Οι «Bazaaris», η κάστα των παραδοσιακών συντηρητικών εμπόρων που είχαν χρηματοδοτήσει την Επανάσταση του 1979 και την επιστροφή του Χομεϊνί από το Παρίσι, αποκηρύσσουν πλέον ανοιχτά για τους δικούς τους οικονομικούς λόγους, το Ισλαμικό Καθεστώς της Τεχεράνης. Οι πέντε ημέρες απεργιών στα παζάρια όλης της χώρας, οδήγησαν σε μια πρωτοφανή μαζική ανυπακοή, με κλειστά μαγαζιά, διαδηλώσεις και συνθήματα κατά της κυβέρνησης.
Η βασική κατηγορία που προσάπτουν οι bazaaris στην κυβέρνηση είναι σαφής. Το καθεστώς θυσιάζει την οικονομία και την ευημερία των Ιρανών στον βωμό των εξοπλισμών, της κρατικής ασφάλειας και της προσπάθειας για περιφερειακή ηγεμονία. Για 46 χρόνια, οι bazaaris ήταν ο πυρήνας υποστήριξης του καθεστώτος. Βαθιά θρησκευόμενοι, συντηρητικοί, εύποροι. Άνθρωποι του συστήματος. Στενά διασυνδεδεμένοι με τους φρουρούς της επανάστασης και τις δυνάμεις ασφαλείας.
Σήμερα, όμως, η συμμαχία αυτή φαίνεται να αποτελεί παρελθόν. Οι έμποροι βλέπουν τα εισοδήματά τους να εξανεμίζονται από τον χρόνιο πληθωρισμό που «τρέχει» με ρυθμούς πάνω από 60%, από τις εμπορικές κυρώσεις και από την κρατική παρέμβαση που τους πνίγει.
Δεν φταίνε αυτοί για την πορεία των τιμών, ούτε για την έλλειψη αποθεμάτων, ούτε για τις κρατικές εντολές, που τους οδηγούν στη χρεοκοπία. Αν διανοηθούν να αντισταθούν, κατηγορούνται για συγκέντρωση αγαθών και παραβίαση των κανόνων αγοράς.
Η αδειοδότηση για απόκτηση συναλλάγματος με σκοπό τις εισαγωγές αγαθών καθυστερεί για μήνες, ενώ οι εξαγωγείς αναγκάζονται να μετατρέπουν τα δολάρια που εισπράττουν στο απαξιωμένο εγχώριο νόμισμα, με ζημία. Με τη συναλλαγματική ισοτιμία να έχει κατρακυλήσει στο 1$=1.420.000 ριάλ.
Το Ιράν βιώνει μια από τις βαθύτερες οικονομικές κρίσεις των τελευταίων δεκαετιών, με σχεδόν μηδενική ανάπτυξη και πληθωρισμό που εξανεμίζει τα εισοδήματα. Σύμφωνα με την έκθεση Οκτωβρίου του ΔΝΤ, το ΑΕΠ θα κλείσει το έτος με αύξηση μόλις 0,3%, από 3% - 5% τα προηγούμενα χρόνια, ενώ ο πληθωρισμός βρίσκεται στην 4η θέση παγκοσμίως μετά τη Βενεζουέλα, το Σουδάν και τη Ζιμπάμπουε.
Το ονομαστικό ΑΕΠ υποχωρεί λόγω της κατάρρευσης των εξαγωγών πετρελαίου και της υποτίμησης του ριάλ. Οι εξαγωγές πετρελαίου το 2025 έφτασαν στα 1,5 εκατ. βαρέλια ημερησίως. Τα οποία εξάγονται μέσω ενός συστήματος «σκιώδους στόλου» προς την Κίνα. Το δε δημόσιο χρέος πλησιάζει 40% του ΑΕΠ. Το Ιράν εξακολουθεί να είναι αποκομμένο από το διεθνές σύστημα τραπεζικών πληρωμών SWIFT. H συνολική ανεργία βρίσκεται στο 9,2%, με την ανεργία των νέων να αγγίζει το 25% και των γυναικών να βρίσκεται στο 20%.
Παράλληλα η λειψυδρία, μαζί με την ανορθολογική διαχείριση των υδάτινων πόρων και το πεπαλαιωμένο σύστημα ύδρευσης και άρδευσης, έχουν μειώσει την αγροτική παραγωγή, αυξάνοντας την εξάρτηση της αγοράς από εισαγωγές τροφίμων. Ενώ οι διακοπές υδροδότησης στα αστικά κέντρα, έχουν οδηγήσει σε επιχειρηματικά σχέδια εγκατάλειψης ακόμα και της ίδιας της Τεχεράνης.
Η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι της οικονομικής πίεσης και οδήγησε στη γενικευμένη αγανάκτηση ήταν ο προϋπολογισμός της διετίας 2026-2027. Ο προϋπολογισμός περιλαμβάνει την αύξηση των στρατιωτικών δαπανών κατά 200%, στα $20 δισ., με το 45-50% εσόδων από τις εξαγωγές πετρελαίου να κατευθύνεται στους εξοπλισμούς. Τα συνολικά έσοδα από τις εξαγωγές πετρελαίου καλύπτουν μόλις το 5% - 10% των κρατικών δαπανών.
Σαν αποτέλεσμα η οικονομία του Ιράν οδηγείται σε άνοδο των ελλειμμάτων που αντιμετωπίζεται μέσω γενικευμένων αυξήσεων φόρων και αύξησης του ΦΠΑ. Ταυτόχρονα, η κυβέρνηση προβαίνει σε περιορισμούς στις επιδοτήσεις των τιμών βασικών αγαθών, την ίδια στιγμή που ο προϋπολογισμός για τις στρατιωτικές δαπάνες και την κρατική ασφάλεια εκτοξεύεται.
Έτσι δίνεται προτεραιότητα στον στρατό και στην ασφάλεια, έναντι της κοινωνικής πρόνοιας, με το κράτος να μεταφέρει ολόκληρο το βάρος της λειτουργίας του πάνω στα νοικοκυριά.
Το σύνθημα, «δεν αντέχουμε άλλο να πληρώνουμε εμείς τα όπλα σας» που ακούγεται στις διαδηλώσεις, ξεπερνά τα στενά όρια των οικονομικών διεκδικήσεων και περνά στο πεδίο της αλλαγής των πολιτικών προτεραιοτήτων του Ιράν.
Η απάντηση του κράτους στις διαδηλώσεις ήταν προβλέψιμη. Ως αποδιοπομπαίος τράγος, ο διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας, απολύθηκε. Χωρίς ωστόσο η αντικατάσταση του, από τον προκάτοχο του, ο οποίος είχε απολυθεί κι αυτός μετά την προηγούμενη υποτίμηση του ριάλ, να σημάνει την απαρχή κάποιων αναγκαίων μεταρρυθμίσεων.
Σε δεύτερο χρόνο, ο Πρόεδρος Masoud Pezeshkian αναγκάστηκε να αποσύρει τον προϋπολογισμό μετά την απόρριψή του από τη Βουλή και να ζητήσει διαβούλευση για αυξήσεις μισθών δημοσίων υπαλλήλων, αυξήσεις συντάξεων, μείωση φόρων σε επιχειρήσεις, φοροαπαλλαγές στα χαμηλά εισοδήματα, τροποποίηση της αύξησης του ΦΠΑ και επιδοτήσεις σε ευάλωτους.
Αλλά είναι αργά. Η Βουλή απέρριψε το νέο πλαίσιο με μεγάλη πλειοψηφία, επικαλούμενη πληθωριστικές πιέσεις, μείωση της αγοραστικής δύναμης και αμφιβολίες για τα έσοδα από πετρέλαιο και το συνάλλαγμα.
Οι πολιτικές της κυβέρνησης της Τεχεράνης τίθενται σε αμφισβήτηση, αφού όπως αποδεικνύεται οδηγούν σε παρακμή. Η οικονομική δυσπραγία είναι ένα μόνο σύμπτωμα. Οπότε οι bazaaris, θέλουν μια θεμελιώδη αλλαγή στις αιτίες του προβλήματος.
Όπως είναι οι περιφερειακές φιλοδοξίες των Μουλάδων, το ισχυρό οπλικό και πυραυλικό εκτόπισμα, η χρηματοδότηση της τρομοκρατίας προς τη Χαμάς, την Ισλαμική Τζιχάντ, την Χεζμπολάχ, τους Χούθι και των οργανώσεων που δραστηριοποιούνται στο Ιράκ και στη Συρία και φυσικά η προετοιμασία και ανάπτυξη ενός μηχανισμού για την πλήρη καταστροφή του Ισραήλ.
Ωστόσο παρ’ όλο που η κυβέρνηση προς το παρόν επιλέγει την εντατικοποίηση της καταστολής, τα προβλήματα παραμένουν άλυτα. Το Ιράν βρίσκεται μπροστά σε ένα σταυροδρόμι. Διότι είτε θα πρέπει να εγκαταλείψει τις περιφερειακές φιλοδοξίες του, την εξαγωγή τρομοκρατίας και να επιστρέφει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων σε θέματα όπως είναι η πυρηνική συμφωνία, είτε θα πρέπει να εντείνει την καταστολή στο εσωτερικό της χώρας με αμφίβολα ωστόσο αποτελέσματα για τη σταθερότητα του ισλαμικού καθεστώτος. Μια που το κύμα των αντιδράσεων φαίνεται να πλησιάζει στο σημείο που θα τεθεί εκτός ελέγχου.
Οι bazaaris που κάποτε έφεραν την Ισλαμική Επανάσταση στην εξουσία και υποστήριξαν το Θεοκρατικό καθεστώς, μπορεί να είναι αυτοί που θα οδηγήσουν στον κλυδωνισμό του. Σε μια εποχή που οι κυρώσεις πνίγουν την οικονομία και ο πληθωρισμός τρώει τα εισοδήματα, η εξέγερση των bazaaris, όπως φαίνεται δεν είναι απλά οικονομική, αλλά πολιτική.
Το καθεστώς χάνει την επαφή με την βασική κοινωνική ομάδα που το στήριζε. Η ιστορία του Ιράν, πιθανότατα να αλλάξει. Η κατεύθυνση δεν είναι ακόμα ξεκάθαρη. Διότι δεν πρέπει να λησμονούμε ότι οι bazaaris, δεν είχαν συγκρουστεί ποτέ στο παρελθόν με τους μουλάδες πάνω σε θέματα καταπάτησης ανθρωπίνων δικαιωμάτων, πολιτικών διώξεων και εξαγωγής τρομοκρατίας.
Δεν είχαν συγκρουστεί ποτέ κατά μέτωπο με το καθεστώς του φανατικού Ισλάμ, του θεοκρατικού εξτρεμισμού και με τον κυρίαρχο μηχανισμό καταστολής που είναι οι Φρουροί της Επανάστασης. Ωστόσο, η συσσωρευμένη λαϊκή οργή και η γενικευμένη αγανάκτηση, έχει ξεφύγει ήδη από τις στενές οικονομικές και κοινωνικές διεκδικήσεις.
Η Τεχεράνη απαντά με αναφορές σε «γενικευμένο πόλεμο κατά του Ιράν» από το εξωτερικό. Ταυτόχρονα αναφέρει, ότι αφού οι εχθροί του Ιράν απέτυχαν να νικήσουν την Επανάσταση με βόμβες, πυραύλους και αεροπορικές επιθέσεις, σήμερα χρησιμοποιούν το «εσωτερικό μέτωπο» εστιάζοντας στα οικονομικά αιτήματα. Ωστόσο, το οικονομικό χάος δεν θεραπεύεται ούτε με δηλώσεις, ούτε με καταγγελίες, ούτε με απειλές.
