«Θανάσης». Έτσι. Χωρίς δεύτερη σκέψη, χωρίς δισταγμό, χωρίς την παραμικρή αίσθηση ότι κάτι δεν πάει καλά. Ο Αλέξης Τσίπρας στη Λαμία αναφέρθηκε στον Αθανάσιο Διάκο, αποκαλώντας τον «Θανάση». Μια λέξη, μια λεπτομέρεια, αλλά από αυτές που φωτίζουν έναν ολόκληρο τρόπο σκέψης και μια στάση ζωής. Γιατί τα σύμβολα δεν είναι φίλοι μας, να τα φωνάζουμε με το μικρό τους όνομα.
Ο Αθανάσιος Διάκος δεν είναι «Θανάσης», όπως ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης δεν είναι «Θοδωρής» και ο Γεώργιος Καραϊσκάκης δεν είναι «Γιώργης». Αν το πάρουμε έτσι, σε λίγο θα μιλάμε για τον «Οδυσσάρα Ανδρούτσο», για τον «Μητσάρα Υψηλάντη» ή για «Λεό των Θερμοπυλών», εκεί κοντά στην Λαμία έπεσε κι αυτός. Για να μην αναφερθώ στον «Παυλίτο τον Μελά» ή στον «Χαρούλη τον Τρικούπη». Μόνο που έτσι δεν εκλαϊκεύουμε, παρωδούμε.
Δεν πρόκειται για μια αθώα γλωσσική επιλογή. Είναι μια πολιτική χειρονομία, μια προσπάθεια οικειοποίησης. Να φέρεις τον ήρωα πιο κοντά στο ακροατήριο, να τον «μαλακώσεις», να τον κάνεις καθημερινό, δήθεν δικό σου άνθρωπο. Μόνο που αυτή η κίνηση δεν ανεβάζει τον ομιλητή στο ύψος του συμβόλου. Κατεβάζει το σύμβολο στα μέτρα του ομιλητή.
Η ενόχληση μου δεν οφείλεται σε ιστορικό σχολαστικισμό, μήτε σε ανελαστική εθνικοφροσύνη. Λέγοντας το, ο Αλέξης μου θύμισε τρακατζή που ζητώντας 1.000 ευρώ δανεικά και αγύριστα, λέει «δώσε μου ένα χιλιαρικάκι μωρέ». Τα 1.000 ευρώ είναι ένας μισθός, το «χιλιαρικάκι» είναι κάτι εύκολο, ασήμαντο, ανάξιο άρνησης.
Πρόκειται απλώς για άτσαλη λαϊκότητα ή για κάτι βαθύτερο; Η εύκολη απάντηση θα ήταν να πει κανείς «αγραμματοσύνη». Αλλά το πρόβλημα δεν είναι αν ο Αλέξης ξέρει ποιος ήταν ο Διάκος. Ξέρει τα τυπικά. Το πρόβλημα είναι αν καταλαβαίνει τι εκπροσωπεί.
Η παιδεία δεν μετριέται μόνο με γνώσεις. Μετριέται με μέτρο. Με εκείνη τη λεπτή αίσθηση που σε κάνει να καταλαβαίνεις πότε ένα όνομα είναι κυρίως φορέας βάρους. Που δεν επιτρέπεται να το «αγγίξεις» με δήθεν οικειότητα, γιατί δεν σου ανήκει. Που σου επιβάλλει να στέκεσαι πίσω του, όχι να παίζεις σφαλιάρες μαζί του.
Αυτό που παρουσιάζεται ως εκλαΐκευση είναι στην πραγματικότητα χυδαία απλοποίηση. Και η απλοποίηση, όταν ακουμπά την Ιστορία, γλιστρά εύκολα στην ευτέλεια. Οι ήρωες μετατρέπονται σε πρόσωπα καθημερινά, σχεδόν του διπλανού τραπεζιού. Όχι για να γίνουν πιο κατανοητοί, αλλά για να τους μοστράρουμε δίπλα μας ως συνοδοιπόρους στα μικρότατα σχέδια μας.
Κι όμως, η Ιστορία που δεν διατηρεί το βάρος της, γίνεται κωμωδία. Γιατί μέσα σε αυτό το βάρος κατοικοεδρεύει η τελική της αξία. Το «Θανάσης» δεν λέει τίποτα για τον Διάκο, λέει όμως πολλά για εκείνον που το εκστόμισε. Όχι για τις γνώσεις του, αλλά για τη σχέση του με τα σύμβολα. Για το πόσο αντιλαμβάνεται τι σημαίνει ιστορικός και εθνικός σεβασμός.
