Αποτελεί κοινή παραδοχή ότι οι χρηματιστηριακές αγορές του 2026, ελάχιστα κοινά στοιχεία έχουν με τις αγορές της περασμένης δεκαετίας, της τελευταίας πενταετίας, αλλά ακόμα και της πρόσφατης διετίας. Έτσι παρ’ όλο που δεν έχει μεταβληθεί ούτε η ανθρώπινη φύση των επενδυτών, αλλά ούτε και η θεμελιώδης βάση της οικονομικής επιστήμης, τα πάντα έχουν αλλάξει.
Η βάση πίσω από τις αλλαγές, είναι η ψηφιακή τεχνολογία και η ταχύτητα που αυτή έχει προσδώσει στο σύστημα.
Κάποτε η μεταβλητότητα των αγορών είχε σαν αιτία τα «margin calls», δηλαδή τις αυτόματες ρευστοποιήσεις των χαρτοφυλακίων στα οποία ο δανεισμός χτύπαγε «κόκκινο» λόγω της πτώσης των μετοχών. Μια άλλα αιτία ήταν το «short squeezing», δηλαδή η πίεση που ασκούσαν οι αγοραστές πάνω στους πωλητές που είχαν πωλήσει μετοχές τις οποίες είχαν δανειστεί. Και στις δυο περιπτώσεις, η έκθεση στον δανεισμό χρημάτων ή μετοχών, λειτουργούσε ως δαμόκλειος σπάθη πάνω στις κεφαλές των επενδυτών, πυροδοτώντας βίαιες χρηματιστηριακές συναλλαγές.
Αργότερα άρχισαν να κάνουν θραύση τα αλγοριθμικά συστήματα που βασίζονταν σε υπολογισμούς και συσχετισμούς τιμών, όγκων, ταλαντωτών, στηρίξεων, αντιστάσεων και άλλων εργαλείων τεχνικής και διαγραμματικής ανάλυσης. Τα αλγοριθμικά συστήματα, ενεργοποιούσαν αυτόματα συναλλαγές χαρτοφυλακίων, ανάλογα με τα «σήματα» που ελάμβαναν. Με αποτέλεσμα κοντά στα κομβικά επίπεδα τιμών, που επιβεβαίωναν τις τάσεις, τις στηρίξεις και τις αντιδράσεις, να αυξάνεται εκθετικά η μεταβλητότητα των αγορών, λόγω των αντίρροπων δυνάμεων που «συγκρούονταν».
Η εμφάνιση των συναλλαγών υψηλής συχνότητας (High Frequency Trading / HFT), ήταν ίσως μέχρι πρότινος η πιο συνταρακτική και καταλυτική αλλαγή στις χρηματιστηριακές αγορές. Το HFT είναι μια μορφή αλγοριθμικών συναλλαγών που χαρακτηρίζεται από ιλιγγιώδη ταχύτητα εκτέλεσης εντολών. Πρόκειται περί εφαρμογών που τρέχουν σε υπολογιστές μεγάλης ισχύος, οι οποίες λαμβάνουν αποφάσεις και εκτελούν χιλιάδες χρηματιστηριακές εντολές σε κλάσματα του δευτερολέπτου, δηλαδή σε milliseconds ή ακόμα και σε microseconds.
Σε αυτά τα συστήματα η ταχύτητα είναι το Α και το Ω. Ακόμα και η απόσταση λίγων μέτρων μετράει. Οι χρηματιστηριακές εταιρείες και τα εξειδικευμένα funds τοποθετούν τους servers τους, ακόμα και στον ίδιο χώρο που βρίσκονται οι κεντρικοί servers των χρηματιστηρίων, το λεγόμενο «co – location», ώστε τα δεδομένα να ταξιδεύουν μέσω των καλωδίων, όσο το δυνατόν ταχύτερα. Ακόμα και η ταχύτητα που αναπτύσσεται μέσα στις οπτικές ίνες θεωρείται μερικές φορές «αργή», γι' αυτό σε πολλές περιπτώσεις χρησιμοποιούνται τεχνολογίες μικροκυμάτων, τα γνωστά «microwaves», για τη μεταφορά δεδομένων μεταξύ πόλεων.
Οι αλγόριθμοι HFT δεν στοχεύουν ούτε σε κέρδη της τάξεως του 10% ή του 20% από μία μετοχή, ούτε σε μακροχρόνια διακράτηση των μετοχών. Στοχεύουν σε κέρδη της τάξης του σεντ ή ακόμα και κλασμάτων του σεντ ανά μετοχή, μέσα σε κλάσματα δευτερολέπτων. Επειδή όμως εκτελούν εκατομμύρια συναλλαγές καθημερινά, αυτά τα ελάχιστα κέρδη αθροιζόμενα οδηγούν σε τεράστια ποσά, μέσα σε μικρά ελάχιστα χρονικά πλαίσια.
Τα HFT επιτρέπουν στους χρήστες τους, να ακολουθούν τακτικές «arbitrage», δηλαδή τακτικές εξισορροπητικής κερδοσκοπίας, πάνω σε επενδυτικά προϊόντα, για παράδειγμα μετοχές, ομόλογα ή και εμπορεύματα που διαπραγματεύονται παράλληλα σε διαφορετικά χρηματιστήρια, με έστω και ελάχιστες διαφοροποιήσεις στις τιμές τους. Έτσι αν η τιμή μιας μετοχής είναι $100,00 στη Wall Street και αντίστοιχα $100,01 στο Χρηματιστήριο του LSE, τότε το HFT θα την αγοράσει στη Νέα Υόρκη και θα την πωλήσει στο Λονδίνο μέσα σε ελάχιστα microseconds, αποκομίζοντας κέρδη από την ελάχιστη αυτή διαφορά.
Σήμερα, πλέον οι συναλλαγές υψηλής συχνότητας έχουν ενσωματώσει πλήρως την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI). Οι αλγόριθμοι δεν ακολουθούν πλέον μόνο προκαθορισμένους στατικούς κανόνες, αλλά «εκπαιδεύονται» και «μαθαίνουν» από τις κινήσεις των άλλων συναλλασσόμενων στις αγορές. Προσπαθώντας με αυτόν τον τρόπο να προβλέψουν τις επόμενες κινήσεις των μεγάλων θεσμικών επενδυτών πριν καν αυτοί ολοκληρώσουν τον κύκλο των εντολών τους.
Θα μπορούσαμε να παρομοιάσουμε το παραδοσιακό χρηματιστήριο με έναν αγώνα μαραθωνίου στην κλασσική διαδρομή από τον Τύμβο του Μαραθώνα μέχρι το Καλλιμάρμαρο και τις συναλλαγές υψηλής συχνότητας με έναν αγώνα Formula 1 όπου οι οδηγοί είναι ρομπότ και η πίστα αλλάζει μορφή κάθε χιλιοστό του δευτερολέπτου.
Ωστόσο στο πρόσφατο «sell off» της Wall Street, κυρίαρχο ρόλο διαδραμάτισαν κάποια εξωτικά χρηματιστηριακά προϊόντα, που οδήγησαν σε αυτή την πρωτοφανή χαοτική καταιγίδα. Ποια είναι αυτά τα προϊόντα; Τα «0DTE options».
Τι είναι τα 0DTE options; Το λέει το όνομα τους: «Zero Days to Expiration options». Είναι δηλαδή, παράγωγα συμβόλαια δικαιωμάτων προαίρεσης, τα περίφημα options, τα οποία αντί να λήγουν μια φορά τον μήνα, λήγουν την ίδια μέρα που πραγματοποιείται η συναλλαγή. Εξ ου και το «zero days»
Τα 0DTE options έχουν γίνει ιδιαίτερα δημοφιλή. Και προφανώς δεν χρησιμοποιούνται για την αντιστάθμιση κινδύνου, του γνωστού hedging, αλλά για κινήσεις καθαρά κερδοσκοπικού χαρακτήρα, που συνοδεύονται από υπερβολική μόχλευση. Σήμερα το 78% των options του Nasdaq και το 65% των options του S&P500 είναι 0DTE. Παράλληλα τα 0DTE κατέχουν το 60% των ETFs του Nasdaq και το 40% των ETFs του δείκτη Russell 2000.
Τα 0DTE options χρησιμοποιούνται συχνά κυρίως για «day trading». Επειδή ο χρόνος ζωής τους είναι ελάχιστες ώρες, η αξία τους μπορεί να μεταβληθεί κατά 100%, 500% ή ακόμα και 1.000% μέσα σε ελάχιστα λεπτά. Αν η κίνηση της μετοχής δεν επιβεβαιώσει την πρόβλεψη του επενδυτή / trader μέχρι το κλείσιμο της αγοράς, τότε το συμβόλαιο 0DTE option, χάνει αυτόματα όλη του την αξία και μηδενίζεται.
Όταν χιλιάδες traders αγοράζουν 0DTE options ταυτόχρονα, οι «market makers», δηλαδή οι τράπεζες που τους τα πωλούν, αναγκάζονται να αγοράσουν ή να πωλήσουν τις αντίστοιχες μετοχές για να αντισταθμίσουν τον δικό τους κίνδυνο. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε βίαιες κινήσεις στα χρηματιστήρια, ακόμη και χωρίς να υπάρχει κάποια είδηση. Μόνο και μόνο λόγω των τεχνικών αναγκών των «market makers».
Πώς λειτούργησαν τα 0DTE options κατά τη διάρκεια του πρόσφατου sell off;
Οι τιμές των μετοχών άρχισαν να υποχωρούν ελαφρά λόγω της είδησης για τη φημολογούμενη επιλογή του προέδρου Τραμπ για της θέση του προέδρου της Fed.
- Οι traders άρχισαν να αγοράζουν 0DTE Puts, είτε για προστασία απέναντι στην πτώση, είτε για καθαρή κερδοσκοπία.
- Οι market makers αναγκάστηκαν να πωλήσουν από την πλευρά τους μετοχές και futures για να καλύψουν τις θέσεις τους απέναντι στα 0DTE που πούλησαν στους traders.
- Η πίεση των πωλήσεων οδήγησε την αγορά σε ακόμα χαμηλότερα επίπεδα.
- Η περαιτέρω πτώση αύξησε το Gamma, που είναι η ευαισθησία της τιμής του option στην κίνηση της υποκείμενης μετοχή, αυξήθηκε ακόμα περισσότερο, αναγκάζοντας τους market makers σε νέες, μεγαλύτερες πωλήσεις.
Το πρόσφατο sell-off απέδειξε ότι o συνδυασμός των HFT και των 0DTE options έχει αλλάξει άρδην τη δομή της αγοράς. Η ταχύτητα έχει προσδώσει στα «options της μιας ημέρας» μια πρωτόγνωρη δυναμική, με αποτέλεσμα να μην είναι ο σκύλος (οι μετοχές) που κουνάει την ουρά του (τα παράγωγα), αλλά ακριβώς το αντίθετο. Να είναι η ουρά αυτή, που κουνάει τον σκύλο.
Το συμπέρασμα για τους ιδιώτες επενδυτές είναι σαφές. Η αγορά έχει γίνει πολύ πιο έξυπνη, πιο νευρική, πιο γρήγορη και λιγότερο προβλέψιμη. Σε ένα περιβάλλον όπου τα «options της μιας ημέρας», οι «συναλλαγές υψηλής συχνότητας», τα «αυτοματοποιημένα αλγοριθμικά συστήματα» και οι «εφαρμογές της Τεχνητής Νοημοσύνης», μπορούν να γκρεμίσουν τους χρηματιστηριακούς δείκτες και τις ανοδικές πορείες μετοχών ολόκληρων μηνών μέσα λίγα λεπτά της ώρας, η ψυχραιμία και η κατανόηση των πραγματικών συνθηκών της αγοράς είναι πιο απαραίτητες από ποτέ.
