Η Συμφωνία Ελεύθερου Εμπορίου μεταξύ Ευρωπαϊκής Ένωσης και Mercosur (Αργεντινή, Βραζιλία, Παραγουάη, Ουρουγουάη) αποτελεί μία από τις πιο φιλόδοξες και αμφιλεγόμενες εμπορικές συμφωνίες που έχει διαπραγματευτεί ποτέ η ΕΕ. Ο βασικός της στόχος είναι η δημιουργία μιας εκτεταμένης ζώνης ελεύθερου εμπορίου, η οποία καλύπτει περίπου 780 εκατομμύρια καταναλωτές, ενισχύοντας τις οικονομικές, εμπορικές και πολιτικές σχέσεις μεταξύ των δύο περιοχών.
Στον πυρήνα της συμφωνίας βρίσκεται η σταδιακή κατάργηση δασμών στο μεγαλύτερο μέρος των εμπορικών συναλλαγών. Η ΕΕ αποκτά ευκολότερη πρόσβαση στις αγορές της Mercosur για βιομηχανικά προϊόντα, όπως αυτοκίνητα, μηχανήματα, χημικά, φαρμακευτικά προϊόντα και εξοπλισμό υψηλής τεχνολογίας. Για παράδειγμα, οι δασμοί στα ευρωπαϊκά αυτοκίνητα, που σήμερα μπορεί να φτάνουν το 35%, προβλέπεται να μειωθούν σημαντικά ή να καταργηθούν πλήρως σε βάθος χρόνου, ενισχύοντας την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας. Παράλληλα, η συμφωνία διευκολύνει το εμπόριο υπηρεσιών, όπως οι μεταφορές, οι τηλεπικοινωνίες και οι χρηματοοικονομικές υπηρεσίες, ανοίγοντας νέες ευκαιρίες για ευρωπαϊκές επιχειρήσεις.
Ένα ακόμη κρίσιμο σκέλος αφορά τις δημόσιες συμβάσεις. Οι εταιρείες της ΕΕ αποκτούν πρόσβαση σε κρατικούς διαγωνισμούς στις χώρες της Mercosur, κάτι που μέχρι σήμερα ήταν ιδιαίτερα περιορισμένο. Αυτό θεωρείται σημαντικό πλεονέκτημα για μεγάλες ευρωπαϊκές επιχειρήσεις, αλλά και για εξαγωγικούς κλάδους που αναζητούν νέες αγορές εκτός Ευρώπης. Επιπλέον, η συμφωνία περιλαμβάνει κανόνες για την προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας, των γεωγραφικών ενδείξεων (όπως ΠΟΠ και ΠΓΕ προϊόντα), καθώς και για τη διευκόλυνση του ηλεκτρονικού εμπορίου.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στη βιώσιμη ανάπτυξη. Τυπικά, η συμφωνία περιλαμβάνει δεσμεύσεις για την προστασία του περιβάλλοντος, την εφαρμογή της Συμφωνίας του Παρισιού για το κλίμα και τον σεβασμό των εργασιακών δικαιωμάτων. Ωστόσο, αυτό το σημείο αποτελεί και έναν από τους βασικούς λόγους κριτικής, καθώς πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, περιβαλλοντικές οργανώσεις και αγροτικά συνδικάτα αμφισβητούν την αποτελεσματικότητα των μηχανισμών ελέγχου, ειδικά σε ζητήματα όπως η αποψίλωση του Αμαζονίου και η εντατική γεωργική παραγωγή στη Βραζιλία.
Παρότι τα αγροτικά προϊόντα βρίσκονται στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης, η συμφωνία είναι πολύ ευρύτερη από τον αγροτικό τομέα. Στην πράξη, αντανακλά τη στρατηγική της ΕΕ να ενισχύσει τον ρόλο της στο παγκόσμιο εμπόριο, να διαφοροποιήσει τις εφοδιαστικές της αλυσίδες και να περιορίσει την εξάρτησή της από άλλες μεγάλες δυνάμεις. Ωστόσο, η έντονη αντίδραση αγροτών και κοινωνικών ομάδων δείχνει ότι η οικονομική ολοκλήρωση συνοδεύεται από σημαντικές κοινωνικές και περιβαλλοντικές εντάσεις, οι οποίες καθιστούν τη συμφωνία πολιτικά αμφιλεγόμενη και δύσκολη στην επικύρωσή της.
Οι αγρότες αντιδρούν στη συμφωνία ΕΕ–Mercosur επειδή φοβούνται ότι θα εντείνει τον ανταγωνισμό από φθηνότερα εισαγόμενα προϊόντα, κυρίως κρέας, ζάχαρη και αγροτικές πρώτες ύλες, που παράγονται σε χώρες με χαμηλότερο κόστος και λιγότερο αυστηρούς περιβαλλοντικούς και εργασιακούς κανόνες από αυτούς που ισχύουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση δημιουργώντας έτσι άνισους όρους ανταγωνισμού.. Εκτιμούν ότι αυτό θα οδηγήσει σε πτώση των τιμών, συμπίεση στο εισόδημα τους και θα απειλήσει τη βιωσιμότητα των μικρομεσαίων αγροτικών εκμεταλλεύσεων.
Η συμφωνία ΕΕ–Mercosur επηρεάζει την ελληνική γεωργία με μικτά αποτελέσματα. Από τη μία, αυξάνει τον ανταγωνισμό από χώρες της Νότιας Αμερικής, πιέζοντας τιμές και εισόδημα παραγωγών. Από την άλλη, ανοίγει αγορές για ποιοτικά ελληνικά προϊόντα ΠΟΠ, όπως ελαιόλαδο, φέτα και κρασί, με χαμηλότερους δασμούς. Η πρόκληση είναι η προστασία προτύπων ποιότητας, περιβάλλοντος και ιχνηλασιμότητας, ώστε η Ελλάδα να αξιοποιήσει εξαγωγικές ευκαιρίες χωρίς να υπονομευθεί η βιωσιμότητα της αγροτικής παραγωγής. Απαιτούνται στοχευμένες πολιτικές στήριξης, έλεγχοι εισαγωγών και επενδύσεις στην καινοτομία και την πιστοποίηση των αγροτικών συνεταιρισμών και την εκπαίδευση των αγροτών...
* Ο Ναπολέων Μαραβέγιας είναι Καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας ΕΚΠΑ, Γ.Γ.Εμπορίου Υπ. Ανάπτυξης
