Μπάνου Μουστάκ, Το Φως της καρδιάς, μτφρ. Ιφιγένεια Ντούμη, εκδ.Καστνιωτη, σελ.: 368
Η Μπάνου Μουστάκ, στο Φως της καρδιάς, επικεντρώνει την προσοχή της στο οικείο, στο αυτονόητο, σε ό,τι περνά απαρατήρητο μέσα στις καθημερινές ιεραρχήσεις μιας κοινωνίας όπου η θρησκεία, η οικογένεια και η παράδοση ορίζουν με αυστηρότητα τη θέση κάθε ανθρώπου. Η συλλογή των διηγημάτων της μοιάζει με χαμηλόφωνο χρονικό γυναικείων ζωών, που κάτω από την ήρεμη επιφάνειά του κρύβει υπόγεια ένταση και αδιάκοπη διαπραγμάτευση με τα όρια.
Οι ηρωίδες της στέκουν μακριά από κάθε συμβατικό πρότυπο ηρωισμού. Καμία θεαματική επανάσταση, καμία μεγαλόστομη ρήξη. Ζουν μέσα στον κόσμο τους και εκεί, στα στενά δωμάτια, στις αυλές, στα οικογενειακά τραπέζια, στα βλέμματα των συγγενών και στις σιωπές των συζύγων, δοκιμάζουν τις αντοχές τους. Το φως του τίτλου απουσιάζει από κάθε θριαμβευτικό τόνο. Πρόκειται για εσωτερική λάμψη, συχνά αμυδρή, που επιμένει ακόμη κι όταν το περιβάλλον βαραίνει.
Η συγγραφέας παρατηρεί με οξύτητα τις λεπτομέρειες της καθημερινότητας. Ένα σχόλιο της πεθεράς, ένα βλέμμα δυσπιστίας, μια απαγόρευση που παρουσιάζεται ως αυτονόητη, μια μικρή επιθυμία που μετατίθεται στο μέλλον. Αυτές οι λεπτομέρειες αποκτούν βαρύτητα και μετατρέπονται σε αθέατους μηχανισμούς ενός κόσμου οργανωμένου γύρω από υπακοή, την φήμη και τιμή. Η Μουστάκ επιλέγει τη φωταγώγηση αντί για την διαμαρτυρία: το φως πέφτει πάνω στα σκοτεινά σημεία και αποκαλύπτει τη σκληρότητά τους...
Η γραφή της παραμένει λιτή και διαφανής. Απουσιάζουν οι λυρικές εξάρσεις και οι ρητορικές καταγγελίες. Μέσα σε αυτήν την απλότητα αναπτύσσεται μια σύνθετη ηθική τοπογραφία. Οι χαρακτήρες αποφεύγουν την εύκολη διάκριση ανάμεσα σε θύτες και θύματα. Ακόμη και όσοι αναπαράγουν περιορισμούς, οι μητέρες που κατευθύνουν τις κόρες τους στον ίδιο κύκλο, οι άνδρες που θεωρούν αυτονόητη την εξουσία, εμφανίζονται ως κρίκοι μιας μακράς αλυσίδας προσδοκιών και φόβων. Η κριτική αποκτά έτσι βάθος ανθρωπολογικό.
Στον πυρήνα της συλλογής βρίσκεται η γυναικεία εμπειρία ως σιωπηλή γνώση. Οι ηρωίδες γνωρίζουν περισσότερα από όσα εκφράζουν. Διαβάζουν διαθέσεις, υπολογίζουν αντιδράσεις, χαρτογραφούν σιωπές. Η επιβίωση αποκτά ενεργητικό χαρακτήρα. Μέσα από μικρές χειρονομίες διεκδικούν χώρο: μια προσωπική απόφαση, μια σκέψη που κρατούν για τον εαυτό τους, μια εσωτερική άρνηση. Αυτές οι κινήσεις συγκροτούν βαθύτερη μορφή αντίστασης.
Ιδιαίτερη ένταση αναδύεται στις ιστορίες όπου συναντώνται η θρησκευτική παράδοση και η προσωπική επιθυμία. Η πίστη λειτουργεί ως συστατικό στοιχείο ταυτότητας. Εκεί εμφανίζεται η σύγκρουση, όταν η ερμηνεία μετατρέπεται σε όριο για το σώμα και τη φωνή των γυναικών. Η Μουστάκ αποτυπώνει αυτή τη λεπτή γραμμή χωρίς διδακτισμό, επιτρέποντας στον αναγνώστη να αισθανθεί το βάρος της σύγκρουσης.
Το κοινωνικό πλαίσιο, μια μουσουλμανική κοινότητα της νότιας Ινδίας, αποδίδεται χωρίς εξωτισμό. Ο τόπος παρουσιάζεται ως ζωντανός οργανισμός με τους οικείους ρυθμούς, τις γλώσσες και τα έθιμα. Το κέντρο βάρους παραμένει στους ανθρώπους. Έτσι τα διηγήματα αποκτούν καθολικότητα ώστε ο αναγνώστης να αναγνωρίζει μοτίβα οικεία ακόμη και σε διαφορετικό πολιτισμικό περιβάλλον.
Το Φως της καρδιάς ξεχωρίζει και για την αφηγηματική του οικονομία. Κάθε διήγημα στήνεται με ακρίβεια. Οι κορυφώσεις διατηρούν χαμηλό τόνο και συχνά εκτυλίσσονται εσωτερικά. Η Μουστάκ εμπιστεύεται τον αναγνώστη και αφήνει χώρο για σιωπή και αμφισημία.
Διακριτικό χιούμορ διαπερνά ορισμένες ιστορίες. Ένα πικρό, ειρωνικό χαμόγελο φωτίζει την αντίφαση ανάμεσα στις κοινωνικές προσδοκίες και στην ανθρώπινη πραγματικότητα. Μέσα από αυτό το στοιχείο, οι χαρακτήρες αποκτούν τρυφερότητα και βάθος. Αποφεύγουν τον ρόλο συμβόλων και παραμένουν ζωντανά πρόσωπα με αντιφάσεις, επιθυμίες και μικρές γενναιοδωρίες.
Η ανάγνωση αφήνει στοχαστική μελαγχολία μαζί με την αίσθηση μιας εσωτερικής ήρεμης δύναμης. Το φως του τίτλου συνυπάρχει με το σκοτάδι και λειτουργεί ως επίγνωση και εσωτερική αντοχή. Υπενθυμίζει ότι η αξία μιας ζωής υπερβαίνει τους κανόνες που τη ρυθμίζουν.
Σε μιαν εποχή όπου οι συζητήσεις γύρω από τα δικαιώματα των γυναικών συχνά εγκλωβίζονται σε ιδεολογικές διακηρύξεις, η Μπάνου Μουστάκ επιλέγει μέσα από ιστορίες συγκεκριμένων προσώπων να αναδείξει τη σύνθετη πραγματικότητα της γυναικείας ζωής. Εκεί ακριβώς βρίσκεται η δύναμη του έργου της.
Το Φως της καρδιάς αποφεύγει τις εντυπωσιακές ανατροπές και να φέρει στο προσκήνιο φωνές που ακούγονται χαμηλά για να μας υπενθυμίσει ότι ακόμη και η πιο διακριτική λάμψη αρκεί για να μεταμορφώσει τον τρόπο θέασης του κόσμου.
*Ο Ξενοφών Α. Μπρουντζάκης είναι συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας
