Μια πολυεπίπεδη και τεχνικά απαιτητική έρευνα βρίσκεται πίσω από τη μεγάλη επιχείρηση που ολοκλήρωσε η ΑΑΔΕ για τα κυκλώματα «αχυρανθρώπων» στον χώρο της εστίασης και της διασκέδασης. Σύμφωνα με τα στοιχεία της υπόθεσης, εντοπίστηκαν 205 φυσικά πρόσωπα τα οποία εμφανίζονταν ως διαχειριστές, εταίροι ή μέτοχοι σε συνολικά 380 εταιρείες, οι οποίες – παρότι παρουσίαζαν κανονική εμπορική δραστηριότητα – δεν κατέβαλαν ούτε ευρώ σε φόρους και ασφαλιστικές εισφορές, συσσωρεύοντας χρέη που υπερβαίνουν τα 43 εκατ. ευρώ.
Η υπόθεση έχει ήδη οδηγήσει σε 11 συλλήψεις, ενώ οι συλληφθέντες έλαβαν προθεσμία για να απολογηθούν μέσα στα επόμενα 24ωρα.
Η αφετηρία της έρευνας και οι εταιρείες-κέλυφος
Η έρευνα ξεκίνησε από στοχευμένους ελέγχους σε καταστήματα εστίασης στην Αττική. Εκεί οι ελεγκτές διαπίστωσαν ότι η λειτουργία των επιχειρήσεων δεν «έτρεχε» μέσω ενός ενιαίου νομικού προσώπου, αλλά μέσω διαδοχικών εταιρειών, με διαφορετικά ΑΦΜ, συχνά με μικρή χρονική διάρκεια ζωής και αλλεπάλληλες αλλαγές στη διοίκηση.
Το σημείο που ενεργοποίησε τον συναγερμό ήταν όταν επιχειρήθηκε να εξακριβωθεί ποιος πραγματικά διοικούσε τις εταιρείες. Σε αρκετές περιπτώσεις, ως νόμιμοι εκπρόσωποι εμφανίζονταν πρόσωπα που δεν ήταν εύκολα ταυτοποιήσιμα ή δεν είχαν ουσιαστική σχέση με την επιχείρηση. Από καταθέσεις εργαζομένων προέκυψε ότι είτε δεν γνώριζαν τον πραγματικό ιδιοκτήτη είτε λάμβαναν οδηγίες τηλεφωνικά από άγνωστα πρόσωπα.
Παράλληλα, καταγράφηκε ένα ακόμη κλασικό μοτίβο υποθέσεων φοροδιαφυγής: οι εισπράξεις από τα καταστήματα παραλαμβάνονταν καθημερινά από τρίτα πρόσωπα, τα οποία δεν είχαν επίσημο ρόλο στην εταιρεία.
Πώς η ΑΑΔΕ «έδεσε» την υπόθεση
Η ΑΑΔΕ προχώρησε στη συνέχεια σε διευρυμένη έρευνα, αξιοποιώντας μεγάλο όγκο εγγράφων και δεδομένων από τα πληροφοριακά της συστήματα. Το κρίσιμο στοιχείο στην υπόθεση δεν ήταν μόνο το αποτέλεσμα, αλλά η μεθοδολογία: η Ομάδα Ελέγχου μετέτρεψε ένα χαοτικό σύνολο διοικητικών πληροφοριών σε δομημένη εικόνα δικτύου, μέσα από μια διαδικασία που θεωρείται αναπαραγώγιμη και για αντίστοιχες υποθέσεις (αλυσίδες εταιρειών, πολλαπλά νομικά πρόσωπα, συχνές μεταβολές σε ρόλους και διοικήσεις).
Στο πρώτο στάδιο, χαρτογραφήθηκαν 380 νομικά πρόσωπα, ανεξάρτητα από το αν ήταν ενεργά ή ανενεργά. Στη συνέχεια καταγράφηκαν τα φυσικά πρόσωπα που εμφανίζονταν σε κρίσιμους ρόλους (διαχειριστές, εταίροι, μέτοχοι, ιδιοκτήτες). Από αυτή τη διαδικασία προέκυψαν 205 πρόσωπα που επαναλαμβάνονταν διαρκώς σε διαφορετικές εταιρείες.
Ακολούθησε η ανάλυση των σχέσεων. Στόχος ήταν να αποτυπωθεί όχι απλώς ποιος «πέρασε» από ποια εταιρεία, αλλά ποιοι λειτουργούσαν ως σταθεροί πυρήνες, συνυπάρχοντας επαναλαμβανόμενα στα ίδια εταιρικά σχήματα.
Η «μέθοδος Jaccard» και τα...ζεύγη των εμπλεκομένων
Κομβικό σημείο της έρευνας ήταν η εφαρμογή της μεθοδολογίας «Jaccard», μιας τεχνικής που χρησιμοποιείται για τη μέτρηση ομοιότητας μεταξύ δύο συνόλων. Στην προκειμένη περίπτωση, η ΑΑΔΕ έλεγξε τους εμπλεκόμενους ανά ζεύγη, εξετάζοντας σε πόσες και σε ποιες εταιρείες συνυπήρχαν.
Το κρίσιμο δεν ήταν μόνο ο απόλυτος αριθμός κοινών συμμετοχών, αλλά η σχετική επικάλυψη του εταιρικού αποτυπώματος δύο προσώπων. Με άλλα λόγια, η ανάλυση δεν έψαχνε απλώς «πόσες εταιρείες έχουν μαζί», αλλά αν η συνύπαρξη αυτή αποτελεί σταθερό μοτίβο, άρα ένδειξη οργανωμένης συνεργασίας.
Από τις δυαδικές σχέσεις (ζεύγη) προέκυψαν ευρύτερες ομαδοποιήσεις, δηλαδή «συστάδες» εταιρειών και προσώπων, που εμφάνιζαν επαναλαμβανόμενες κοινές σχέσεις.
Τα τρία βασικά κυκλώματα και οι οφειλές
Από τη δικτυακή ανάλυση προέκυψαν τρεις βασικές συστάδες εταιρειών, οι οποίες συγκροτούσαν αντίστοιχα τρία κυκλώματα.
Το Κύκλωμα Α περιλάμβανε 87 εταιρείες, με φορολογικές οφειλές ύψους 11,39 εκατ. ευρώ και οφειλές προς τον ΕΦΚΑ 6,16 εκατ. ευρώ.
Το Κύκλωμα Β περιλάμβανε 61 εταιρείες, με οφειλές φόρων 1,79 εκατ. ευρώ και οφειλές προς τον ΕΦΚΑ 1,81 εκατ. ευρώ.
Το Κύκλωμα Γ περιλάμβανε 45 εταιρείες, με φορολογικές οφειλές 2,41 εκατ. ευρώ και οφειλές προς τον ΕΦΚΑ 1,03 εκατ. ευρώ.
Τα ποσά αυτά, σύμφωνα με στελέχη που έχουν γνώση της υπόθεσης, δεν αποτυπώνουν μόνο τη ζημία για τα δημόσια ταμεία, αλλά και το εύρος της οργανωμένης παραβατικότητας σε έναν κλάδο όπου η «ρευστότητα» των συναλλαγών διευκολύνει τη συστηματική απόκρυψη εισοδημάτων και την ανακύκλωση εταιρειών.
Το επαναλαμβανόμενο «σχήμα»: εταιρείες μιας χρήσης και διαδοχή ΑΦΜ
Η έρευνα κατέγραψε ένα ξεκάθαρο και επαναλαμβανόμενο μοτίβο λειτουργίας. Τα μέλη των κυκλωμάτων προχωρούσαν στη δημιουργία εταιρειών, οι οποίες ξεκινούσαν δραστηριότητα χωρίς να αποδίδουν φόρους και εισφορές, συσσωρεύοντας σε μικρό χρονικό διάστημα μεγάλα χρέη. Στη συνέχεια, οι εταιρείες έκλειναν αιφνιδιαστικά, πριν ενεργοποιηθούν έλεγχοι ή διαδικασίες αναγκαστικής είσπραξης.
Στη θέση τους εμφανίζονταν νέες εταιρείες, με νέο ΑΦΜ και διαφορετικό νόμιμο εκπρόσωπο, αλλά συχνά με το ίδιο αντικείμενο δραστηριότητας – για παράδειγμα καφέ, μπαρ ή εστιατόριο – και συνήθως στην ίδια ή σε πολύ κοντινή διεύθυνση. Με αυτόν τον τρόπο η επιχειρηματική δραστηριότητα συνεχιζόταν πρακτικά αδιάκοπα, ενώ οι οφειλές παρέμεναν «κλειδωμένες» σε εταιρείες που πλέον δεν είχαν περιουσιακά στοιχεία ή πραγματική διοίκηση.
Η επιχείρηση «Αχυράνθρωποι» θεωρείται από τις πιο σύνθετες που έχουν υλοποιηθεί τα τελευταία χρόνια από την ΑΑΔΕ, καθώς συνδύασε κλασικούς ελέγχους πεδίου με προηγμένη ανάλυση σχέσεων και δικτύων. Το γεγονός ότι τα ίδια πρόσωπα επανεμφανίζονταν σε διαφορετικές εταιρείες ήταν η βάση, αλλά η συστηματική ομαδοποίηση μέσω δείκτη ομοιότητας ήταν εκείνη που επέτρεψε να αποτυπωθεί η πραγματική δομή των κυκλωμάτων.
Το επόμενο στάδιο της υπόθεσης αναμένεται να κριθεί τόσο στις ποινικές διαδικασίες όσο και στην προσπάθεια εντοπισμού των πραγματικών ωφελούμενων, δηλαδή των προσώπων που βρίσκονται πίσω από τους «τυπικούς» διαχειριστές, καθώς και στη δυνατότητα του Δημοσίου να αναζητήσει περιουσιακά στοιχεία και να περιορίσει τη ζημία που έχει ήδη καταγραφεί.
