Τα ελληνικά Χριστούγεννα στη λογοτεχνία φέρνουν στο φως την κοινότητα αλλά και τα όριά της, την πίστη, αλλά και την υποκρισία, τη φτώχεια όχι ως ρομαντική συνθήκη, αλλά ως καθημερινή δοκιμασία. Κάθε Δεκέμβριο, η κοινωνία καλείται να αναμετρηθεί με τον εαυτό της...
1. Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης – Στο Χριστό στο Κάστρο
(Με αναφορά και στα: «Τα Χριστούγεννα του τεμπέλη», «Ο φτωχός Άγιος», «Χριστούγεννα»)
Ο Παπαδιαμάντης αποτελεί το θεμέλιο της ελληνικής χριστουγεννιάτικης λογοτεχνίας. Δίχως εξιδανικεύσεις εξιδανικεύει, θέτει τη γιορτή της χριστιανοσύνης υπό κρίση. Στο διήγημα Στο Χριστό στο Κάστρο, τα Χριστούγεννα κατακτώνται μέσα από κρύο, φόβο, κόπο και συλλογική προσπάθεια. Η πίστη εμφανίζεται ως δοκιμασία αντοχής, μια απαιτητική διαδρομή που προϋποθέτει επιμονή και κοινό μόχθο, όχι εύκολη παρηγοριά.
Σε άλλα χριστουγεννιάτικα διηγήματά του, όπως, Τα Χριστούγεννα του τεμπέλη, ή Ο φτωχός Άγιος, η γιορτή απογυμνώνεται ακόμη περισσότερο. Ο άνθρωπος που περισσεύει, ο αδύναμος, ο «άχρηστος», δεν σώζεται από το πνεύμα των ημερών. Ο Παπαδιαμάντης γράφει για τα Χριστούγεννα σαν να υποβάλει την κοινότητα σε μιαν ηθική δοκιμασία αυτογνωσίας.
2. Φώτης Κόντογλου – Χριστούγεννα στη σπηλιά
Ένα χριστουγεννιάτικο κείμενο έξω από τον χρόνο. Ο Κόντογλου αντιμετωπίζει τη γιορτή ως επιστροφή στην αρχική της συνθήκη της φτώχειας, της απομόνωσης και της σιωπής. Η σπηλιά προβάλει ως στάση απέναντι στον κόσμο. Ένας τόπος όπου η απουσία άνεσης, φωτός και ασφάλειας γίνεται προϋπόθεση νοήματος.
Τα Χριστούγεννα στον Κόντογλου δοκιμάζουν τον άνθρωπο μόνο του απέναντι στο ουσιώδες. Καμία εορταστική εξιδανίκευση, καμία συγκινησιακή ευκολία. Μόνο μια αυστηρή πνευματικότητα που επιστρέφει στο ελάχιστο, στο σώμα που κρυώνει, στο φως που τρεμοπαίζει, στη σιωπή που αντέχεται.
3. Αντώνης Τραυλαντώνης – Τα Χριστούγεννα του Αμερικανού
Πρόκειται για ένα από τα πιο ιδιότυπα ελληνικά χριστουγεννιάτικα διηγήματα. Εδώ τα Χριστούγεννα περνούν μέσα από την εμπειρία της ξενιτιάς, της επιστροφής και της διάψευσης. Ο «Αμερικανός» αντί για το θαύμα της επιτυχίας, φέρνει το κενό ανάμεσα σε αυτό που υποσχέθηκε η φυγή και σε αυτό που τελικά απέδωσε.
Τα Χριστούγεννα λειτουργούν ως αναμέτρηση με τη μνήμη και την ταυτότητα. Η κοινότητα κοιτά τον ξενιτεμένο με προσδοκία και καχυποψία, κι εκείνος κοιτά τον τόπο του σαν κάτι που του ανήκει και ταυτόχρονα του έχει χαθεί. Η γιορτή φωτίζει τη μοναξιά του ανθρώπου που γύρισε χωρίς να επιστρέψει πραγματικά.
4. Κώστας Μπαστιάς – Τα Χριστούγεννα του Θανάση Μερτίκα
Ένα χριστουγεννιάτικο αφήγημα χαμηλών τόνων και μεγάλης ακρίβειας. Ο Μπαστιάς αποφεύγει να συγκινήσει με την φτώχεια, ούτε χρησιμοποιεί τα Χριστούγεννα ως ηθικό άλλοθι. Παρακολουθεί τον Θανάση Μερτίκα, έναν απλό, καθημερινό άνθρωπο, μέσα σε μια ζωή στερήσεων, μικρών προσδοκιών και σιωπηλών υποχωρήσεων.
Τα Χριστούγεννα εδώ δεν μεταβάλλουν τη μοίρα των πραγμάτων αλλά λειτουργούν ως στιγμή εσωτερικού απολογισμού. Οι γιορτινές μέρες περνούν σχεδόν αθόρυβα, αφήνοντας πίσω τους μιαν αίσθηση ήπιας μελαγχολίας και αξιοπρέπειας. Μένει μόνο η επιμονή του ανθρώπου να σταθεί όρθιος μέσα σε έναν κόσμο που δεν του χρωστά ελπίδα.
5. Αντώνης Σαμαράκης – Χριστούγεννα ’44
Τα Χριστούγεννα τοποθετημένα στην πιο αμείλικτη στιγμή της μεταπολεμικής μας ιστορίας, τον Εμφύλιο... Πουθενά δεν υπάρχει καμιά υπόσχεση ειρήνης. Ο Σαμαράκης αφαιρεί κάθε ίχνος εορτασμού και συμπυκνώνει την αφήγηση σε μια σειρά οριακών επιλογών, εκεί όπου η ανθρώπινη στάση δοκιμάζεται χωρίς δικλείδες ασφαλείας.
Οι γιορτινές μέρες βυθίζονται στο μίσος που οξύνει τη βία, τον φόβο και την ευθύνη. Ό,τι απομένει, είναι η απόφαση του ανθρώπου μπροστά στον άλλον, αν θα υπακούσει στον φόβο ή αν θα αναλάβει το κόστος μιας στοιχειώδους ηθικής στάσης. Καμία μεγαλειώδης χειρονομία, καμία λύτρωση. Και η ανθρωπιά, όταν εμφανίζεται, ασκείται υπό ρίσκο, για μια στιγμή, αρκετή όμως για να αποκτήσει νόημα.
Γιατί αυτά τα πέντε;
Γιατί μαζί χαρτογραφούν το πλήρες φάσμα της ελληνικής χριστουγεννιάτικης εμπειρίας. Ο Παπαδιαμάντης θέτει τη γιορτή ως ηθικό τεστ της κοινότητας. Ο Κόντογλου τη μεταφέρει στο επίπεδο της άσκησης και της σιωπής. Ο Τραυλαντώνης μιλά για τη ξενιτιά και την επιστροφή που δεν ολοκληρώνεται ποτέ. Ο Μπαστιάς καταγράφει την αστική ταπεινότητα και την αντοχή του καθημερινού ανθρώπου. Και ο Σαμαράκης φέρνει τα Χριστούγεννα αντιμέτωπα με την Ιστορία, εκεί όπου η γιορτή παύει να ενώνει και αρχίζει να μετρά απώλειες.
Όλα, με διαφορετικό τρόπο, θέτουν το ίδιο ερώτημα: τι αντέχει μια κοινωνία όταν καλείται να σταθεί απέναντι στον εαυτό της; Και αυτή ακριβώς η ερώτηση είναι που κάνει αυτά τα πέντε κείμενα να συνομιλούν και να παραμένουν ζωντανά.
Αυτά τα κείμενα υπενθυμίζουν ότι οι μέρες των Χριστουγέννων αποκτούν νόημα μόνο όταν αντέχουν το βάρος της αλήθειας. Αν κάτι μπορεί ακόμη να σωθεί, αυτό δεν θα προέλθει από τις ευχές αλλά από τη σιωπηλή προθυμία να επικοινωνήσουμε δίχως ψευδαισθήσεις, έστω για λίγο, μέσα στις μέρες που έρχονται.
