Τα εορταστικά τραπέζια ήταν σίγουρα πλούσια και χορταστικά. Ποιος όμως μπορεί να αντισταθεί σε ένα πιάτο λαχταριστών, καλοφτιαγμένων ζυμαρικών; Με το χέρι στην καρδιά, ελάχιστοι… και ίσως για λόγους διατροφικών περιορισμών και υγείας.
Το μακαρόνι έχει τη δική του ιστορία, γραμμένη με πολλή σάλτσα και μεράκι. Τα ζυμαρικά, «πάστα» για τους Ιταλούς, είναι το «εθνικό τους πιάτο». Ωστόσο, η προέλευση των προγόνων τους είναι κινεζική! Κι ας κακοφαίνεται στους Ιταλούς. Θρυλείται ότι ο Μάρκο Πόλο έφερε τα «νουντλς» από την Κίνα στην Ευρώπη. Οι Ιταλοί κατηγορούν τους Αμερικανούς για τη διαιώνιση αυτού του μύθου και τους καταγγέλλουν με διαπρύσια άρθρα ήδη από το 1929.
Κανείς δεν αμφισβητεί ότι οι Κινέζοι παρασκεύαζαν ζυμαρικά, από πολύ περισσότερα είδη αλευριού απ’ ό,τι οι Ευρωπαίοι, ήδη τουλάχιστον από το 1100 π.Χ. Οι Ιταλοί, ωστόσο, επιμένουν - είναι και θέμα εθνικής υπερηφάνειας- ότι εκείνοι εφηύραν την πάστα τους, στον δικό τους χώρο, παρά τα σημαντικά στοιχεία που δείχνουν το αντίθετο. Ως απόδειξη επικαλούνται ένα σύνολο ανάγλυφων σε έναν ετρουσκικό τάφο του 4ου αιώνα π.Χ., τα οποία απεικονίζουν ένα μαχαίρι, μια σανίδα με υπερυψωμένο χείλος που μοιάζει με σύγχρονη σανίδα ζυμαρικών, έναν σάκο αλευριού και έναν πείρο, για τον οποίο υποστηρίζουν ότι χρησιμοποιούνταν για τη διαμόρφωση σωληνωτών ζυμαρικών.
Ωστόσο, έγκριτοι ιστορικοί το αμφισβητούν, όπως ο Αμερικανός ιστορικός Τσαρλς Πέρι, ο οποίος έχει γράψει αρκετά άρθρα για την προέλευση της πάστας. «Υπάρχουν πάρα πολλά πράγματα που μπορεί κανείς να κάνει με έναν πείρο πέρα από το να πλάθει ζυμαρικά», σημειώνει. Στην πραγματικότητα, λέει ο Πέρι, δεν έχει εντοπιστεί καμία βέβαιη ρωμαϊκή αναφορά σε ζυμαρικό οποιουδήποτε είδους -σωληνωτό ή επίπεδο- γεγονός που καθιστά την ετρουσκική θεωρία ακόμη λιγότερο πιθανή, δεδομένου ότι οι Ρωμαίοι κυριάρχησαν στην Ιταλία λίγο μετά τους Ετρούσκους.
Ακόμη κι αν τα ζυμαρικά δεν είναι τόσο αρχαία όσο θα ήθελαν οι Ιταλοί, έχουν τεκμηριωθεί με βεβαιότητα στην Ιταλία πριν από το 1295, όταν ο Μάρκο Πόλο επέστρεψε από την Κίνα. Ο όρος που χρησιμοποιείται είναι macaronis, λέξη για την ετυμολογία της οποίας οι ιστορικοί διαφωνούν έντονα. Η συνηθέστερη ερμηνεία την ανάγει στο ελληνικό «μακάριος», με τη σημασία της «ευλογημένης» τροφής, όπως στη λατρευτική χρήση.
Το βέβαιο είναι ότι οι Ιταλοί εφηύραν την ξηρή πάστα από σιμιγδάλι σκληρού σίτου, που διαρκούσε πολύ περισσότερο και μπορούσε να αποθηκευτεί. Γύρω στο 1400 η παραγωγή είχε ήδη λάβει εμπορική μορφή, σε εργαστήρια που απασχολούσαν νυχτοφύλακες για την προστασία των προϊόντων. Τα βερμιτσέλι, όπως ήταν γνωστά τα αποξηραμένα ζυμαρικά, ζυμώνονταν με τα πόδια. Άνδρες πατούσαν τη ζύμη ώστε να γίνει αρκετά εύπλαστη για να μπορεί να ανοιχτεί. Η διαδικασία, ευτυχώς, εξελίχθηκε και εκσυγχρονίσθηκε σε σύντομο χρονικό διάστημα.
Δεν θα μπορούσαν να απουσιάζουν από την Ιταλία τα μουσεία ζυμαρικών. Το μεγαλύτερο που λειτουργούσε στη Ρώμη έκλεισε οριστικά, υπάρχει ένα υπό την αιγίδα της Barilla και κάμποσα ακόμα που συνδέονται με μικρότερες μονάδες παραγωγής ζυμαρικών.
Το θεσμικό μουσείο, αυτό που λειτουργεί με την έγκριση του υπουργείου Πολιτισμού της Ιταλίας, είναι το Εθνικό Μουσείο Ζυμαρικών. Μοναδικό στο είδος του παγκοσμίως, είναι ταυτόχρονα και ένα «πρωτοποριακό» μουσείο, καθώς υπήρξε το πρώτο αφιερωμένο αποκλειστικά σε ένα συγκεκριμένο διατροφικό προϊόν. Το μουσείο διαχειρίζεται το Ίδρυμα Ανιέζι. Η συλλογή, που ξεκίνησε ο Βιτσέντζο Ανιέζι -βιομήχανος ζυμαρικών- στεγάστηκε αρχικά το 1958 στην παλιά οικογενειακή κατοικία της οικογένειας στο Ποντεντάσιο, κοντά στην Ιμπέρια. Αργότερα μεταφέρθηκε στο αναγεννησιακό παλάτσο του 16ου αιώνα στην Πιάτσα Σκάντεμπεργκ, κοντά στη Φοντάνα ντι Τρέβι.
Στο εσωτερικό του μουσείου, αίθουσα με αίθουσα, ο επισκέπτης ανακαλύπτει πώς από το σιτάρι γεννιέται η πάστα και ποια είναι τα στάδια της ζύμωσης και της ξήρανσης, τόσο στην παραδοσιακή χειροποίητη διαδικασία όσο και στη σύγχρονη βιομηχανική τεχνολογία: από τις «πρωτόγονες μηχανές», όπως οι πρώτοι πέτρινοι μύλοι, έως τα σύγχρονα ζυμωτήρια.
Παρουσιάζεται επίσης η κατεξοχήν ιταλική εφεύρεση, η σημαντικότερη όλων, όπως αναφέρεται στην ιστοσελίδα του μουσείου, που κατέστησε δυνατή τη διάδοση των ζυμαρικών σε ολόκληρο τον κόσμο, η δημιουργία της ξηρής πάστας. Μια καινοτομία που επέτρεψε τη διατήρησή της σε άριστη κατάσταση για μήνες ή και χρόνια. Έτσι, μέσα στις έντεκα εκθεσιακές αίθουσες, ανάμεσα σε στάχυα σκληρού σίτου, τον βασιλιά Ρογήρο Β΄, τον Ιντρίσι, την Τραμπία, τις φαρφάλες, τα σπαγγέτι και τα μακαρόνια, τον Τοτό, την Ίνγκριντ Μπέργκμαν και άλλες φωτογραφίες διασημοτήτων να απολαμβάνουν πάστα, το αλεύρι και το σιμιγδάλι, μπορεί κανείς να «γευτεί» την ιστορία του δικού μας «πολιτιστικού πρώτου πιάτου». Περιλαμβάνει επίσης βιβλιοθήκη με τόμους που τεκμηριώνουν την εξέλιξη της πάστας, καθώς και συλλογή διαταγμάτων και καταλόγων εργοστασίων ζυμαρικών.
«Νεκρή φύση με πιάτο μακαρόνια»
Η θέα των ζυμαρικών έθελξε και το βλέμμα των καλλιτεχνών. «Η τέχνη των ζυμαρικών και η τέχνη της ζωγραφικής» είναι μια από τις ενότητες της Σικελικής Ακαδημίας Ζυμαρικών. Αναφορά γίνεται στον ζωγράφο Τζιάκομο Νάνι (Πόρτο Έρκολε 1698 -Νάπολη 1755) έργα του οποίου φιλοξενούνται στα σπουδαιότερα μουσεία της Ιταλίας. Ο Νάνι υπήρξε ένας εξαιρετικά εκλεπτυσμένος ζωγράφος σκηνών εμπνευσμένων από τον νατουραλισμό και νεκρών φύσεων, με εντυπωσιακή προσήλωση στη λεπτομέρεια. Στα έργα του απεικόνισε πλήθος τροφίμων, κάθε λογής κρέατα και ψάρια, φρούτα, γλυκίσματα και πλούσιες συνθέσεις, αφήνοντάς μας μια πολύτιμη οπτική μαρτυρία της γαστρονομίας της εποχής του.
Σε έναν από τους πιο χαρακτηριστικούς του πίνακες, τη «Νεκρή φύση με πιάτο μακαρόνια», δεσπόζει ένα υπέροχο πιάτο μακαρόνια τοποθετημένο στο κέντρο της σύνθεσης. Αυτό που εντυπωσιάζει είναι η κυρίαρχη θέση που κατέχουν τα μακαρόνια σε σχέση με άλλα εξίσου σημαντικά τρόφιμα, όπως το κρέας, τα πουλερικά, το ψωμί, τα αχλάδια, μια φιάλη κρασί και ένα γλυκό. Δίπλα στα μακαρόνια, τόσο άφθονα ώστε μοιάζουν να ξεχειλίζουν από το πιάτο, βρίσκεται ένας τρίφτης με ένα κομμάτι τυρί επάνω του, μια λεπτομέρεια που προκαλεί σχεδόν τη γεύση και τη χειρονομία της κατανάλωσης.
Κυρίαρχη η θέση των ζυμαρικών στο τραπέζι και τότε και σήμερα. Τουλάχιστον δεν θεωρούνται θησαυρός. Ένα από τα πιο αξιοπερίεργα εκθέματα του Μουσείου της Ιστορίας των Ζυμαρικών είναι ένα καλάθι με αποξηραμένα ζυμαρικά τα οποία άφησε στους κληρονόμους του ένας Γενουάτης στρατιώτης το 1279. Ένα καλάθι μακαρόνια ήταν πολύτιμο αγαθό, μια μικρή περιουσία…
