Οι τίτλοι των οικονομικών εφημερίδων και ιστοσελίδων στις ΗΠΑ αναφέρονται τις τελευταίες ημέρες στην επιστροφή του φαντάσματος της δεκαετίας του ’70, στην «απαγορευμένη» λέξη που αρχίζει από «S» και τρομάζει τους πάντες και στο «σπάσιμο» της καμπύλης Phillips.
Πίσω από όλα αυτά κρύβεται η μεγάλη ανησυχία για την εμφάνιση του εφιάλτη του στασιμοπληθωρισμού, του γνωστού «stagflation». Ενός οικονομικού γεγονότος που συνδυάζει τον υψηλό πληθωρισμό, με την οικονομική στασιμότητα. Η ανησυχία δεν είναι πλέον, ούτε μια ακαδημαϊκή αναφορά σε μια πανεπιστημιακή αίθουσα, ούτε μια θεωρητική άσκηση «επί χάρτου».
Η πρόσφατη απογοητευτική έκθεση για την απασχόληση των ΗΠΑ που συνοδεύτηκε από αρνητικές επικαιροποιήσεις παλαιότερων εκθέσεων, σε συνδυασμό με την αλματώδη άνοδο των τιμών του πετρελαίου, πυροδότησε ένα κύμα απαισιοδοξίας στην Wall Street. Μόνο κατά τη διάρκεια της περασμένης εβδομάδας, σε 47 εκθέσεις και σημειώματα κορυφαίων διαχειριστών κεφαλαίων και χρηματιστηριακών αναλυτών, υπήρχαν αναφορές ή προειδοποιήσεις για στασιμοπληθωριστικό κίνδυνο.
Σε αυτές τις αναφορές προστέθηκε και η δήλωση του προέδρου της Fed του Σικάγο, στην οποία σημείωσε ότι ο συνδυασμός της αυξανόμενης ανεργίας και του πετρελαϊκού σοκ δημιουργεί ακριβώς το είδος του στασιμοπληθωριστικού περιβάλλοντος, που είναι ό,τι πιο άβολο μπορεί να αντιμετωπίσει και να διαχειριστεί μια κεντρική τράπεζα. Καθώς ο στασιμοπληθωρισμός συνήθως προκαλείται από σοκ στην προσφορά και όχι από υπερβολική ζήτηση. Βλέπουμε δηλαδή ότι ακόμα και οι κεντρικοί τραπεζίτες, που συνήθως προσέχουν και μετρούν κάθε τους λέξη για να μην προκαλέσουν πανικό στις αγορές, εκφράζουν πλέον ανοιχτά τον προβληματισμό τους.
Δεν είναι η πρώτη φορά που ακούμε τη λέξη από «S» τα τελευταία χρόνια. Το 2021, όταν ο πληθωρισμός είχε αρχίσει να ανεβάζει στροφές λόγω των προβλημάτων που είχαν προκύψει από τη διατάραξη της εφοδιαστικής αλυσίδας μετά την πανδημία, οι οικονομικοί αναλυτές είχαν αρχίσει να ψιθυρίζουν τον όρο. Το 2022, με την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και την εκτόξευση των τιμών ενέργειας, όλοι προέβλεπαν σενάριο στασιμοποληθωρισμού, που τελικά δεν υλοποιήθηκε ποτέ. Διότι η αγορά εργασίας διαψεύδοντας τις αρχικές εκτιμήσεις και προβλέψεις είχε παραμείνει απρόσμενα ισχυρή.
Ωστόσο, σήμερα η κατάσταση έχει δυο δομικές διαφορές από τότε.
Η πρώτη είναι ότι το γεωπολιτικό και πετρελαϊκό σοκ από τον πόλεμο είναι δυνητικά πολλαπλάσιο από εκείνο που είχε προκληθεί από την εισβολή τα Ρωσίας στη Ουκρανία. Διότι το πρόβλημα δεν αφορά μόνο την Ευρώπη. Μιλάμε για την απόσυρση τουλάχιστον του 20% της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου από την αγορά, λόγω των εχθροπραξιών στον Περσικό Κόλπο, που διοχετεύεται σε χώρες όπως η Κίνα και η Ινδία οι οποίες δεν είχαν πληγεί το 2022.
Η δεύτερη διαφορά, είναι η «κόπωση» της αγοράς εργασίας στις ΗΠΑ. Σε αντίθεση με το 2022, η αγορά εργασίας είναι πλέον πολύ πιο νωθρή. Οι προσλήψεις έχουν παγώσει σε πολλούς κλάδους, οι απολύσεις από τον χώρο των τεχνολογικών εταιρειών συνεχίζονται και η ανεργία δεν βρίσκεται πια σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, αλλά ανεβαίνει σταθερά, μειώνοντας το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών.
Μπορούν οι κεντρικές τράπεζες να επιλύσουν το πρόβλημα του ερχομού του στασιμοπληθωρισμού; Αρκετοί αναλυτές παρομοιάζουν το δίλημμα της Fed της ECB και της ΒοΕ, με το «μαρτύριο του Τάνταλου». Όπου σύμφωνα με τον Όμηρο, η καταδίκη του από τους θεούς του Ολύμπου ήταν να σταλεί στον κάτω κόσμο και να καταλήξει σε ένα λάκκο γεμάτο νερό, κάτω από δέντρα γεμάτα καρπούς. Όταν πεινούσε και άπλωνε το χέρι να φτάσει ένα φρούτο, τα κλαδιά ανέβαιναν σε μεγαλύτερο ύψος και αδυνατούσε να τα φτάσει. Όταν πάλι έσκυβε διψασμένος για να πιει, η επιφάνεια του νερού υποχωρούσε και απομακρυνόταν από κοντά του, αφήνοντας τον αιωνίως διψασμένο.
Έτσι και οι κεντρικές τράπεζες, δεν μπορούν να εφαρμόσουν την παραδοσιακή «συνταγή» για την καταπολέμηση του πληθωρισμού που είναι η αύξηση των επιτοκίων, η οποία με τη σειρά της επιβραδύνει την οικονομία και αυξάνει την ανεργία. Αν η Fed αυξήσει τα επιτόκια για να δαμάσει τις αυξήσεις από τις τιμές του πετρελαίου και των τροφίμων, κινδυνεύει να μετατρέψει την ήπια επιβράδυνση της οικονομίας σε βαθιά και οδυνηρή ύφεση. Αν από τη άλλη, επιχειρήσει να μειώσει τα επιτόκια για να τονώσει την απασχόληση, κινδυνεύει να ρίξει «λάδι στη φωτιά» του πληθωρισμού, οδηγώντας σε περαιτέρω ακρίβεια και νομισματική αστάθεια.
Ωστόσο σήμερα με τις μεταβολές που εμφανίζονται στον τομέα της απασχόλησης, το σπιράλ ανόδου μισθών και τιμών, το γνωστό «wage price spiral», έχει απωλέσει τη δυναμική του. Γιατί; Διότι κατά τη διάρκεια των προηγούμενων δεκαετιών, η ισχύς των εργατικών συνδικάτων ήταν τέτοια που οι εργαζόμενοι μπορούσαν να απαιτήσουν αυτόματες αυξήσεις μισθών που κάλυπταν πλήρως τον πληθωρισμό. Αυτό ανάγκαζε τις επιχειρήσεις να αυξήσουν περαιτέρω τις τιμές για να καλύψουν το κόστος μισθοδοσίας, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο.
Αντιθέτως σήμερα η δομή της οικονομίας και της απασχόλησης έχει ριζικά αλλάξει. Η διαπραγματευτική δύναμη των εργαζομένων είναι σημαντικά μειωμένη. Επιπλέον η «gig economy», η τηλεργασία, οι χαλαροί εργασιακοί δεσμοί και η αυτοματοποίηση των λειτουργειών συνθέτουν ένα ανάχωμα, ως προς τις διεκδικήσεις των εργαζομένων για αύξηση των αποδοχών τους. Ως εκ τούτου, ενώ οι τιμές ανεβαίνουν, οι μισθοί δεν ακολουθούν με την ίδια ταχύτητα. Αυτό το γεγονός είναι σαφώς αρνητικό για το βιοτικό επίπεδο των πολιτών, αλλά λειτουργεί ως «φρένο», που εμποδίζει τον πληθωρισμό από το να φτάσει στα επίπεδα που είδαμε στο παρελθόν.
Για να το πούμε και λίγο λογοτεχνικά, η πορεία του στασιμοπληθωρισμού διέρχεται μέσα από τα Στενά του Ορμούζ. Διότι η διέλευση από αυτά τα στενά, προσδιορίζει την προσφορά πετρελαίου, η οποία λειτουργεί ως καταλύτης στην απάντηση, του ερωτήματος αν βρισκόμαστε τελικά μπροστά στον εφιάλτη του στασιμοπληθωρισμού ή όχι.
