληλεξάρτηση
Η τριμερής σχέση αποτελεί παράδειγμα πραγματιστικής γεωπολιτικής. Αντί τα μέρη να μείνουν ηθικά αποστασιοποιημένα, επέλεξαν τη διαχειριζόμενη αλληλεξάρτηση. Το αποτέλεσμα δεν είναι μια κυνική συμμαχία επιθετικότητας, αλλά ένα «τρίγωνο σταθερότητας». Η ροή πετρελαίου και φυσικού αερίου συνεχίστηκε αδιατάρακτη παρά πολέμους και κρίσεις, ενώ οι τρεις χώρες ενίσχυσαν την αποτρεπτική τους ισχύ.
Το Ισραήλ ανέδειξε την ευρηματικότητά του μετατρέποντας έναν ενεργειακό δεσμό σε μοχλό γεωστρατηγικής επιρροής. Η Τουρκία εδραίωσε τον ρόλο της ως αξιόπιστος ενεργειακός κόμβος. Το Αζερμπαϊτζάν εξασφάλισε την ανεξαρτησία του μέσω ενός δικτύου συμμαχιών που δεν το καθιστά μονόπλευρα εξαρτημένο από Μόσχα ή Τεχεράνη.
Η επιλογή που ανέδειξε αυτό το τρίγωνο είναι ξεκάθαρη: αντί για ηθικολογική αποστασιοποίηση που αφήνει τα κενά να τα καλύπτουν οι αντίπαλοι, προτιμότερο να εμπλακείς ενεργά σε ένα ρυθμισμένο πλαίσιο συνεργασίας που υπηρετεί τη σταθερότητα. Υπό αυτό το πρίσμα, το Ισραήλ πέτυχε να προωθήσει τα συμφέροντά του με τρόπο ευρηματικό – με την ισχύ του όχι να ανατρέπει, αλλά να ρυθμίζει και να σταθεροποιεί.
*Ο Γιαακώβ Χαλιώτης είναι ιδρυτής της συμβουλευτικής εταιρείας Group of Verified Intelligence και τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια ζει και εργάζεται στο Λονδίνο, στο Ηνωμένο Βασίλειο. Στη διάρκεια της επαγγελματικής του πορείας έχει δραστηριοποιηθεί σε μια σειρά από μεγάλους οργανισμούς, όπου ηγήθηκε ομάδων ψηφιακής επικοινωνίας, αξιοποιώντας digital analytics και insights, ώστε Διευθύνοντες Σύμβουλοι, Γενικοί Διευθυντές και ακόμα Υπουργοί της βρετανικής κυβέρνησης να μπορούν να λαμβάνουν τεκμηριωμένες και αποτελεσματικές αποφάσεις.
Έχει διατελέσει Digital Strategy Manager στο National Lottery του Ηνωμένου Βασιλείου κατά τη διάρκεια των Ολυμπιακών Αγώνων του Ρίο το 2016, εργάστηκε στο Υπουργείο Παιδείας της Αγγλίας ως Chief Social Media Officer την περίοδο της πανδημίας και, στη συνέχεια, ανέλαβε τον ρόλο του Global Brand Analytics Lead στη Shell, την πετρελαϊκή εταιρεία.
Γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Κύπρο, με καταγωγή από την Κεφαλλονιά. Είναι ενεργό μέλος του Jewish Diplomatic Corps του Παγκόσμιου Εβραϊκού Συνεδρίου, όπου συμβάλλει στην παγκόσμια εβραϊκή διπλωματική δράση, με έμφαση στην αντιμετώπιση του αντισημιτισμού και του αντισιωνισμού.
