Αν η Ρωσία νικήσει: ένα σενάριο που δοκιμάζει την ευρωπαϊκή αυτογνωσία
Carlo Masala, Αν η Ρωσία νικήσει, μτφρ. Έφη Βαικούση, εκδ. Μεταίχμιο, σελ.136
Το βιβλίο του Carlo Masala, αποτελεί μια από τις πιο καθαρές και τολμηρές απόπειρες στρατηγικής σκέψης που κυκλοφόρησαν τα τελευταία χρόνια στον ευρωπαϊκό χώρο. Σε 136 σελίδες πυκνής ανάλυσης, ο Γερμανός καθηγητής διεθνούς πολιτικής και ειδικός σε θέματα ασφαλείας, επιχειρεί κάτι που συχνά αποφεύγεται στον δημόσιο διάλογο: να πάρει στα σοβαρά το ενδεχόμενο μιας ρωσικής νίκης στην Ουκρανία και να εξετάσει τις συνέπειες.
Η αφετηρία του είναι σχεδόν κινηματογραφική. Στον πρόλογο, ο Masala περιγράφει την αίσθηση της βεβαιότητας που συνοδεύει τις δυτικές κοινωνίες: στο τέλος, όλα θα πάνε καλά. Όπως το 1945. Όπως το 1989. Όπως στο Χόλιγουντ. Η αφήγηση της τελικής ανατροπής έχει γίνει πολιτικό ένστικτο. Το ερώτημα που θέτει, διαπερνά ολόκληρο το βιβλίο: τι συμβαίνει αν αυτή η βεβαιότητα αποδειχθεί αυταπάτη;
Ο Masala αξιοποιεί το εργαλείο της σεναριακής σκέψης, μια πρακτική γνωστή στην επιστημονική έρευνα και στον στρατηγικό σχεδιασμό. Το σενάριο που αναπτύσσει δεν αποτελεί προφητεία ούτε πολιτική δήλωση επιθυμίας. Αποτελεί υπόθεση εργασίας. Σκοπός του είναι να φωτίσει το διακύβευμα, να αναδείξει τις αλληλουχίες και να υποχρεώσει τον αναγνώστη να αναμετρηθεί με πιθανές εξελίξεις.
Η επιλογή αυτή προσδίδει στο βιβλίο σαφήνεια και ένταση. Ο συγγραφέας συμπυκνώνει σύνθετες διαδικασίες, παραλείπει επιμέρους τεχνικές λεπτομέρειες και επικεντρώνεται στα καθοριστικά γεγονότα. Το αποτέλεσμα είναι ένα κείμενο που διαβάζεται με τη ροή πολιτικού θρίλερ, χωρίς να εγκαταλείπει την επιστημονική του βάση.
Ένα από τα πιο αιχμηρά κεφάλαια του επιλόγου αφορά τη ρωσική πυρηνική απειλή. Ο Masala περιγράφει πώς η συστηματική επίκληση της πιθανότητας χρήσης πυρηνικών όπλων λειτούργησε ως εργαλείο πολιτικής πίεσης. Ακόμη και χωρίς πραγματική μετακίνηση πυρηνικών κεφαλών, η απλή απειλή επέδρασε στις δυτικές κοινωνίες.
Εδώ εισάγει την έννοια των «εμπόρων του φόβου»: πολιτικοί, σχολιαστές, στρατιωτικοί και χρήστες των κοινωνικών δικτύων ενίσχυσαν το αφήγημα της αναπόφευκτης κλιμάκωσης. Η εύλογη ανησυχία μετατράπηκε σε εργαλείο πολιτικής επιρροής. Το αποτέλεσμα υπήρξε ορατό: καθυστερήσεις στην παροχή οπλικών συστημάτων, δισταγμοί, εσωτερικές πολιτικές πιέσεις.
Η ανάλυση του Masala αγγίζει μια νευραλγική πτυχή του σύγχρονου πολέμου: τον ψυχολογικό πόλεμο. Η αποτροπή δεν αφορά μόνο στρατιωτικά μέσα αλλά και την ικανότητα διαμόρφωσης προσδοκιών και φόβων.
Κομβικό σημείο της επιχειρηματολογίας αποτελεί η διαπίστωση μιας βαθιάς απουσίας στρατηγικής εκ μέρους της Δύσης. Οι κυβερνήσεις που στηρίζουν την Ουκρανία ακολούθησαν επί μακρόν μια πολιτική σταδιακών, αντιδραστικών κινήσεων. Ο στόχος της υποστήριξης παρέμεινε ασαφής: ανάκτηση εδαφών; αποδυνάμωση της Ρωσίας; επιβολή διαπραγμάτευσης; αποτροπή ευρύτερης σύγκρουσης;
Η έλλειψη σαφούς διατύπωσης δημιούργησε πολιτική ασάφεια. Και χωρίς στρατηγική, όπως επισημαίνει ο Masala, καμία πολιτική στήριξης δεν αποκτά συνοχή και αποτελεσματικότητα.
Το πρόβλημα επιδεινώθηκε από τον φόβο μιας ρωσικής εσωτερικής αποσταθεροποίησης. Το επεισόδιο της ανταρσίας Πριγκόζιν ενίσχυσε τις ανησυχίες για χάος σε μια χώρα με χιλιάδες πυρηνικές κεφαλές. Ο φόβος αυτός περιόρισε την αποφασιστικότητα.
Ιδιαίτερο βάρος δίνεται στην κόπωση των δημοκρατικών κοινωνιών. Ο παρατεταμένος πόλεμος, το οικονομικό κόστος, οι κυρώσεις, η ενεργειακή κρίση, η διαχείριση των προσφυγικών ροών: όλα συνέβαλαν στη διαμόρφωση ενός κλίματος δυσφορίας.
Ο Masala παρατηρεί ότι όσο χαμηλότερο φαινόταν το άμεσο κόστος της ρωσικής επιθετικότητας για τις δυτικές κοινωνίες, τόσο πιο δύσκολη γινόταν η διατήρηση της πολιτικής βούλησης. Σε ορισμένες χώρες, λαϊκιστικά κόμματα αξιοποίησαν το κλίμα αυτό, εντάσσοντας το κόστος του πολέμου στην προεκλογική τους ατζέντα.
Η κόπωση αναδεικνύεται σε στρατηγικό παράγοντα. Η Ρωσία, σύμφωνα με την ανάλυση, επενδύει στην αντοχή του χρόνου, εκτιμώντας ότι τα αυταρχικά καθεστώτα αντέχουν μεγαλύτερη πίεση από τις δημοκρατίες.
Στο σενάριο του Masala, η καθοριστική μεταβλητή αφορά τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η πιθανότητα αποστασιοποίησης της Ουάσιγκτον από την Ευρώπη, ιδίως υπό μια προεδρία Τραμπ, εξετάζεται ως ρεαλιστική υπόθεση.
Η αμφιθυμία, οι αντιφατικές δηλώσεις, η στρατηγική της απρόβλεπτης συμπεριφοράς δημιουργούν περιβάλλον αβεβαιότητας. Η ευρωπαϊκή ασφάλεια, οικοδομημένη επί δεκαετίες πάνω στην αμερικανική εγγύηση, εμφανίζεται ευάλωτη.
Το ερώτημα που τίθεται είναι ωμό: πώς αντιδρούν τα ευρωπαϊκά κράτη αν η αξιοπιστία του Άρθρου 5 τεθεί υπό αμφισβήτηση; Το σενάριο του Masala λειτουργεί ως τεστ αντοχής για το ΝΑΤΟ.
Ο συγγραφέας αναγνωρίζει ότι τα τελευταία χρόνια σημειώθηκαν σημαντικές αλλαγές. Αύξηση αμυντικών δαπανών, επενδύσεις σε εξοπλισμούς, πολιτική συνειδητοποίηση της ανάγκης ευρωπαϊκής αυτονομίας.
Ωστόσο, τονίζει έναν κρίσιμο παράγοντα: τον χρόνο. Η ενίσχυση στρατιωτικών δυνατοτήτων απαιτεί χρόνια. Αν η αμερικανική στήριξη μειωθεί, το κενό ενδέχεται να εμφανιστεί πριν καλυφθεί.
Το διακύβευμα, συνεπώς, υπερβαίνει την Ουκρανία. Αφορά την ίδια την ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας που οικοδομήθηκε μετά το 1949 και ανανεώθηκε μετά το 1990.
Στα τελευταία κεφάλαια, ο Masala διευρύνει την οπτική του. Η ρωσική απειλή περιλαμβάνει υβριδικές μορφές: παραπληροφόρηση, υπονόμευση εμπιστοσύνης στους θεσμούς, εργαλειοποίηση κοινωνικών ρηγμάτων.
Το διακύβευμα μετατρέπεται σε υπαρξιακό: αφορά την υπεράσπιση της δημοκρατικής μορφής διακυβέρνησης και του τρόπου ζωής που τη συνοδεύει.
Η έννοια της ανθεκτικότητας αποκτά κεντρική σημασία. Χωρίς κοινωνική στήριξη, καμία στρατιωτική στρατηγική δεν αντέχει. Η αποτροπή προϋποθέτει πολιτική βούληση και σαφή επικοινωνία του διακυβεύματος.
Η αξία του Αν η Ρωσία νικήσει έγκειται στην καθαρότητα της διατύπωσης και στην πειθαρχία της ανάλυσης. Ο Masala αποφεύγει δραματικούς τόνους και καταστροφολογία. Η δύναμη του βιβλίου βρίσκεται στην ψυχραιμία του.
Παράλληλα, το έργο λειτουργεί ως καθρέφτης των ευρωπαϊκών αμφιταλαντεύσεων. Αναδεικνύει αντιφάσεις, καθυστερήσεις, φόβους, αλλά και δυνατότητες ανασύνταξης.
Σε μια περίοδο όπου ο δημόσιος λόγος συχνά εγκλωβίζεται σε συνθήματα, το βιβλίο προσφέρει ένα εργαλείο σκέψης. Υπενθυμίζει ότι η στρατηγική απαιτεί πρόβλεψη, σαφήνεια στόχων και πολιτικό θάρρος.
Το τελικό μήνυμα του Masala είναι απαιτητικό: η Ευρώπη καλείται να σταθεί στο ύψος της ιστορικής της αποστολής. Οι βεβαιότητες του παρελθόντος δεν επαρκούν. Η υπεράσπιση της δημοκρατίας και της συλλογικής ασφάλειας προϋποθέτει επίγνωση κινδύνου, επένδυση πόρων και κοινωνική αντοχή.
Το βιβλίο, μικρό σε έκταση και μεγάλο σε βάθος, συνιστά ουσιαστική συμβολή στη συζήτηση για το μέλλον της ευρωπαϊκής ασφάλειας. Ως δημοσιογραφικό ανάγνωσμα προσφέρει σαφήνεια. Ως στρατηγικό δοκίμιο θέτει ερωτήματα που καμία ευρωπαϊκή πρωτεύουσα δεν έχει την πολυτέλεια να αγνοήσει.
Ο Ξενοφών Α. Μπρουντζάκης είναι συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας
