Πριν λίγες μέρες, πήρα ένα ταξί από το Αεροδρόμιο Μακεδονία προς το κέντρο της Θεσσαλονίκης. Παρά το μετρό, το οποίο αρκετοί δεν εμπιστεύονται ακόμα όπως έμαθα, η κίνηση στην πόλη παραμένει αφόρητη. Σίγουρα όμως όχι τόσο αφόρητη όσο το δικό μου μαρτυρικό 45λεπτο, στο οποίο ο κατά τα άλλα συμπαθέστατος οδηγός, με υπέβαλε στον παρουσιαστή σε κάποιο ραδιο…φονικό (sic) σταθμό με ένα παρουσιαστή που ωρυόταν για το θράσος του πρωθυπουργού να συναντήσει τον Ερντογάν, τα ξυλόλια, τα εμβόλια κλπ. Το παράλογο αυτό μπαράζ ντεσιμπέλ με άφησε να αναρωτιέμαι, αλλά συνάμα και να θυμηθώ πως διάφοροι επιτήδειοι πλουτίζουν οδηγώντας την κοινωνία στον παροξυσμό.
Με τα ουρλιαχτά του παρουσιαστή να δυναμιτίζουν τα ευαίσθητα τύμπανα μου, έκλεισα το βιβλίο μου και άνοιξα την επικαιρότητα, και συγκεκριμένα στους πρόσφατους διαξιφισμούς ανάμεσα στον κ. Στουρνάρα, τον κ. Θεοχάρη και τον κ. Τσίπρα σχετικά με τη λειτουργία της κεντρικής τράπεζας και το πιθανό τύπωμα δραχμής και IOU πριν από μια δεκαετία.
Πέρα από τις κραυγές εκατέρωθεν, είναι καλό να θυμίσουμε, και να μην κουραστούμε να θυμίζουμε, γιατί το τύπωμα «δραχμής» (που δεν θα ήταν δραχμή όπως την ξέραμε) ή IOUs, ήταν πολύ κακή ιδέα.
Για τους οικονομολόγους, το «χρήμα» δεν είναι νομίσματα, χρυσός κλπ. Το «χρήμα» μετριέται με οτιδήποτε μπορεί να ανταλλαχτεί εύκολα και αξιόπιστα με αγαθά και υπηρεσίες και μπορεί να καταγραφεί. Σκεφτείτε την πρωτοχρονιάτικη 21. Όταν κάποιος δεν έχει μετρητά μαζί του, κρατάμε σε ένα απλό τεφτέρι ποιος κέρδισε, ποιος έχασε, ποιος χρωστάει τι κλπ. Αυτό είναι γνωστό από τους αρχαίους χρόνους. Σε ένα νησί της Μικρονησίας, το Γιαπ, απομονωμένο πλήρως από τον έξω κόσμο και με τρία προϊόντα, ανακαλύφθηκε τον 19ο αιώνα ένα παρόμοιο σύστημα χρεώσεων και πιστώσεων, βασισμένο σε κάτι τεράστιες στρογγυλές πέτρες που τεχνικά χρησίμευαν ως νομισματική βάση (σαν το χρυσό) αλλά που κανείς ποτέ δεν χρησιμοποιούσε.
Το σύστημα του Γιαπ κέρδισε τα εύσημα τόσο από τον Τζον Μέιναρντ Κέινς, όσο και από τον Μίλτον Φρίντμαν δεκαετίες αργότερα. Στην Ιρλανδία, το 1970, οι τράπεζες έμειναν κλειστές για εβδομάδες, λόγω διαφωνίας με τα εργατικά συνδικάτα. Η οικονομία όμως επηρεάστηκε ελάχιστα. Γιατί; Εκτός του ότι κυκλοφορούσαν αρκετά μετρητά, οι συναλλαγές, κυρίως τοπικές, τελούσαν υπό την εποπτεία των … τοπικών παμπ. Αν ο Liam χρωστούσε στο Mike 100 λίρες, και αρνιόταν το χρέος, δεν θα τολμούσε να εμφανιστεί ξανά στην παμπ της γειτονιά του.
Στην ιστορία υπάρχουν πολλοί ευφάνταστοι τρόποι για να κρατήσουμε λογαριασμό ποιος χρωστάει σε ποιόν, ποιος πλήρωσε ποιόν και πόσο. Αυτό είναι «χρήμα», ένα μη απτό σύστημα συναλλαγών. Και αυτές οι θεωρίες δίνουν πάτημα σε οικονομολόγους να αμφισβητούν το κατά πόσον η οικονομία θα κατέρρεε χωρίς το Ευρώ.
Σε πλείστες όμως, περιπτώσεις, τα συστήματα αυτά είναι τοπικά, και μπορούν να καταρρεύσουν στην επαφή με τον έξω κόσμο.
Ένα πιο ανεπτυγμένο εξωτερικό σύστημα μπορεί απλά να σβήσει το υπάρχον τοπικό. Αν οι αυτόχθονες Αμερικανοί Λενάπε το ήξεραν αυτό, μπορεί να μην πωλούσαν όλο το Μανχάταν στους Ολλανδούς το 1626 για 60 Γκιλντερς ($1200 σημερινά δολάρια!).
Όσο ανοίγει μια οικονομία, και όσο βασίζεται στο εξωτερικό χρέος για να αναπτυχθεί, τόσο βασίζεται στην «έξωθεν καλή μαρτυρία». Αν έχω ένα μαγαζί στο Γιαπ, για παράδειγμα, θέλω να το μεγαλώσω για να εξυπηρετώ τους εμπόρους που ανακάλυψαν το νησί, και η τοπική οικονομία δεν είναι αρκετή για να μου δώσει ένα δάνειο, πρέπει να δανειστώ από έναν από αυτούς τους εμπόρους. Εκεί, ο λόγος μου και το τοπικό σύστημα συναλλαγών δεν είναι αρκετό για να εξασφαλίσω δάνειο. Θα πρέπει να υποσχεθώ κάτι για να εξασφαλιστεί ο πιστωτής. Συνήθως αυτό είναι γη (αν απορείτε γιατί η δημόσια γη πήγε στο Υπερταμείο). Ο χρυσός και το ασήμι επίσης εξυπηρέτησαν ανά τους αιώνες.
Έστω λοιπόν, ότι η Ελλάδα απαρνιόταν εν μια νυκτί το Ευρώ, και τύπωνε «δραχμές». Αυτές οι «δραχμές» δεν θα ήταν οι παλιές που θυμόμασταν. Το μόνο κοινό θα ήταν το όνομα. Αν τις λέγαμε «Βαρούφες» θα είχαν ακριβώς την ίδια χρηστικότητα.
Με όλες τις αδυναμίες τους, οι παλιές αποτελούσαν αποδεκτό σύστημα πληρωμής των εισαγωγών.
Οι καινούριες όμως, ακόμα και αν διατηρούσαν το ίδιο όνομα, θα τυπώνονταν σε καθεστώς πανικού και χρεοκοπίας. Ούτε αυτές, ούτε τα ΙΟU του Ελληνικού κράτους (που πρακτικά είναι το ίδιο ακριβώς πράγμα), θα ήταν αποδεκτά από τους πιστωτές και τους ξένους εξαγωγείς.
Στη θεωρία, κάποιες κοινωνίες μπορούν να επιζήσουν με κάποιο αμιγώς τοπικό σύστημα συναλλαγών όσο μένουν αυτάρκεις και με αρραγή τον συνεκτικό ιστό τους. Πρακτικά, σε μια οικονομία που βασίζεται στις εισαγωγές, και που κανείς δεν συμφωνεί με τον άλλο σε βασικές αρχές, αυτό θα ήταν αδύνατο. Στο Γιαπ και στην Ιρλανδία, οι τοπικές κοινωνίες έμειναν άθικτες γιατί είχαν εσωτερική συνοχή και εμπιστοσύνη. Σε μια κοινωνία τόσο διαιρεμένη όσο ήταν (και παραμένει) η Ελλάδα, σε επίπεδα παροξυσμού το 2015, ούτε και οι ίδιοι οι Έλληνες δεν θα αποδεχόμασταν τα «χρήματα» του άλλου, και θα απαιτούσαμε δολάρια, χρυσό, γη κλπ.
Από εκεί, τα ενδεχόμενα ήταν δύο.
Ένα, η κατάρρευση και απομόνωση της οικονομίας, η φτωχοποίηση του λαού και η αγορά γης, κοσμημάτων και οτιδήποτε πολύτιμου αγαθού έναντι πινακίου φακής από όσους είχαν χρήματα στο εξωτερικό.
Δύο, η κατάρρευση και απομόνωση της οικονομίας, η φτωχοποίηση του λαού, και η κρατική παρέμβαση για τη διανομή βασικών αγαθών. Η απολυτή εξάρτηση από το κράτος είναι η πρώτη σελίδα για την κολεκτιβοποίηση της οικονομίας. Οι αντιδράσεις τιμωρούνται άμεσα. Η εμπειρία της Σοβιετικής Ένωσης, της Καμπότζης, της Κίνας, της Βενεζουέλας και άλλων χωρών είναι γνωστή.
Ας γίνει λοιπόν σαφές πως όσοι επενδύουν στη διαίρεση, εξυπηρετούν, αν δεν αναζητούν ενεργά, ένα από τα δύο πάνω ενδεχόμενα. Χρησιμοποιούν όρους όπως «ελευθερία», γνωρίζοντας πως μια διαλυμένη κοινωνία σε κανένα σενάριο δεν θα μπορούσε να ανεξαρτητοποιηθεί με «χρήμα έκτακτης ανάγκης».
Και ναι, φτάσαμε κοντά σε αυτά. Ο πρωθυπουργός δεν το επιχείρησε, αλλά το κόμμα του πίεσε σοβαρά και ανοιχτά προς αυτή την κατεύθυνση. Καλό είναι να το θυμόμαστε έντεκα χρόνια αργότερα, όταν οι τότε συμμετέχοντες, μερικοί ακόμα ενεργοί, επιχειρούν να εξωραΐσουν τα πράγματα, με περίεργες θεωρίες και κραυγές «προδοσίας». Το 2015, η Ελλάδα γλύτωσε από μια βόμβα.
Η γνώση και η κατανόηση απλής οικονομικής και χρηματοπιστωτικής πραγματικότητας είναι η μοναδική ασπίδα απέναντι στην επόμενη βόμβα που οι διάφοροι επιτήδειοι φαίνεται ότι πολύ θα ήθελαν να ξαναδοκιμάσουν να πυροδοτήσουν.
*O Γιώργος Λαγαρίας είναι Chief Economist της Forvis Mazars Financial Planning UK.
