Μετά την εξουδετέρωση του Αλί Χαμενεΐ, θρησκευτικού ηγέτη όχι μόνο του Ιράν αλλά και των Σιιτών, καθώς και της στρατιωτικής ηγεσίας της χώρας, το μεγάλο στοίχημα για τους Αμερικανούς και τους Ισραηλινούς είναι να μην μετατραπεί το Ιράν σε ένα νέο Ιράκ ή Αφγανιστάν, όπου οι επεμβάσεις οδήγησαν στο χάος. Είναι πιο εύκολο να γκρεμίσεις παρά να κτίσεις — και αυτό έχει επιβεβαιωθεί ιστορικά, πολύ περισσότερο όταν αφορά χώρες του μεγέθους και της πολυπλοκότητας του Ιράν.
Μία από τις συνέπειες της τελευταίας εντυπωσιακής επιχείρησης εναντίον του Ιράν μπορεί να είναι η δημιουργία ενός τεράστιου γεωπολιτικού κενού σε μια κρίσιμη περιοχή για την ευρύτερη περιφερειακή ασφάλεια και σταθερότητα, με το Ιράν να διολισθαίνει σε εσωτερική αποσταθεροποίηση και τις περιφερειακές δυνάμεις να επιχειρούν να καλύψουν το κενό. Πλέον, πιο σημαντικές δυνάμεις στην περιοχή αναδεικνύονται το Ισραήλ και η Τουρκία.
Η αμερικανοϊσραηλινή επέμβαση είχε το εντυπωσιακό αποτέλεσμα της εξουδετέρωσης της ηγεσίας του Ιράν, εξυπηρετώντας τον αναβαθμισμένο στόχο της ανατροπής του καθεστώτος ή της μετάλλαξής του, εάν αυτό είναι δυνατό, μέσω των διαδόχων του Χαμενεΐ, ώστε να ακολουθηθεί μια διαφορετική πορεία. Μια πορεία που θα μπορούσε να περιλαμβάνει μορφή συνθηκολόγησης, η οποία δεν θα περιορίζεται μόνο στον απόλυτο περιορισμό του πυρηνικού και βαλλιστικού οπλοστασίου της Τεχεράνης, αλλά και στην εγκατάλειψη όλων των «πληρεξουσίων» και συγχρόνως στη δρομολόγηση ενός δημοκρατικού μετασχηματισμού του καθεστώτος.
Με τα σημερινά δεδομένα και λαμβάνοντας υπόψη το πώς μπορεί να λειτουργήσει σε μια χώρα όπως το Ιράν η δολοφονία από εξωτερικές δυνάμεις του ανώτατου θρησκευτικού ηγέτη της, μια τέτοια προοπτική είναι εξαιρετικά περιορισμένη.
Η εξουδετέρωση του Χαμενεΐ αποτελεί σοβαρό πλήγμα για ένα καθεστώς που, στα 47 χρόνια που διοικεί και ελέγχει το Ιράν, έχει αποκτήσει κοινωνικά ερείσματα και φυσικά εξακολουθεί να ελέγχει όλους τους «αρμούς» της εξουσίας. Η δυσαρέσκεια σημαντικού τμήματος του ιρανικού λαού προς το καθεστώς δεν σημαίνει ότι θα μεταφραστεί αυτομάτως σε κύμα αμφισβήτησης και ανατροπής, πολύ περισσότερο όταν ακόμη και οι εχθρικοί προς το καθεστώς των μουλάδων Ιρανοί θα δυσκολευθούν να ταυτιστούν με τους επιτιθέμενους «εχθρούς», τις ΗΠΑ και το Ισραήλ. Άλλωστε, όλα αυτά τα χρόνια το καθεστώς είχε κατορθώσει να εμποδίσει την ανάπτυξη ακόμη και στοιχειωδώς δομημένης αντιπολίτευσης, ενώ κάθε προσπάθεια αμφισβήτησης είχε καταπνιγεί με σκληρά κατασταλτικά μέτρα.
Η τελευταία επιχείρηση ΗΠΑ–Ισραήλ βεβαίως έχει επιφέρει σοβαρά πλήγματα στην ισχύ αλλά και στην αξιοπιστία του καθεστώτος, καθώς, λαμβάνοντας υπόψη και τις πληροφορίες περί πολύμηνης παρακολούθησης του Χαμενεΐ από τη CIA, αποδείχθηκε ότι είναι βαθιά διαβρωμένο από ξένες μυστικές υπηρεσίες, όπως η Mossad και η CIA.
Το ερώτημα είναι εάν, παρά τα πλήγματα, παραμένει ακόμη ισχυρή η δυνατότητα του καθεστώτος, ενώ αναζητεί νέα ηγεσία, να συνεχίσει τις επιθέσεις και για πόσο διάστημα, εναντίον του Ισραήλ και στόχων, ακόμη και πολιτικών, στις αραβικές χώρες του Κόλπου, και συγχρόνως να διατηρήσει τον ισχυρό κατασταλτικό μηχανισμό που θα ελέγξει τυχόν προσπάθειες λαϊκής αμφισβήτησης.
Η επιχείρηση του Σαββάτου ήταν εντελώς διαφορετική από εκείνη του Ιουνίου, καθώς, ο στόχος που έθεσαν τόσο ο Ντόναλντ Τραμπ όσο και ο Μπενιαμίν Νετανιάχου, δεν επεδίωκε απλώς τον εξαναγκασμό του καθεστώτος σε μια νέα συμφωνία, ακόμη και με μορφή συνθηκολόγησης, αλλά την ίδια την ανατροπή του. Αυτό καθόρισε και την ένταση της επιχείρησης και τη στοχοποίηση της ιρανικής ηγεσίας.
Πάντως, στην επιλογή των στόχων αφέθηκαν εκτός ο Πρόεδρος της χώρας, ο σύμβουλος Εθνικής Ασφαλείας και ο υπουργός Εξωτερικών, καθώς όλοι αντιλαμβάνονται ότι θα πρέπει, έστω και με υψηλό ρίσκο, να προκύψει μια εξίσου ριζοσπαστική νέα ηγεσία. Να υπάρξουν πρόσωπα που θα μπορέσουν να κρατήσουν συντεταγμένο το Ιράν και να αποφευχθεί το χάος.
Ένα δύσκολο εγχείρημα, καθώς τα μέλη της ιρανικής ηγεσίας που διασώθηκαν, υπό το βάρος της εξωτερικής απειλής που ταπείνωσε το Ιράν, είναι πιθανότερο να οδηγηθούν σε πιο ριζοσπαστικές επιλογές τουλάχιστον στο πρώτο διάστημα, παρά να οδηγηθούν σε μια πιο ρεαλιστική προσέγγιση των σχέσεων με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ.
Πιθανότατα, μάλιστα, η νέα ηγεσία να θεωρήσει ότι η επίσπευση του πυρηνικού προγράμματος αποτελεί τη μόνη λύση για την εξασφάλιση της αποτροπής, την οποία σήμερα αποδείχθηκε ότι δεν διέθετε το Ιράν. Αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει στο αντίθετο αποτέλεσμα από το επιδιωκόμενο, δηλαδή στην πλήρη εξάλειψη της πυρηνικής απειλής.
Σε περιφερειακό επίπεδο, τα αντίποινα του Ιράν εναντίον ακόμη και πολιτικών στόχων στις αραβικές χώρες του Κόλπου ενδέχεται να επιβεβαιώσουν τελικά ακόμη και στους πιο δύσπιστους Άραβες ότι το Ιράν συνιστά απειλή και για τις ίδιες τις χώρες τους, αλλά και για το πιο κοσμικό μοντέλο ανάπτυξης που έχουν επιλέξει έναντι του σιιτικού Ιράν.
Οι περισσότερες αραβικές χώρες, βεβαίως, θα προτιμούσαν ένα εξουθενωμένο και αποδυναμωμένο Ιράν, με μεταρρύθμιση του καθεστώτος, όπου όμως θα παραμένει μια κεντρική, συνεκτική εξουσία στη χώρα, ώστε να αποφευχθεί το ενδεχόμενο χάους, που θα αποτελούσε πραγματικά ζωτική απειλή για τις ίδιες. Αρκετές, μάλιστα, χώρες έχουν να αντιμετωπίσουν και την αντίδραση των σιιτών πολιτών τους, καθώς και τη γενικότερη εχθρότητα των μουσουλμάνων έναντι των ΗΠΑ και κυρίως του Ισραήλ.
Το επόμενο διάστημα θα διαφανεί εάν η αμερικανοϊσραηλινή επίθεση συνοδευτεί και από ένα επεξεργασμένο σχέδιο για την επόμενη ημέρα ή αν απλώς θα αφεθεί στην τύχη του το Ιράν, σε έναν δρόμο με πολλούς κινδύνους, ακόμη και εσωτερικής σύγκρουσης και κατακερματισμού, δημιουργώντας μια μόνιμη και μεγάλη πηγή αποσταθεροποίησης στην περιοχή, αλλά και απειλής για την παγκόσμια οικονομία.
Η σοβαρή διατάραξη της εφοδιαστικής αλυσίδας, με το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ και την επανεμφάνιση απειλών κατά της ελεύθερης ναυσιπλοΐας στην Ερυθρά Θάλασσα, αλλά και η διακοπή η περιορισμός της παραγωγής πετρελαίου και φυσικού αερίου στο Ιράν, θα είχε σοβαρές συνέπειες για την παγκόσμια οικονομία, εάν συνεχιστεί επί μακρόν.
Η επιχείρηση εναντίον του Ιράν ανέδειξε, όμως, και τον κυρίαρχο περιφερειακό ρόλο του Ισραήλ, κάτι που δημιουργεί σοβαρή ανησυχία σε ανταγωνιστικές δυνάμεις, όχι μόνο στον αραβικό κόσμο αλλά κυρίως στην Τουρκία, η οποία διαπιστώνει ότι, παρά τις προσπάθειές της και προς την αμερικανική πλευρά να αποτραπεί μια σύγκρουση, ο Ντόναλντ Τραμπ άκουσε και συμπορεύτηκε με τον Μπενιαμίν Νετανιάχου.
Η Άγκυρα και ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν επεδίωκαν τη διατήρηση του καθεστώτος, με το οποίο, παρά τις δυσκολίες, είχε επιτευχθεί ένα υψηλό επίπεδο συνεννόησης και συνεργασίας. Η Τουρκία, εξάλλου, ήταν εκείνη που είχε μεσολαβήσει στο γνωστό σκάνδαλο της HalkBank, σχετικά με το ξέπλυμα δισεκατομμυρίων δολαρίων από την παραβίαση του εμπάργκο για την πώληση ιρανικού πετρελαίου.
Η ύπαρξη του καθεστώτος στο Ιράν αποτελούσε σημαντικό αντίβαρο στην προσπάθεια περιφερειακής ηγεμονίας του Ισραήλ και ευνοούσε τις προσπάθειες της Τουρκίας να αναπτύξει τον δικό της περιφερειακό ρόλο στο Ιράκ, στη Συρία, στον Λίβανο αλλά και ευρύτερα στον σουνιτικό μουσουλμανικό κόσμο.
Για την Τουρκία, που προσπαθεί να κλείσει το Κουρδικό Ζήτημα, αποτελεί σημαντική πρόκληση η ύπαρξη της μεγάλης κουρδικής μειονότητας στο Ιράν, στα ανατολικά σύνορα με την Τουρκία. Μια εσωτερική αποσταθεροποίηση της χώρας πιθανόν να τροφοδοτήσει αποσχιστικές τάσεις από τους Κούρδους, αναζωπυρώνοντας έτσι τον κουρδικό εθνικισμό τόσο στο εσωτερικό της Τουρκίας όσο και στο Ιράκ και τη Συρία.
Η Τουρκία, επίσης, αγωνιά για το ενδεχόμενο νέων μαζικών προσφυγικών ροών, που θα δοκιμάσουν τις αντοχές της, αν και τους τελευταίους μήνες έχει λάβει μέτρα τόσο για τη φύλαξη των συνόρων, ακόμη και με τείχη ασφαλείας, όσο και με αποστολή ισχυρών δυνάμεων των Ενόπλων Δυνάμεων. Τις προηγούμενες ημέρες, μάλιστα, είχαν υπάρξει δημοσιεύματα που έκαναν λόγο για σχέδια ακόμη και εισόδου των τουρκικών δυνάμεων σε ιρανικό έδαφος, με στόχο τη δημιουργία ζώνης ασφαλείας.
Η περιπέτεια του Ιράν τώρα αρχίζει… Η εξουδετέρωση, με τον τρόπο που έγινε, ενός ξένου ηγέτη, όσο κι αν το καθεστώς του μπορεί να θεωρείται αυταρχικό ή επικίνδυνο από άλλους παράγοντες του διεθνούς συστήματος, εγείρει πάντως μια σειρά μειζόνων ζητημάτων διεθνούς νομιμότητας.
Τα επόμενα βήματα και η κατάληξη αυτής της ιρανικής περιπέτειας θα δείξουν τελικά αν πράγματι «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα»…
